Кіріспе

Ежелгі грек тіліндегі әйелдік атақ

Потния – ежелгі грек тілінде "ханым, мырза" деген мағына беретін сөз және қасиетті әйел құдайдың атауы. Бұл сөз классикалық грек тіліне микендік грек тілінен сол мағынасымен мұра болып келген және бірнеше қасиетті әйелдерге қолданылған. Осыған ұқсас сөз – Аркадия культының құпияларындағы аты жоқ хтондық құдайшаға берілген Despoina, "ханым" деген атау. Кейіннен ол Элевсин құпияларының құдайы Коре (Персефона), "қыз",пен біріктірілді, бұл өмір-өлім-қайта туу циклында жаңа кіріп келгенді өлімнен өмірге және мәңгілікке жетелейді. Карл Кереньи Корені аты аталмаған "лабиринттің иесі" деп санайды, ол, мүмкін, Миной Критіндегі Кноссос сарайына төрағалық еткен.

Этимология

Потния (грекше πότνια, "жайылым иесі") - поэзиялық құрметті атақ, көбінесе әйелдерге, қалай құдай болса да, немесе әйелдерге қаратылады; оның еркек аналогы - posis (πόσις). Оның гипотетикалық прото-индоевропалық (PIE) түрі *, "жайылым иесі", "ханым", "әйел", *pótis, "ер" сөзінің әйелдік түрі; салыстырыңыз латын тілінен ho - "мезбен", санскрит тілінен páti - "басшы", "ер", әйелдік түрі pátnī - "ханым", "әйел". Потния Микендік грек тіліндегі Сызықтық В жазуында куәландырылған: 𐀡𐀴𐀛𐀊 po ti ni ja. Бұл сөз классикалық грек тіліне сол мағынада көшкен. Грек тіліндегі осыған ұқсас сөз - деспоина ("үйдің иесі" дегенді білдіретін PIE *dems potnia) ("Des potnia"). Деметр құдайының тағы бір этимологиясы Потния және Деспоина арқылы келген ("Dems meter", PIE *dems méh₂tēr, "үйдің анасы" дегенді білдіреді). Потния, сондай-ақ, этимологиялық тұрғыдан Птгихке, куәландырылған палестиналық құдайға байланысты болуы мүмкін.

Шығу тегі

Табиғат, туу және өлім құдайының бейнесі қола дәуірінде Миной және Микен культтерінде басым болды. Микен культінде ол Потния деген атпен белгілі болған. Осы атауға қатысты ең алғашқы жазбалар – Пилос және Криттегі Кносста табылған б.з.д. 1450-1300 жылдарға жататын Сызықтық В (Микен грек) буын жазуындағы жазулар. Пилостан табылған бірнеше тақташада po ti ni ja (потния) деген сөз кездеседі, бірақ оған қоса сөз жоқ. Чэдвик оның Микендіктердің ана құдайы болғанын болжайды. Оның Пилл қаласына жақын Пакиян жерінде маңызды киелі орны болған сияқты. Ванакс (wa na ka) Микен культінде оның еркек серігі болды. Ол құдайлық баланың жыл сайынғы тууымен байланысты табиғат құдайы болды. Потния және оның еркек серігі (паредрос) Элевсин культінде сақталды, онда былай делінді: «Қуатты Потния мықты ұл тудырды». Кноссостан табылған бір жазуда «лабиринттің Потниясы» туралы айтылған, ол Кноссос сарайына билік еткен болуы мүмкін (da pu2 ri to jo, po ti ni ja). Артур Эванс тапқан әйгілі Миной мөрінің бедерінде найза ұстаған, арыстанмен қоршалған таудың бейнесінде тұрған, аты-жөні белгісіз әйел құдай бейнеленген. Бұл бейне Гомердің potnia theron (жануарлардың қожайыны) бейнесімен ұқсас. Кноссос және Пилостан табылған Сызықтық В жазуындағы бірнеше тақташада Потния туралы айтылған. Потния көбінесе белгілі бір орынды немесе қожайынның міндетін сипаттайтын эпитеттермен бірге келеді: po ti ni ja, a si wi ja (a si wi ja = этникалық анықтауыш, мүмкін «Азиялық (Лидиялық) әйел»), si to po ti ni ja (sitos = «дән», бидай немесе арпа; Деметраға немесе оның алдын бауырға қатысты болуы мүмкін), po ti ni ja, i qe ja (Potnia Hippeia, «Жылқы құдайы»). Кноссостан табылған бір тақташада «ta na po ti ni ja», «Потния Афана» деп жазылған, бұл кейінірек Гомерде кездесетін формаға ұқсас. Бұл құдайлық атау грекшеге дейінгі ұқсас атаудың аудармасы болуы мүмкін, дәл сияқты христиандықтағы «Біздің ханым» атағы бірнеше тілге аударылғандай. Грекшеге дейінгі атау sa sa ra сөзімен байланысты болуы мүмкін, бұл кейбір Сызықтық А мәтіндерінің болжамды түсіндірмесі. Сызықтық А әлі де жазылмағанмен, Палмер құдайларға ілесіп жүретіндей са sa ra me сөзін хетттердің išhaššara сөзімен байланыстырады, ол «ханым немесе қожайын» дегенді білдіреді, әсіресе išhaššaramis («менің ханым»).

Классикалық Грекия

Ежелгі Грецияда "потния" атағы көбінесе Деметр, Артемида, Афина және Персефония қасиеттеріне қолданылады. Бұл атақ сондай-ақ Гея (Ge) деп аталатын жер анасына да берілген. "Қарлыға" деген мағынаны білдіретін Деспоина атағы Аркадия культының құпияларындағы аты жоқ қасиетке берілді, кейіннен ол Элевсин құпияларының қасиеті Коре (Персефона)мен біріктірілді. Гомер "Илиада" (xxi 470) шығармасында "жануарлардың иесі" ("потния терон") деп Артемиданы анық айтады. Карл Кереньи Персефонаны аты-жөні белгісіз "лабиринттің иесі" деп сипаттайды. Деметр мен Персефона Аркадия культының екі маңызды қасиеттері болды. Паузанияның Олимпияда айтуынша, олар Despoinai ("иелер", Despoina көпше түрі) деп аталған. Деметр мен Персефонаны "Деметрлер" деп те атаған, себебі олар хтондық және өсімдік қасиеттері бар жер анасының екі еселенген бейнесі болған.