Кіріспе
Итальяндық халық музыкасының терең және күрделі тарихы бар. Ұлттық бірігу Италия түбегіне өте кеш келді, сондықтан оның көптеген жүздеген жеке мәдениеттері жақында ғана біртекті болмады. Сонымен қатар, итальяндық халық музыкасы Италияның географиялық орналасуын көрсетеді – Еуропаның оңтүстігінде және Жерорта теңізінің ортасында: кельт, славян, араб, грек, испан және византиялық ықпалдар итальяндық аймақтардың музыкалық стильдерінде анық байқалады. Италияның қиын географиясы және тарихи тұрғысынан шағын қала-мемлекеттердің басымдығы түрлі музыкалық стильдердің тығыз жақын арада өмір сүруіне мүмкіндік берді. Бүгінде Италияның халық музыкасы көбінесе географиялық ықпалдың бірнеше аймақтарына бөлінеді, бұл классификация жүйесін 1956 жылы Алан Ломакс ұсынды және содан бері жиі қайталанады. Солтүстік Италияның топтық және ашық дауыспен орындалатын хорлық шығармаларына кельт және славян ықпалы, Оңтүстік Италияның грек, византиялық және араб ықпалымен қарама-қарсы келеді. Орталық Италияда бұл ықпалдар бірігіп кетеді, ал ертегі айту және баллада орындау сияқты жергілікті дәстүрлер сақталып қалған. Сардиния аралының музыкасы Италияның қалған бөлігінен ерекшеленеді және тенорлардың полифониялық ән салуымен әйгілі.
Italian folk music has a deep and complex history. National unification came quite late to the Italian peninsula, so its many hundreds of separate cultures remained un homogenized until quite recently. Moreover, Italian folk music reflects Italy's geographic position at the south of Europe and in the center of the Mediterranean Sea: Celtic, Slavic, Arabic, Greek, Spanish and Byzantine influences are readily apparent in the musical styles of the Italian regions. Italy's rough geography and the historic dominance of small city states has allowed quite diverse musical styles to coexist in close proximity. Today, Italy's folk music is often divided into several spheres of geographic influence, a classification system proposed by Alan Lomax in 1956 and often repeated since. The Celtic and Slavic influences on the group and open voice choral works of the Northern Italy contrast with the Greek, Byzantine, and Arabic influenced strident monody of the Southern Italy. In the Central Italy these influences combine, while indigenous traditions like narrative and ballad singing remain. The music of the island of Sardinia is distinct from that of the rest of Italy, and is best known for the polyphonic chanting of the tenores.
Италияның халықтық қайта өрлеуі
Қазіргі заманғы итальяндық халық музыкасының түбі 1940-1950 жылдардағы этномузыкологияның дамуымен және сол кездегі Италиядағы өңірлік сезімнің жаңаруымен байланысты. 1948 жылы Ұлттық халық музыкасын зерттеу орталығы (CNSMP), қазір Ұлттық Санта Чечилия академиясының бөлігі, Италияның әртүрлі музыкалық стильдерін зерттеу және мұрағаттау мақсатымен құрылды. 1950 жылдары американдық Алан Ломакс, итальяндық Диего Карпителла, Франко Коджиола, Роберто Лейди және тағы басқалар бірқатар маңызды далалық жазбалар жасады. Онжылдықтың соңында Меридионе (Оңтүстік Италия) аймағының халықтық дәстүрлерін жазуға ерекше күш салынды, оның ішінде Карпителла мен антрополог Эрнесто де Мартиноның тарантелла туралы маңызды зерттеуі де бар. 1960 жылдардың басында әлеуметтік және саяси халық музыкасының өркендеуі байқалды, соның ішінде I Dischi del Sole лейблінен көптеген жазбалар шықты. 1958 жылы Cantacronache және 1962 жылы Nuovo Canzoniere Italiano (NCI) сияқты бірнеше маңызды топтар сол кезде пайда болды. NCI – Джованна Марини сияқты музыканттар мен композиторлардың бірлестігі болды, ол 1964 жылы Spoleto Festival dei Due Mondi фестивалінде алғаш рет көпшілік назарына ілігіп, көптеген жазбалар мен концерттер жасады. 1966 жылға қарай итальяндық халық музыкасының қайта жандануы үдеді, сол жылы Джанни Босио Миланда Италияның ауызша мәдениетін және дәстүрлі музыкасын құжаттау үшін "Иституто Эрнесто де Мартино" институтын құрды. 1970 жылы Nuova Compagnia di Canto Popolare пайда болғаннан кейін, белгілі бір өңірдің (бұл жағдайда Кампания) музыкасын насихаттауға бағытталған музыкалық топтың идеясы күш алып, дамыды. Италияның ең танымал халық музыкасы орындаушыларының көптеген тобы келесі онжылдықта құрылды, олардың ішінде La Lionetta (1977), Tre Martelli (1977), La Ciapa Rusa (1978), Re Niliu (1979), Calicanto (1981) және Baraban (1983) бар.
Солтүстік және орталық Италия
Италияның солтүстік аймақтарында тарихи түрде кельт және славян мәдениеттерінің ықпалы болған. Тамырларды жаңғыртушылар Пьемонттан (La Ciapa Rusa, Tre Martelli), Ломбардиядан (Barabàn, Pandemonio) және Венетодан (Calicanto) дәстүрлі әндерді қайта жаңғыртты. Генуя портында trallalero – бес дауысты полифониялық вокал стилі, оның бірі гитараны имитациялайды. Бұл стиль 1920 жылдары пайда болды және La Squadra Compagnia del Trallalero және Лаура Пароди сияқты заманауи топтарды қамтиды. Солтүстік және орталық Италияның қалалық провинциялары ортағасырлық өлең өнері – ottava rima, әсіресе Тоскана, Лацио және Абруццо аймақтарында кең таралған. Ottava rima-ны Гомер мен Данте өлеңдерін, сондай-ақ саяси және әлеуметтік мәселелерді көтеретін заманауи лирикаларды қолданатын poeti contadini (еңбекші ақындар) орындайды. Көбінесе толығымен импровизацияланып, кейде бәсекелестік сипатта болады. Тоскана халық поэзиясы формасы мен стилі жағынан Италияның басқа аймақтарына қарағанда жоғары мәдениет поэзиясына жақын. Аталған аймақта saltarello биі де танымал. Canzoniere del Lazio – 1970 жылдардағы тамырларды жаңғырту кезеңінде орталық Италияның ең танымал өкілдерінің бірі. Әлеуметтік мәселелерге ден қоятын лирикасы бар итальяндық тамырларды жаңғыртушылардың бұл жаңа толқыны көбінесе джаз және басқа да жанрлардың ықпалымен толығымен акустикалық әндер орындаған. Осы саладағы қазіргі заманғы музыканттардың ішінде Люсилла Галеацци, La Piazza және La Macina бар.
Оңтүстік Италия
Тарантелла деп аталатын халық биі кейде әлі де орындалады. Бұл би Lycosa tarantula шағуынан емдеу үшін орындалған, көбінесе әйелдер шаршағанша билеп, құтылуға тырысқан. Бишілер әр түрлі өрмекшілерге қарай әртүрлі ырғақтар қолданған. Антонио Инфантино 1975 жылдан бері, «Tarantolati di Tricarico» тобын құрғаннан бастап, перкуссияға негізделген тарантолати емдеу рәсімдерін зерттеп келеді. Апулияда «Banda Cittá Ruvo Di Puglia» сияқты мыс қоры топтары да бар; осы дәстүр Маттео Сальваторе, Баттиста Лена, Эухенио Коломбо, Натале Галетта және Энрико Рава сияқты джаз музыканттарымен ынтымақтастыққа алып келді. Оңтүстік Италиядағы тағы бір ерекше музыкалық дәстүр – зампонья, бұл бастапқыда қойшылар ойнаған, қазір де Оңтүстік Италия мен Сицилияның таулы аймақтарында кең таралған сыбызғының бір түрі. Зампонья тек әдеттегі қолданыстан басқа, Мәсіх туралы жаңалықты жеткізумен де байланысты, сондықтан Рождество маусымында туған оқиғаны көрсететін сахналарда зампонья ойнаушыны көру әлі де жиі кездеседі.
Этникалық гректер
Греция Салентинада (Апулия) және Бовезияда (Калабрия) тұратын этникалық гректердің өзгеше диалектілері бар (сәйкесінше, Griko немесе Grecanico). Олар бұл аймақта белгісіз уақыттан бері тұрып келеді, мүмкін ежелгі Грекияда, Магна Греция дәуірінде, немесе орта ғасырларда. Қоғам көбінесе итальян ұлтына ассимиляцияланды, бірақ диалекттерді білетін және мәдениеттің басқа да элементтерін сақтайтын адамдар бар. 1970 жылдары осы аймақта өзіне оралу қозғалысы болды, ол Еуропаның басқа аймандарымен, соның ішінде Бретань және Каталониямен салыстырылатын үрдіс еді. Аймақтағы халықтық музыкалық дәстүрлерге Мәсіхтің құмарлығын баяндайтын "Passiuna tu Christù" діни шығармасы жатады. Бұл шығарма көшедегі аккордеоншылар мен екі әншінің орындауында ұсынылады. Саленто аймағынан алынған пицца әнінің мысалы – "Kali Nifta" (Қайыр түн). Әннің сөзін 1856-1918 жылдары Вито Доменико Паломбо Griko тілінде жазған.
Сицилия
Сицилияда діни музыканың алуан түрлері кездеседі, оның ішінде Монтедородан шыққан а капелла тілеу әндері және Banda Ionica сияқты көптеген мыс оркестрлері бар, олар әртүрлі репертуардан әндер орындайды. Орақ шашу әндері мен еңбек әндері де "Италияның астық амбары" деп аталатын шаруашылық аймағының тумасы. Франко Баттиато, Fratelli Mancuso, Лучано Майо, Taberna Mylaensis және Чиччо Бусакка – Сицилияның ең танымал музыканттарының қатарында. Бусакка көптеген итальяндық музыканттар сияқты Дарио Фопен жұмыс істеген, бірақ сіцилиялық ақын Игнацио Буттиттаның өлеңдерін музыкаға қоюымен әйгілі. Fratelli Mancuso (Энцо және Лоренцо Манкузо ағайындар) дәстүрлі сицилиялық шаруа әндерін (lamintazioni), монодиялық әндерді (a la carrittera) және басқа да жергілікті формаларды біріктіріп, ерекше сицилиялық қазіргі заманғы ән стилін жасады.
Сардиния
Италияның барлық аймақтарының ішіндегі ең ерекше мәдениетке ие аймақ – Сардиния, бұл Жерорта теңізіндегі арал. Ол «канту а теноре» полифониялық ән салу өнерімен, «гозос» деп аталатын қасиетті әндермен және грек аulos аспабына ұқсас «лаунеддас» – қамұздық аспаппен танымал. Лаунеддас күрделі музыка стилін орындау үшін қолданылады, ол халықаралық деңгейде танымал, әсіресе Диониги Бурранка, Антонио Лара, Луиджи Лай және Эфизио Мелис есімдері белгілі. Бурранка, көптеген танымал лаунеддас музыканттары сияқты, Кальяридегі Саматзайдан шыққан. Бұл б.з.б. 8 ғасырға дейін тарихы бар ежелгі аспап, лаунеддас әлі күнге дейін діни рәсімдер мен билерде (su ballu) ойнатылады. Олардың ерекшелігі – бірнеше мелодиялық фразаларға көптеген өзгерістер енгізу арқылы орындалуы, ал бір ән сағаттан астам уақытқа созылуы мүмкін. «Оттава», яки сегіз жолдық строфа – Сардинияда кең таралған лирикалық форма, ол орындаушыға белгілі бір деңгейде импровизация жасауға мүмкіндік береді және Оңтүстік-Орталық Италияның «сторнеллосына» ұқсамайды. Ауылдық полифониялық «тенорлар» ән салуы төрт дауыстық бөліммен орындалады: бас, ортаңғы, қарсы және солист (тиісінше сардиния тілінен ағылшын тіліне аударғанда «bass», «middle», «counter» және «soloist»). Ең танымал тобы – Tenores di Bitti. 2005 жылдың қараша айында Сардинияның пасторальдық мәдениетінің «Cantu a Tenore» вокалдық стилі ЮНЕСКО-ның ауызша және материалдық емес мұра шедеврі деп жарияланды. Қасиетті «гозос» әндерін діни мерекелер кезінде Su Cuncordu 'e su Rosariu сияқты хорлар орындайды. Сардинияның басқа да ықпалды музыканттары: Тоторе Чесса (органетто), Мария Карта (әнші), Мауро Палмас, Елена Ледда және Suonofficina, Cordas et Cannas, Паоло Фресу (труба), Гесуино Деяна (гитара), Tazenda, Мариса Санния.