Кіріспе

Биік дауысты шығару

Шығуық – бұл қатты дауысты шығару, онда ауа дауыс жолдары арқылы қалыпты немесе жақын аралықтағы дауысты шығарудан күштірек өткізіледі. Мұны өкпесі бар кез келген тірі организм, адам да орындай алады. Шығуық көбінесе инстинктивті немесе рефлекстік реакция болып табылады, және оған қорқыныш, ауырсыну, ашу, таңғалу, қуаныш, көтеріңкі көңіл күй, ыза және т.б. сияқты күшті эмоциялық сезімдер әсер етеді.

Тропонимдер

Дауыспен айтылатын сөздерді сипаттау үшін көптеген сөздер бар, олар қасақана немесе тітіркендіргіштерге жауап ретінде, сондай-ақ нақты мәнді айырмашылықтармен қолданылады. Мысалы, ХХ ғасырдың басындағы синонимдер жинағында «шақыру» тақырыбы астында түрлі нұсқалар келтірілген, олардың ішінде: ұлығу, айғайлау, шуласу, бақыру, айқайлау, қиқу, қырылдау, айғай салу, зар салу, дауыстау, қатты айғайлау және бақырып айту сияқты сөздер бар, әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Бұл дереккөзде былай делінген:

blockquote|Шақыру – басқа адамның назарын аудару үшін, сөзбен немесе түсініксіз үнмен дауысты жіберу. Жануарлар өз жұбайларын немесе балаларын шақырады; адам итін, атын және т.б. шақырады. Бұл мағына қоңыраумен немесе кез келген сигналмен шақыруды да қамтиды. Бақыру – толық дауыспен, үнемі айту; айғайлау – одан да қаттырақ үнмен айту; қырылдау немесе бақырып айту – одан да қатты және жабайырақ. Біз сөздерді бақырамыз; ал айғайлағанда, қырылдағанда немесе бақырып айтқанда көбінесе сөзді айтуға тырыспаймыз. Ұлығу – ақылсыз, қатты айқайлау, мысалы, баланың ауыруы немесе ашуы кезінде. Бұрқылдау және рұққырау жануарлардың дауысына қолданылады, ал адамдардың дауысына – тек есқараумен. Шуласу – дауысты қайталау арқылы айту; бұл көпшіліктің шатасқан айқайларына да қатысты. Дауыстау – көбінесе дауыстың күшінен басқа ештеңе жоқ, қатты және қозғанған сөйлеуге қолданылады. Айқайлау кезінде сөйлеу әдеттегі тоннан және биіктіктен айтарлықтай жоғары болмауы мүмкін, бірақ сәл жоғары болуы мүмкін; біз жай ғана сөздермен немесе байланысты сөздермен айқайлай аламыз, бірақ әрқашан түсінікті сөйлеу арқылы. Эякуляция – қуаныш, өкініш, әсіресе өтініш, жалбау, дұға туралы қысқа, байланыссыз, бірақ біртұтас сөздерді айту; мұндай құлшыныс сөздерді қолдану «эякуляциялық дұға» деген ерекше атау алды. Бақыру – айқайлауға қарағанда қаттырақ және көбірек қозғанған сөз айту; адам жиі қуанышпен де, қайғы-қасіретпен де айқайлайды; егер ол бақырып айтса, көбінесе қайғы немесе азапта болады. Күнделікті тілде «айту» дегеніміз – қайғы-қасіретті немесе азабын жылап немесе зіркіреп білдіру. Біреу басқалардың бар екендігі туралы ойланбай, бақырып айқайлай алады; ол шақырғанда, басқа адамның назарын аудару үшін шақырады. Ұлулау – айқайлау сияқты шу шығарудың тағы бір атауы.

Психология саласында

Психологияда айқайлау Артур Яновтың теорияларындағы маңызды тақырып болып табылады. "Түпкілік айқай" атты кітабында Янов неврозды емдеудің жолы – науқасты басынан өткен жарақаттан туындаған, жасырылған ауырсынумен бетпе-бет келтіру екенін айтады. Осы кездесу нәтижесінде айқай пайда болады. Яновтың пікірінше, айқай науқастың жарақатынан міндетті түрде жазылуын қамтамасыз етпейді. Айқай – бала кезінен бастау алатын бастапқы ауырсынуды білдірудің және осы ауырсынуды қайта бастан сезінудің бір түрі ғана. Бұл соңында айқай арқылы көрінеді және науқасты невроздан құтқаруға көмектеседі. Янов түпкілік айқайды өте ерекше және шатаспайтын нәрсе деп сипаттайды. Бұл – ерекше төмен, дірілдеп, еріксіз дыбыс. Кейбір адамдар аңырап, сыңғырлап, денелерін жиырыңқылайды. Яновтың айтуынша, айқай – бұрын үнсіздік сақтауға, қорлауға, мазақтауға немесе ұруға мәжбүр болған кездердің салдарынан туындайды. Янов сондай-ақ, түпкілік айқайдың бірнеше реакциялары бар екенін айтады: "Үйде тіпті "пип" деп айта алмайтын науқастар кенеттен өте қуатты сезінеді. Айқай – бостандыққа шығу сезімін сыйлайтын тәжірибе сияқты". Янов барлық науқастарында осыны байқаған. Терапия кезінде нәзік дауысы бар әйелдер түпкілік айқай арқылы өте төмен дауысқа ие болады.

Биліктің шоғырлануы

Грегори Уайтхед, Скримскайп зерттеулер институтының негізін қалаушы, дауыстың күшті шоғырландыру үшін қолданылатынына сенімді: «Айқай бұрын сіз үшін де, қарсыласыңыз үшін де психологиялық қару болған, ол оны қолданушыға сенімділік сыйлайды. Дауыспен күш құру – біреуге қол тигізбей әсер ету деген сөз». Осылайша, айқайлау – қорғаныш қаруы, оны жануарлар да жиі қолданады, күшін көрсету үшін немесе басқа жануармен шайқас кезінде айқайлайды.

Қуаныштан айқайлап

Шырқау мен айқайлау – ләззатты білдірудің де бір жолы. Маймылдарға жасалған зерттеулер көрсеткендей, аналық маймылдар жыныстық қатынас кезінде айқайлағанда, бұл аталық маймылдың шәует шығаруына көмектеседі. Аналық маймылдардың жыныстық қатынас кезінде айқайлаған жағдайларының 86 пайызы 59 пайыздық сәттілікке жеткізсе, аналық айқайламағанда бұл көрсеткіш 2 пайызды құрады. Орталық Ланкашир университетінің Гейл Брюер және Лидс университетінің Колин Хендри әйелдермен де ұқсас зерттеу жүргізіп, әйелдердің де жыныстық қатынас кезінде серігін "жақсырақ жасауға" ынталандыру үшін айқайлайтынын анықтады.

Жаңа туған тіл ретінде айқайлау

Жановтың пікірінше, нәрестелер үшін айқайлау – олардың қолдана алатын жалғыз қарым-қатынас құралы; бұл нәресте өз қажеттіліктерін білдірудің жалғыз жолы, оларға тамақ керек, олар ауырып жатыр немесе оларға жай ғана махаббат қажет. Жанов: «Айқайлау – тіл, алғашқы деңгейдегі, бірақ адам тілі» деп жазады.

Байланыс және тіл

Диана Кениг, журналист және телерадио хабарларын дайындаушы автор: "Егер нәрестелердің айқайлауы олардың алғашқы қарым-қатынас құралы болса, ересектердің айқайлауы – қарым-қатынастан бас тарту болып табылады. Айқайлағанда, шақырудың керісінше, дауыс артық жүктеліп, күшейіп кетеді және өзінің бақылауын, негізгі дыбысын жоғалтады. Айқайлау тілден бұрын пайда болады және тілдің шегіне жеткенде пайда болады. Элейн Скарри, жазушы және әдебиет профессоры, тілді ауырсынумен байланыстырады және ауырсыну тілді дерлік құртады дейді, себебі ол адамдарды дыбыстар мен айқайлаулардың үстемдік құралы болған жағдайға қайтарады, олар сөйлеуді үйренгенге дейін осылай қарым-қатынас жасайтын. Ауырсынуды толыққанды жеткізу мүмкін емес, өйткені ол жеке тәжірибе және оны тек жеке адам ғана сезіне алады. Ауырсыну, басқа да ұғымдар сияқты, жеке тәжірибе болып табылады, оны тек идея ретінде жеткізуге болады және оны түсіндіру қажет. Гегель былай деп жазады: "Ауырсынуды бастан өткергендегі ең үлкен жеңілдік – оны айқайлап шығару [ ] осылайша, ауырсыну объективті болады, бұл ауырсынуды сезініп отырған субъект пен ауырсынуды сезінбеген объект арасындағы байланысты құрады." Арнал және оның әріптестері адамның айқайлауы ерекше акустикалық қасиет – дөрекілікті пайдаланатынын көрсетті, ол естілу миын және қауіпті өңдеуге қатысатын терең ми құрылымы – миндаль тәрізді денені таңдамалы түрде белсендіреді.

Сурет

Шыңырау (Skrik) – экспрессионист суретші Эдвард Мунктың 1893-1910 жылдар аралығында суреттер, пастельдер және литографиялар түрінде жасалған композицияның көптеген нұсқаларына берілген танымал атау. "Табиғаттың айқайы" (Der Schrei der Natur) – Мунк осы туындыларына берген атауы, олардың барлығы да алабасық апельсин түсті аспанмен көзге шалынатын пейзаж фонындағы азапқа толы бейнеленген тұлғаны көрсетеді. Артур Лубоу "Шыңырауды" "қазіргі заманғы өнердің символы, біздің заманымыздың Мона Лизасы" деп сипаттады.

Музыка

Музыкада рок, панк-рок, хэви-метал, соул музыкасы, рок-н-ролл және эмо музыкасында айқайлаудың ұзақ дәстүрі бар. Әншілер әртүрлі айқайлау техникаларын дамытады, нәтижесінде айқайлаудың әртүрлі түрлері пайда болады. Рок және метал музыкасының әншілері өте қиын, глотталды және өңірленген дыбыстарды жетілдіреді. Айқайлау фламенко вокалдық стилі – “канте хондода” эстетикалық элемент ретінде басым қолданылады. Бұл стильдің атауы “терең ән” деп аударылады. Фламенконың және оның атының шығу тегі әлі де нақты емес. Фламенко цыған музыкасымен байланысты және Испанияның Андалусия аймағында пайда болған деп есептеледі. Фламенконың бір тармағы – канте хондо, ол тереңірек және маңыздырақ саналады, онда әнші өзінің ең қарапайым өрнек құралына – айқай мен шығуына келеді. Испан ақыны Рикардо Молима: «Фламенко – кедейлік пен білімсіздікке батқан халықтың алғашқы дауысы, алғашқы айқайы. Осылайша, түпнұсқа фламенко әнін өзін-өзі емдеудің бір түрі деп сипаттауға болады».

1987 жылы музыкант, жазушы және композитор Дэвид Н. Грин музыканттардың айқайлауды музыкада ән салу техникасы ретінде қолдануы туралы эссе жазды. Ол музыканың гармониясына байланысты және тоналдылық компоненттері бар гармоникалық айқайлауды, атоналды нағыз айқайлауды, әннің мәтінімен байланысты лирикалық айқайлауды және таза айқайлауды ажыратады. Гармоникалық айқайлау әлі де өте анық және белгілі бір биіктігі бар, және Гриннің сөзіне сәйкес, ол жалған айқайлаумен байланысты болуы мүмкін, себебі ол үлкен бұзылыстарға ие емес; лирикалық айқайлау сөздермен байланысты, көбінесе дөрекі сөздермен, ал таза айқайлау немесе нағыз айқайлау, оны шынайы айқайлау немесе бастапқы айқайлау деп те атауға болады. Музыкадағы айқайлауды тек дауыстық әрекет ретінде ғана емес, басқа да жолдармен көруге болады. Көптеген музыканттар өздерінің аспаптарын ойнау үшін айқайлауды шабыт көзі ретінде пайдаланады. Бұл әдетте аспаптың акордаларына күшті соққы беру арқылы, егер аспапта акордалар болса, немесе үрлемелі аспаптарда күшті нотамен көрсетіледі.

Дыбыс өнері

Айтылмас қысым – Грегори Уайтхедтің радио жұмысы. 1991 жылы басталган жоба "Шыңыраулы кеңістіктер" институтын құрумен басталды, онда радио және телеарна арқылы адамдардан жедел желіге қоңырау шалып, айқайлау сұралды. Уайтхед атап көрсетеді: "Жүйке жүйесін қалыптастырумен қатар, телефон микрофоны, таспа жазғышы, радио схемасы жүйедегі қысымның дыбыстық шекарасын анықтауға көмектесті: бұрмалау, цифрлық кодтардың бұзылуы, басқарылмайтын шу. Айқай – бұл белгіленген схемадан асып түсетін жарылыс, ол мұндай шектен тыс және айтуға қиын мәндерге төтеп бере алмайтын коммуникациялық технологияларды "жарып жіберуге" қабілетті". Уайтхед ақырындап айқайлар архивін жинады, оны өңдеп, теориялық мазмұндағы радио жұмысын жасады. Аллен С. Вайс оның жұмысы туралы: "Айқай кеңістігінің шынайылығын анықтау мүмкін емес" деп мәлімдеді. Адамдардың дауыстары – анонимділігі арқылы бірлестік сезімін тудыратын көріністер ғана.

Театр

Актерлер мансаптарының бастапқы кезеңдерінен-ақ дұрыс айқайлауды үйренеді. Олар тыңдаушыда жағымсыз сезімді тудырудың жолын біледі, тіпті психологиялық жағдайға түспей.

Антонин Артау

Антонин Артаудың «Құдай үкімінен құтылу» атты соңғы жазба жұмысы 1947 жылы француз радиосы үшін оқыған. Бастапқыда белгіленген күнінен бір күн бұрын, радио директоры оны діни және американдыққа қарсы болғандықтан тыйым салды. Бұл туынды қарқынды мәтіндерден, аспаптық және вокалдық импровизациялық дыбыстар мен айқайлардан тұрады. Аллен С. Вайс Антонин Артаудың айқайы туралы былай деп жазады: «Айқай – өмір күштері мен өлімнің жоққа шығарылуы арасындағы шыдамсыз, мүмкін емес ішкі қақтығыстың шығарылуы, бір мезгілде жаратылыс пен жоқып болуды білдіріп, имитациялайды [ ] Айқай, экскременттің материалдық емес көшірмесі ретінде, өрбу және шығару, туудың, жаратылыстың және көңілсіздіктің белгісі болуы мүмкін [ ] Айқай – сөйлеудің дененің өзіне десублимациялануы, ал дененің мағыналы сөйлеуге сублимациялануына қарсы». Айқайдың шектен тыс сипаты өлімді мойынламау үшін өмірге қауіп төндіретін элементті білдіреді. Артаудың жағдайында, өлімге өте жақын болған және күшті шок терапиясынан кейін осылай өзін атаған адам үшін айқай осы өмір мен өлім, жаратылыс пен жоқып болу, өнер туындысы мен өзінің арасындағы шекараны көрсетеді. Артаудың айқайлары көбінесе сөздермен байланысты. Мәтіндік бөліктер арасындағы кішкентай үзілістер кейде айқайларды қамтиды.

Көркем өнер

Марина Абрамович әртүрлі қойылымдарда айқайлауды бір элемент ретінде пайдаланды: Улаймен бірге «ААА ААА» қойылымында екеуі бір-біріне қарама-қарсы тұрып, бірте-бірте дауыстарын күшейтіп, бір-біріне жақындаған сайын қаттырақ айқайлады, әрі дауыстарын жоғалтқанша беттеріне жақындады; ал «Дауысты босату» қойылымында Абрамович басын төңкеріп, дауысы қалғанша айқайлады.

Диалог

Кейбір адамдар пікір таластың барысында ашуланып, бір-біріне қарай ұрыса бастайды, дауды тоқтатпайды. Мұндай жағдайды "айқай-шу" деп атайды.

Табиғат

Табиғатта айқайлау көбінесе үстемдік таныту тәсілі ретінде қолданылады. Ұсатындар (шимпанзелер) осыны өзінің күшін көрсету және төбелес кезінде басымдығын таныту үшін пайдаланатыны мәлім.

Жауынгерлік өнерлер

Шалқыру немесе айқайлау, жартылай жекпе-жекте қарсыласты қорқыту, шабуылдар кезінде күшті шоғырландыру немесе тыныс-құбылысты реттеу мақсатымен жиі қолданылады. Қиайды қараңыз.

Әскери

Оқу-жаттығу нұсқаушылары жаңа ғарышкерлерді әскери мәдениетке енгізу үшін жиі дауыс көтеріп, бағынушылық пен шапшаңдық қасиеттерін дамытады. Осы орайда дауыс көтеру – стресс факторы ретінде қолданылып, «соғыс не қашу» реакциясын қозғауға бағытталған. Бұл нұсқаушыға ғарышкерлердің стресске қалай ден қоятынын байқауға, осы реакцияларын өзгертуге және болашақтағы жауынгерлік қиын жағдайларға дайындауға мүмкіндік береді. Ғарышкерлерді дауыстауға ынталандыру олардың агрессивтігін күшейтеді және қарсыластарын үркітуге үйретеді.

Дыбыс деңгейі

Шырқаудың дыбыс деңгейі өте жоғары болуы мүмкін, және бұл теннис спортында мәселеге айналды, әсіресе Мария Шарапованың қатты теннис дауысы 101,2 децибелге дейін өлшенді. Адамнан шыққан ең қатты дауыс 129 дБА құрады, бұл рекордты 2000 жылы оқытушының көмекшісі Джилл Дрейк орнатқан.