Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс Азияның дәстүрлі мейрамы
Traditional East Asian holiday
Салқын тағам немесе Ханши мейрамы (寒食节) – бұл дәстүрлі қытайлық мереке, ол б.з.д. 7 ғасырында Цжоу әулеті тұсында Цзэ Цзитуйдың қазасына арналған жергілікті еске алудан басталып, 7 ғасырда Тан әулеті кезінде Шығыс Азияда ата-бабаларды еске алу және құрметтеу мүмкіндігіне айналды. Мерекенің аты оттың кез келген түрін жағудан, тіпті тамақ дайындау үшін де аулақ болу дәстүрінен шыққан. Бұл әдет бастапқыда қыстың ортасында бір айға созылған, бірақ оның қиындығына байланысты, оны сақтаушылардың қауіпсіздігі үшін оны тыйым салуға бірнеше рет әрекет жасалды. Үш патшалық кезеңнің соңында (3 ғасыр) оның ұзақтығы көктемде Қыңмың күн мерзіміне сәйкес үш күнмен шектелді. Тан әулеті тұсында ата-бабаларды еске алу бір күнмен ғана шектелді, ол қазіргі Қабірлерді сыпыру фестивалі болып табылады. Қабірлерді сыпыру фестивалі бірнеше елде ресми мереке болып саналады, ал оған екі жағынан созылған Салқын тағам фестивалі Қытайда, Оңтүстік Кореяда және Вьетнамда әлі де белгілі бір дәрежеде сақталуда.
The Cold Food or Hanshi Festival (寒食节) is a traditional Chinese holiday which developed from the local commemoration of the death of the Jin nobleman Jie Zitui in the 7thcenturyBC under the Zhou dynasty, into an occasion across East Asia for the commemoration and veneration of ancestors by the 7th century Tang dynasty. Its name derives from the tradition of avoiding the lighting of any kind of fire, even for the preparation of food. This practice originally occurred at midwinter for as long as a month, but the hardship this involved led to repeated attempts to ban its observance out of concern for its practitioners. By the end of the Three Kingdoms Period (3rd century), it was limited to three days in the spring around the Qingming solar term. Under the Tang, ancestral observance was limited to the single day which is now the Tomb Sweeping Festival. The Tomb Sweeping Festival is an official holiday in several countries, and the Cold Food Festival which stretches either side of it continues to see some observance in China, South Korea, and Vietnam.
Аңыз
Суық тағам және қабірлерді тазарту мерекелерінің пайда болуы туралы әдеттегі әңгіме б.з.д. 7 ғасырындағы Цзинь ақсұлуы Цзе Житуйге қатысты, ол өзінен бұрынғыларға адалдығымен үлгі болған. Қытай тарихының көктем және күз кезеңінде Чжоу мемлекеті құрамына кіретін бөліктерге бөліне бастады, ал олардың билеушілері орталық биліктен көбірек тәуелсіздік алды. Олардың бірі – қазіргі Шаньси маңында орналасқан Цзинь мемлекеті. Сол кездегі қытайдың бай адамдарының әдетіне сай, оның ханшайымында көп әйел болған. Олардың бірі – Ли Цзи, ол төмен дәрежелі және Қытайдың батысында тұратын Жұң тайпасынан шыққан, бірақ ханшайым болуға және ұлын ханның мұрагері етіп тағайындауға сәтті әрекеттенген. Оның үлкен әкесінің баласы Цзи Чунъэрге 655 жылы ханға қарсы бүлік жасады деген айып тағылды, бұл ханзадені өмірін сақтап қашуға мәжбүр етті. Ол анасының туған туыстарының арасында, Қытайдың солтүстігіндегі Ди тайпаларының ішінде паналады. Онымен бірге тек 15 адамы ғана жер аударылды. Олардың қатарында Цзе Житуй де болды, ол ханзадені өлеңдерімен және музыкасымен көңіл көтерді. Ол билеушісіне өте қамқор болғандықтан, бірде олар Уэй арқылы сапар шегіп бара жатқанда, азық-түліктері ұрланғанда, өзінің жамбасынан ет алып, ханзаденің аштығын басу үшін сорпа жасады. Бірақ ханзаде оның осылай қамқорлығына лайық емес екенін ойлап, оңашада қалуды жөн көрді. Ашуланған хан, Цзе мен оның анасын жасырынған жерінен шығарып алу үшін таудың үш жағынан орман өртін жағуға бұйрық берді. Бірақ Цзе басқа билеушілерді қатты сынағаны үшін бұл өте ұятты болар еді деп мойындады. Анасы оның шетке кететін шешімін қабылдап, онымен бірге кетеді. Цзи Чунъэр Цзеге деген міндетін еске түсіріп, оны іздеп шығады. Оны таба алмағаннан кейін, ол жағдайды қабылдап, "Мэншан" даласының өнімдерін Цзеге құрбандық шалу үшін бөліп қояды, "менің немқұрайлылығымның ескерткіші және жақсы адамға деген құрмет белгісі". Суық тағам фестивалі алғаш рет Хуан Танның 1 ғасырдың басында жазылған "Жаңа әңгімелер" кітабында айтылған. Онда Тайюань округінің қарапайым халқы қыс ортасында бес күн бойы тамақ дайындау үшін отты пайдаланбағандығы, тіпті ауыр науқаста болғанда да бұл тыйымды сақтағандығы жазылған. Бұл Цзе Житуйге құрмет көрсету мақсатында жасалған. Кейінгі Хань кітабындағы өмірбаянында Бинчжоу (яғни Тайюань) биінің байлар мен кедейлердің қыстың ортасында Цзе қайтыс болған айда от жағуға қарсы "аждаһа тыйымын" сақтағаны, оның рухын ашуламау үшін олай істегендері айтылған. Осы қиындықтардан жыл сайын көптеген жас және қарт адамдар қайтыс болды. 130 жылы Чжоу Цзю Цзеге мақтау айтатын, бірақ осы дәстүрдің көп адамға зиян келтіргенін ескертетін сөз сөйледі. Содан кейін ол сөзді Цзе ғибадатханасында іліп, кедейлерге таратты. Бұл суық тағам фестивалінің аяқталуына әкелмеді, бірақ өмірбаянында жергілікті ырым-жырымдар "біршама" жақсарғаны айтылған. Бұл жақсарудың себебі түсіндірілмеген, бірақ келесі ғасырдың бір кезенінде ол қыстың ортасынан көктемнің соңына, дончжи күн мерзімінен 105 күн өткен соң ауысты. Ол Тайюаньнан Шандаң, Хихи және Янмен округтеріне тарады және әлі де кейбір қиындықтар тудырды, сондықтан Цао Цао 206 жылы суық тағам фестивалін тыйым салуға тырысты. Бұған кінәлі отбасы басшылары 6 айға ауыр еңбекке, жергілікті лауазымды адам бір айға сотталды, ал судья бір айлық жалақысынан айырылды. Цао Цаоның әрекеті сәтсіз аяқталды, суық тағам фестивалі Цинмин күні және оның шамамен бір айға дейін тойланды. 4 ғасырдың басында Кейінгі Чжаоның Цзи императоры Ши Ле оны қайтадан тыйым салуға тырысты. Келесі жылы Шаньсиде үлкен құрғақшылық болды. Министрлерінің кеңесі бойынша ол Тайюань аймағында фестивальді қайтадан мақұлдады. Солтүстік Вэй 478 және 496 жылдары да фестивальді тыйым салды, бірақ Миань тауының айналасында оны өткізуге мәжбүр болды. Бұл тыйым салулар соншалықты сәтсіз болды, Jia Sixie's Qimin Yaoshu кезінде бір күндік суық тағам фестивалі Қытайдың көп бөлігіне таралып, Цинмин күн мерзімінен бір күн бұрын тойланатын болды. Суық тағам фестивалі үш күндік кезеңге дейін созылды және Тан дәуірінде ата-бабаларды құрметтеуді қамти бастады, ал Сун дәуірінде Цинмин күн мерзімінің мерекесінен гөрі маңыздырақ болды. Қазіргі қабірлерді тазарту фестивалі Цинмин күні суық тағам фестивалінің салт-дәстүрлерін және Шансидегі жеке мерекелерді біріктіру арқылы қалыптасты. Бұл тыйымның себебі ежелгі қытайлықтардың жыл мезгілдеріне қарай әртүрлі отын түрлерін пайдалануымен байланысты, әсіресе қытай астрологиясының дамуынан кейін, Антарес шоқжұлдызының көтерілуі өрт пен өрт қаупінің жоғары деңгейіне әкелетіні ескерілді. Ду болжамын Ли Фу да қолдады. Қытайтанушы Дж. Дж. М. де Гроот оның шығу тегін көктемгі күн тоғысы кезінде күннің "жеңісін" тойлаумен байланыстырды, бұл Овидий, Макробий, Луциан және Саламистың Епифанийі сияқты авторларға сүйенген салыстырмалы антропологиялық талдауға негізделген. Джеймс Фрейзер және оның ізбасарлары оны "күн шармасы" немесе басқа "от фестивальдарымен" салыстырғанда "тазалау" деп санады. Клод Леви-Стросс фестивальді Риттер Чжоу кітабындағы тиісті мәтінді Фрейзердің қате түсіндіруіне негізделген қытайлық Ұсақ айына теңеді. Эберхард оны тарихи алдындағы көктемге негізделген күнтізбемен байланыстырып, суық тағам фестивалін оның түпкілікті Жаңа жылының қалдығы деп санады. Фестивальдің ерте деректерде Цзе Житуймен байланыстырылуы және осы кейінгі теориялардың суық тағам фестивалінің көктемнің соңында өтуіне (ал шындығында ол қыстың ортасында басталған) байланысты екендігі ескерілгенде, олардың ешқайсысының дұрыс емес екені көрінеді. Оңтүстік-Шығыс Қытайдағы жеке деректерде б.з.д. 2 ғасырдың соңындағы "Юэ" патшалары Ми және Юэ Яованның отты пайдаланудан аулақ болғандығы туралы мәліметтер келтірілген. Бұл, шындығында, ескі Юэ патшалық отбасының мүшелері Миньюэ мемлекетінің оңтүстік мұрагері үшін күрескен кездері болды. Оңтүстіктегі суық тағам фестивалі кейбір даостар үшін жалпы түрде бақытсыз күн саналды.
The usual story for the origin of the Cold Food and Tomb Sweeping Festivals concerns the 7th century BC Jin nobleman Jie Zhitui, a model of self sacrificing loyalty. During the Spring and Autumn Period of Chinese history, the Zhou Kingdom began to break up into its constituent parts and their lords gained more and more freedom from central control. One of these states was Jin, around modern Shanxi. As was common among wealthy Chinese at the time, its duke had many wives. One of them, Li Ji, was of lower status and came from the Rong tribes who lived to China's west, but successfully schemed to become a full wife and to establish her son as the duke's successor. Her older stepson Ji Chong'er was framed for revolting against the duke in 655BC, forcing the prince to flee for his life to his mother's family among the Di tribes north of China. Only 15 of his men followed him into exile. These included Jie Zhitui, who entertained the prince with his poems and music. He was so considerate of his lord that once, when their supplies were stolen while traveling through Wey, he used meat from his own thigh to make soup to relieve the prince's hunger. he opted to simply remain in seclusion. Annoyed, the duke ordered a forest fire to be started around three sides of the mountain to smoke Jie and his mother out of hiding. or tightly bound but Jie admits his bitter criticism of the other lords makes that impossibly embarrassing. His mother accepts his decision to withdraw to a hermitage and goes with him. Ji Chong'er belatedly remembers his obligations to Jie and looks for him. When this proves vain, he accepts the situation and sets aside the produce of the fields of "Mëenshang" to endow sacrifices in Jie's honor, "a memento of my neglect and a mark of distinction for the good man". The Cold Food Festival is first mentioned in Huan Tan's New Discussions, composed around the beginning of the 1st century. It records that the commoners of Taiyuan Commandery avoided using fire in preparing their food for five days around midwinter, upholding this taboo even when they are gravely ill. This was done in Jie Zhitui's honor. A biography in the Book of the Later Han relates how the magistrate for Bingzhou (i. e., Taiyuan) found people rich and poor observing a "dragon taboo" against lighting a fire during the month of Jie's death in midwinter, lest they anger his spirit. Many of the old and young died every year because of the hardship this brought. The magistrate Zhou Ju wrote an oration around AD130 praising Jie but admonishing the people for a tradition that harmed so many that it could not have been what the sage intended. He then had the oration displayed at Jie's temple and distributed among the poor. This did not end the Cold Food Festival, but the biography notes that local superstitions did improve "to a certain extent". The improvement is not explained but, at some point over the next century, it moved from the middle of winter to late spring, 105 days after the dongzhi solar term. Since it also spread from Taiyuan to the surrounding commanderies of Shangdang, Xihe, and Yanmen and was still causing some hardship, Cao Cao attempted to outlaw the Cold Food Festival in AD206. The heads of offending families were liable for 6 months' hard labor, their local official was liable for one month himself, and their magistrate was to lose one month's salary. Cao Cao's effort was a failure, with observance of the Cold Food Festival on Qingming and for up to a month around it being reported by the mid 3rd century. Shi Le, the Jie emperor of the Later Zhao in the early 4th century, again tried to forbid it. The next year a massive hailstorm devastated crops and forests throughout Shanxi. On the advice of his ministers, he again approved the festival in the region around Taiyuan. The Northern Wei similarly banned the festival in 478 and 496, but were also compelled to approve its observance around Mt Mian. These prohibitions failed to such an extent that, by the time of Jia Sixie's Qimin Yaoshu, a day long Cold Food Festival had spread across most of China, moved to the day before the Qingming solar term. The Cold Food Festival grew to a three day period and began to incorporate ancestral veneration under the Tang and remained more important than celebrations of the Qingming solar term as late as the Song. The present Tomb Sweeping Festival on Qingming grew by incorporating the Cold Food observances along with the separate holiday of Shangsi. This prohibition was related to the ancient Chinese use of different kinds of firewood according to the seasons, particularly after the development of Chinese astrology that considered the heliacal rising of Antares to be an occasion for great risk of conflagration and wildfire. Du was followed in his conjecture by others, including Li Fu. The Sinologist J. J. M. de Groot argued for its origin as a celebration of the sun's "victory" at the vernal equinox, based on a comparative anthropological analysis drawing on Ovid, Macrobius, Lucian, and Epiphanius of Salamis. James Frazer and his followers similarly considered it either a "sun charm" or "purification" from its similarities to other "fire festivals". Claude Lévi Strauss based his analysis of the festival as a kind of Chinese Lent upon a mistranslation of the relevant passage in the Rites of Zhou by Frazer. Eberhard connected it with his idea of a prehistoric spring based calendar and made the Cold Food Festival a remnant of its original New Year. The unanimous connection of the festival to Jie Zhitui in the early sources and the dependence of these later theories on the Cold Food Festival's occurrence in late spring—when it in fact began as a mid winter observance—suggests that none of them are likely accurate. One contemporary record of ritual fire avoidance coming from a separate source in southeastern China concerned the late 2nd centuryBC "kings" of "Yue" Mi (, Yuè Míwáng) and , Yuè Yáowáng). These were actually princes of the old Yue royal family fighting over the southern successor state of Minyue. This southern equivalent to the Cold Food Festival a generally unlucky day to some Taoists.
Қытай
Салқын тағамдар фестивалі бастапқыда қыс ортасында (Донгчжи күн мерзімінде) тойланатын, бірақ 2-ші ғасыр шамасында көктемнің соңына (Цинмин күн мерзімінде) көшірілді. Фестивальдің басты ерекшелігі – отты пайдалануға қатысты қатаң тыйым, көбінесе бұл тыйымды бұзу зор дауылға алып келеді деген сенімге негізделген. 6-шы ғасырға дейін Миан тауындағы қараған ағаштарының бір бөлігі жергілікті халқының Цзе Чжитуэйге құлшылық етуі үшін пайдаланылып, кереметтер жасауымен белгілі болды.
The Cold Food Festival was originally observed at mid winter (the Dongzhi solar term), but moved to late spring (the Qingming solar term) around the 2nd century. Its primary activity was a strict taboo against using fire, usually under the superstitious belief that violations led to violent weather. Leading up to the 6th century, there was a patch of blackened trees on Mt Mian that were used for local worship of Jie Zhitui and had a reputation for miracles.
Вьетнам
Вьетнамдық эквивалент Тэт Хан Хэнь елдің көп бөлігінде үшінші айдың үшінші күні тойланады, бірақ маңыздылығы төмен. Адамдар bánh trôi деп аталатын желімді күріштен жасалған шарларды пісіреді, бірақ мерекенің бастауы көбінесе ұмытылып, отқа тию тыйымы да көпшілік назарынан тыс қалады.
The Vietnamese equivalent Tết Hàn Thực is celebrated in most parts of the country on the 3rd day of the 3rd lunar month, but only marginally. People cook glutinous rice balls called bánh trôi but the holiday's origins are largely forgotten, and the fire taboo is also largely ignored.