Кіріспе

Көпті іске асыру мүмкіндігі – ақыл-ой философиясындағы тезис, бірдей ақыл-ой қасиеті, күйі немесе оқиғасы әртүрлі физикалық қасиеттер, күйлер немесе оқиғалар арқылы іске асырылуы мүмкін деген пікір. Ақыл-ой философтары көпті іске асыру мүмкіндігін ақыл күйлерінің физикалық күйлермен бірдей емес екенін, және оларды физикалық күйлерге тоғытуға болмайтынын дәлелдеу үшін пайдаланды. Сондай-ақ, олар оны функционализмнің көптеген түрлерін, әсіресе машиналық күй функционализмін қорғау немесе сынау үшін де қолданды.

Көпті іске асырушылық түсінігі

Ақыл философиясындағы көптік іске асырушылық тезисі – бірдей психикалық күйді әртүрлі физикалық күйлер арқылы іске асыру мүмкіндігі туралы тезис; басқаша айтқанда, физикалық күйлерден психикалық күйлерге көптен-бірге сәйкестік бар. Көптік іске асырушылық жалпы алғанда психикалық күйлердің көптік іске асырушылығымен ғана шектелмейді. Көптеген нәрселерді көптеген физикалық құрылғылар арқылы іске асыруға болады. Мысалы, әртүрлі физикалық құрылғылар тығындар ашуға қолданыла алады. Психикалық күйлер де әртүрлі жолдармен іске асырылуы мүмкін. Тьюринг машинасының логикалық күйлері әртүрлі механизмдердегі әртүрлі құрылымдық күйлер арқылы іске асырыла алады, сондықтан аналогия бойынша, адамның психикалық күйлері әртүрлі жеке тұлғалардың әртүрлі физикалық күйлері арқылы іске асырылуы мүмкін. Мысалы, ауырсыну әртүрлі организмдердегі жүйке жүйесінің әртүрлі физикалық күйлерімен байланысты, бірақ барлық организмдер де «ауырсынуды сезіну» психикалық күйін бастан өткереді. Психикалық күйлердің түрлер арасында, жеке адамдар арасында және тіпті бір адамның өзінде де көп рет іске асырылуы мүмкін екені айтылады. Бір адам әртүрлі уақытта бірдей психикалық күйді әртүрлі физикалық формада сезіне алады. Нейропластика – мидың басқа бөліктерінің функцияларын зақымдану, патология, табиғи биологиялық даму немесе басқа процестер нәтижесінде зақымдалған бөліктердің орнына алуы – бұл ұзақ уақыттан бері мысал ретінде қарастырылып келеді. Бірақ нейрофизиологияның қарапайым фактілері де бар, мысалы нейрондардың өліп, олардың арасындағы байланыстар қайта құрылуы. Гуальтьеро Пичини үш байланысты қасиетті ажыратады: өзгермелі іске асырылуы, көптік іске асырылуы және ортаның тәуелсіздігі. Егер қасиетті әртүрлі іске асырушылар іске асыра алса, онда ол өзгермелі іске асырылатын болады. Мысалы, қанатты тығын ашу құралы да, официанттың тығын ашу құралы да тығындарды алып тастау қасиетіне ие және оны бірдей механизм арқылы іске асырады – бұранда және тарту механизмі. Механизм негізінен өзгермегендіктен, қасиет өзгермелі іске асырылатын болады. Қасиеттің көптік іске асырылуы үшін, қасиетті әртүрлі іске асырушылар мен әртүрлі механизмдер арқылы іске асыруға болады. Классикалық тышқан тұзағы мен желімді тышқан тұзағы бірдей қасиетті – тышқандарды тұзаққа түсіру қабілетін – көрсетеді, бірақ олар мұны әртүрлі механизмдер арқылы іске асырады. Осылайша, қасиет көптік іске асырылатын болады. Қасиет ортаға тәуелсіз болып есептеледі, егер оны әртүрлі іске асырушылар мен әртүрлі механизмдер арқылы іске асыруға болады және егер механизмдердің кірістері мен шығыстары да көптік іске асырылатын болса. Тышқан тұзағы ортаға тәуелсіз емес; ол кіріс ретінде тышқанды қабылдауы керек. Бірақ компьютер ортаға тәуелсіз. Компьютер әртүрлі механизмдерге жиналған әртүрлі бөліктерден құралуы мүмкін және әртүрлі кіріс пен шығыстарды қабылдауы мүмкін. Әдеттегі цифрлық компьютерлерде кіріс пен шығыс кернеулер болады, бірақ кванттық компьютерлерде кіріс пен шығыс басқаша болады.

Көп рельефті жобаның маңызы

Көптік іске асырылу типтік сәйкестік теориясына, жалпы ақыл-ойдың редукционистік теорияларына қарсы, сондай-ақ ақыл-ойдың функционалистік теорияларын қолдайтын, тіпті оларға қарсы да аргумент ретінде пайдаланылған. 1960 жылдардан бастап Хилари Путнам көптік іске асырылуды типтік сәйкестік теориясына қарсы аргумент ретінде қолданды. Атап айтқанда, Путнам ауырсынудың көптік іске асырылуы типтік сәйкестік теориясымен қайшы келеді, себебі ауырсыну С талшықтарының оқуымен толықтай сәйкес емес. Жалпы алғанда, көптік іске асырылу психологиялық атрибуттардың физикалық атрибуттардан өзге екенін көрсетеді. Психологиялық қасиеттер физикалық қасиеттердің жиынтығы болып табылады. 1988 жылы Хилари Путнам функционализмге қарсы пікір білдіру үшін көптік іске асырылуды пайдаланды. Функционализмнің өзі редукционистік немесе сәйкестік теориясының жұмсақ нұсқасы екенін, онда психикалық түрлер ақырында функционалдық түрлермен сәйкестендіріледі деп атап өткен Путнам, психикалық түрлер функционалдық түрлерге қарағанда көбірек іске асырылуы мүмкін деп санайды. Бірдей психикалық күй немесе қасиет әмбебап Тьюринг машинасының әртүрлі күйлері арқылы іске асырылуы мүмкін.

Ықтималдық аргументі

Путнам психикалық күйлердің көптүрлі жүзеге асырылуына дәлел ретінде жануарлар әлемінен мысалдар келтіреді. Кейбір философтар осы аргументті – көптүрлі жүзеге асырылу редукционизмге қарағанда әлдеқайда ықтимал деген пікірді – ықтималдық аргументі деп атайды.

Априорлық аргумент

Путнам функционалдық изоморфизмге негізделген толықтыратын аргументті де ұсынады. Ол осы ұғымды былай анықтайды: "Егер бір жүйенің күйлері мен екінші жүйенің күйлері арасында функционалдық қатынастарды сақтайтын сәйкестік болса, онда екі жүйе функционалдық изоморфты болады". Мысалы, егер бір компьютердегі күйлердің тізбектес қатынастары екінші компьютерде дәлме-дәл қайталанса, онда екі компьютер функционалдық изоморфты болады. Электрлік компоненттерден жасалған компьютер мен тісті доңғалақтардан жасалған компьютер құрамы жағынан әр түрлі болғанымен, функционалдық изоморфты болуы мүмкін.

Дисжункция

Джегвон Ким дисъюнкция – белгілі бір психикалық күйдің физикалық іске асырылуы нақты физикалық күй емес, оны іске асыратын физикалық күйлердің жиынтығы екендігі туралы идея – көптүрлі іске асырылуға кедересін тудырады деп санайды. Путнам да кейінгі жұмыстарында осы "дизъюнктивті" мүмкіндікке қарсы шықты.

Физикалық себептердің жабылуы

Ким сонымен қатар, физиканың себептік жабылу принципін бұзады деген үмітпен, редуктивті емес физикализмге қарсы пікір білдірді. Бұл принцип физикалық құбылыстарды толыққанды түсіндіруді қамтамасыз етеді деп санайды. Егер психикалық қасиеттер себептік әсерге ие болса, олар физикалық қасиеттермен сәйкес келуі керек немесе кең таралған себептік шамадан тыс анықталу болуы керек. Бірақ соңғысы тұжырымдық тұрғыдан күмәнді немесе тіпті мүмкін емес деп есептеледі. Егер Ким дұрыс болса, онда таңдаудың екі жолы ғана бар: редукция немесе жою.

Жалпылаудың жеткіліксіздігі

Көптік іске асырылудың бір сын-ескертуі – жалпыланған көптік іске асырылу мүмкіндігін қарастыруға тырысатын кез келген теория, қажетті түрде өте локальды және нақты жағдайға байланысты болуы керек (бір белгілі уақытта, бір белгілі құрылым түрінің нақты бір жүйесіне ғана қатысты), сондықтан оның түсіндірулері ғылыми теориядағы ең төменгі деңгейдегі жалпыламалықпен де үйлеспейді. "Бэббидждің Аналитикалық машинасы толыққанды механикалық құрылымнан жасалғандығы, бізді бір ырымнан құтылуға көмектеседі. Көптеген адамдар қазіргі заманғы цифрлық компьютерлердің электрлі екендігіне, сондай-ақ жүйке жүйесінің де электрлі екендігіне мән береді. Бірақ Бэббидж машинасы электрлі болмағандықтан және барлық цифрлық компьютерлер белгілі бір жағынан эквивалентті болғандықтан, электр энергиясын қолданудың теориялық маңызы жоқ екенін көреміз. Егер біз осындай ұқсастықтарды іздесек, функциялардың математикалық аналогияларын іздегеніміз жөн."