Кіріспе

Англосаксон заңына сәйкес жер иеленудің түрі – букленд. Букленд – англосаксон заңына сәйкес жер иеленудің бір түрі болып, жарғы арқылы иеліктен берілген жерді білдіреді. Жарғысыз ұсталған жер халықтық жер деп аталды. Бұл терминдердің мағыналық айырмашылығы англосаксон жер заңының салдарынан туындады. Кітаптық жерлер ұғымы жетінші ғасырда пайда болды және ерік бойынша 'шешілуге' (яғни, иеліктен шығарылуға) болатын жерді білдірді. Ол қазіргі заманғы меншік құқығына жақындасқан түрі. Фолькленд – ежелгі, жазбаға түспеген халықтық заң немесе әдет-ғұрып бойынша ұсталатын жер, және осы әдет-ғұрып бойынша оны иеленушінің туыстарынан ерекше жағдайларда ғана алуға болады. Туыстар кітаптық жерге мұндай талаптар қоюға құқылы емес. Осы көне халықтық заңдар мен әдет-ғұрыптардың, сондай-ақ фолькленд терминінің анықтамасы ұзақ жылдар бойы пікір таласына түсіп келді. Тарихшы Патрик Вормалд ұсынған модель, жоғарыдағы анықтамада келтірілгендей, осы дауды айналып өтуге мүмкіндік береді. Бұған ұқсас түсінік – қарыздық жер, ол уақытша берілетін, меншік құқығынан айырылмаған жер. Мұндай жер бірнеше жылға, адамның өміріне немесе лауазымды тұлғаға оның қызмет мерзіміне (мысалы, патшалық қамқорлық ретінде) берілуі мүмкін. Халықтық жер де, кітаптық жер де белгілі бір уақытта қарыздық жерге айналуы мүмкін.

Тарихи негіздер

Ежелгі заң мен әдет-ғұрып бойынша англосаксондық Англияда халықтық жерлер жерді иеленудің жалғыз жолы болды және ол бір адамның туыстық топтың өкілі ретінде иеленген жерін білдірді. Жер туыстық топтан тысқары тұрақты түрде берілуі мүмкін еді, бірақ тек патша мен витенагемоттың келісімімен. Егер келісім болмаса, жер тек туыстық топтың ішінде ғана, мысалы, мұрагерлік арқылы берілуі мүмкін еді. Дегенмен, осы жазбада қалған көне әдет-ғұрыптардың нақты мәні толыққанды түсініксіз, және ол туыстық қатынаста қалуға тиіс туыстық жерлер, қызметі үшін патшаның сыйлық ретінде берген жерлері, немесе халықтың (фолк) барлық жерлері, олардың атынан патша берген жерлер, немесе олардың кез келген комбинациясын қамтуы мүмкін. Кітаптық жер түсінігі VII ғасырдағы Римнің кейінгі кезеңдеріндегі әсерінен туындап, англосаксондық заңға енді. Ол жарғы арқылы мәңгілікке берілген жерді білдірді, және содан кейін кез келген адамнан кез келген адамға еркін берілуі мүмкін еді. Бұл оның "фольклендтен" ерекшеленетін жалғыз нақты айырмашылығы болды. Бұл ұғымды енгізуге байланысты заңның өзгеруінің бастауы VII ғасырдағы англосаксондық Англияның христиандануында жатыр. Шіркеу мен оның дін қызметкерлерін қолданыстағы жер иелену заңдарына қосу мүмкін болмағандықтан, англосаксондық заң оларды қолдау үшін жарғы беруді қосты. Бұл жер иеленушілерге діни орындар салу үшін тұрақты жер беру ретінде қарастырылды, иеленуші жолдар мен көпірлерді күтіп ұстауға және фьорд үшін адамдарды ұсынуға міндетті болды. Бұл англосаксондық Англияда жазылған алғашқы жарғы емес екендігіне дәлелдер бар болғанымен, Кенттегі Рекульвердегі аббат пен монастырьға 679 жылдың мамыр айында Кент патшасы Хлотер берген ең ерте сақталған нағыз жарғы болды. "Фолклендке" қарағанда "кітаптық жерге" ие болудың артықшылығы зайырлы адамдарға дереу түсінікті болған, өйткені Беда 731 жылы Йорк архиепискобы Эгбертке жазған хатында, христиандық емес мүдделерге ие болған "монахтардың" сатып алған кең жерлерге шағымданды. Бастапқыда, кітаптық құқық бойынша шіркеу жерлері салықтан босатылды және тримодия несесситастан, яғни жердегі көпірлер мен бекіністерді күтіп ұстаудан және әскери қызмет, немесе фьордты ұсынудан босатылды. Бұл иммунитеттер 8-ші ғасырдың соңында шіркеу жерінен алынып тасталды, мүмкін Беда шағымданған жағдайға жауап ретінде. Аңглосаксондық заң дамыған сайын діни талаптар әлсіреп, ақырында жойылды, сондықтан кітаптық жер қазіргі заманғы мағынада толық меншік құқығына ұқсады, өйткені меншік иесі оны өмір бойында, ол алғандай, bōc немесе кітап арқылы бере алады, сондай-ақ оны өсиет арқылы иеліктен шығарады.

Англосаксондық заңның соңы

Англосаксондық жер иелену сипаты 1066 жылы Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін айтарлықтай өзгерді, себебі барлық жер сол кезде корольдің нормандық феодалдық бақылауында болды. Корольдің тікелей вассалдары жерлерін корольге қарулы күш беру міндетінің орнына алды. Дегенмен, иелену сипатындағы өзгерістер толық болған жоқ. Жер иеленушілердің әскери міндеті 1066 жылға дейін де болған, ал кейбір англосаксондық заңдар мен әдет-ғұрыптар жаулаудан кейін де сақталды. "Domesday" халықтық жерлер мен кітаптық жерлер туралы айтпайды, бірақ 1066 жылғы қаңтардағы (TRE) иелену нысаны жиі кездеседі, әртүрлі сөздер қолданылғанмен. Энн Уильямс "бостан" (libere) ұсталған жерді кітаптық жермен теңестіреді. Жер иеленуге қатысты заңдар жаулаудан кейін де дами берді, және нормалық заңдар мен әдет-ғұрыптарға оралу болған жоқ. Осылайша, халықтық жерлер мен кітаптық жерлер арасындағы айырмашылық тарихи тұрғыдан қызығушылық тудырады, бірақ қазіргі заманда маңызды емес. Алайда, нормалық кезеңге дейінгі англосаксондық патшалықтардың мұрасы, әрине, англосаксондық тегі бар адамдарға және тарихты құрастыруға тырысатын, сондай-ақ қазіргі ағылшын заңына толық құқықтық негіз беруге ұмтылатын ғалымдарға қызығушылық тудырады. Көне жазбалардың көп бөлігі сақталмағандықтан, құрастырылған тарихтар болжамдық сипатта болады және келіспеушіліктерге орын береді. Осы себепті таутологиялық анықтама қолданылады: ол ежелгі англосаксондық заң мен әдет-ғұрыптарға қатысты барлық дауларды ескермей, дәлдікке ұмтылуды білдіреді.

Халықтық жерлер туралы даулар

Халықтық жер деген терминнің нақты мағынасы қызу дау-дамай тудырған. Дегенмен, кітаптық жердің анықтамасы одан аз күмәндікке ұшырады, себебі оның пайда болуы жазбаларда сақталған тарихқа сіңген, көптеген мысалдары бар. Бұрынғы болжамдарды ескермей, халықтық жердің бүкіл халыққа тиесілі жер екендігі туралы идеяны Джон Аллен 1830 жылы жарық көрген «Англиядағы Корольдік биліктің өсуі мен дамуына қатысты зерттеуінде» ұсынды. Ол бұл жердің бүкіл халықтың меншігі екенін, оны қалауынша жалға беруге болады және мерзімі біткен соң халықтың иелігіне қайтару керектігін айтты. Бұл тұжырым негізгі тарихшылардың қабылданған көзқарасына айналды, олар осы ұйғарымның дұрыстығына сүйене отырып, әртүрлі аргументтер мен теориялар жасады. 1893 жылы «Англия тарихи шолуы» журналында жарияланған қысқа мақаласында Пол Виноградов халықтық жердің халықтық заңмен немесе әдет-ғұрыппен басқарылатын жер екенін мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, осы заң жерді отбасы немесе туыстық топтың ішінде сақтап тұрған, ал халықтық жер халықтың ұжымдық меншігінде болған жоқ. Ол мұндай жерді туыстық топтың бір өкілі ғана иеленетінін және оны туыстық топтан арнайы рұқсатсыз алуға болмайтынын айтты. Виноградов содан кейін өзінің тұжырымы тарихи деректермен толық сәйкес келетінін, ешқандай қайшылықты тудырмайтынын көрсетті, сонымен қатар «қабылданған көзқарас» пен оның туындылары тарихи дәйектілік талабын қанағаттандырмағанын атап өтті. Халықтың жалпы жері туралы идеяны кейбіреулер тоқтатса, енді біреулері өз нанымында қалды. Виноградовтың тұжырымын тіпті оның дәлелінің негізгі бағытына келісетін адамдар да сынға түсірді. Мысалы, Фредерик Мейтланд жарым-жартылай немесе сақтықпен қолдау көрсетсе, ал басқалары оны қабылдамай, өз анықтамаларын ұсынды. Бұл дауларды тікелей қарастыратын жаңағы мәтін – Эрик Джонның 1960 жылы жарық көрген «Ерте Англиядағы жер иелену құқығы» атты еңбегі. Ол бұрынғы кітаптық жердің отбасылық желіден шығарылуы үшін дамыған деген пікірді қатаң жоққа шығарады, керісінше, оның отбасы ішінде сақталуы үшін арнайы дамытылғанын айтады. Оның пікірінше, корольдің халықтық жерге билігі тым күшті болды және оның құрметі адамның оған адалдығына тым тәуелді болды. «Беовульф» дастанынан алынған эпизод корольға ұнамайтын адамның халықтық жерін алып тастауы мүмкін екенін көрсетеді. Ал кітаптық жер, керісінше, иесіне корольдық ықпалдан тыс, мұрагерлік құқықтарын берді. Қазірге сақталған құжаттарда халықтық жер туралы үш ғана нақты сілтеме бар болғандықтан, тарихи дәйектілік талабын қанағаттандыратын көптеген анықтамаларды жоққа шығару мүмкін емес. Таутологиялық анықтама дауды айналып өтеді: кітаптық жер емес, барлық жер халықтық жер болып есептеледі. Рос Фейт халықтық жерді «кітаптық жерге қарама-қарсы немесе антитезасы» деп сипаттайды.