Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жол тонау және қарақшылықтың өмірі мен тәжірибесі
Life and practice of highway robbery and plunder
Қарақшылық – жол тонау және қарақшылықтың өмірі мен тәжірибесі. Оны әдетте қарақшылар жасайды, олар көбінесе топта болады және тонау мен қарақшылықпен күнеріс тіршілік етеді. "Бригант" сөзі 1400 жылдардың басында итальян тілінен француз тілі арқылы ағылшын тіліне "бригант" түрінде енген. Соғыс заңдарына сәйкес, бұйрық тізбегінде жұмыс істемей, өз еркімен әрекет ететін сарбаздар қарақшылар болып есептеледі және олар азаматтық заңдар бойынша жалпы қылмыскерлер ретінде сотталуы мүмкін. Дегенмен, кейде қарақшылар тек қылмыскерлер ғана емес, жау деп саналатын мемлекетке немесе одаққа қарсы көтерілісшілер де болуы мүмкін. Жаман басқару және қолайлы жер қарақшылардың пайда болуына жағдай жасайды. Тарихи мысалдар (көбінесе оларды жаулары осылай атаған) Франция, Грекия және Балқан, Үндістан, Италия, Мексика және Испания аумақтарында, сондай-ақ АҚШ-тың кейбір аймақтарында кездескен.
Brigandage is the life and practice of highway robbery and plunder. It is practiced by a brigand, a person who usually lives in a gang and lives by pillage and robbery. The word brigand entered English as brigant via French from Italian as early as 1400. Under the laws of war, soldiers acting on their own recognizance without operating in chain of command, are brigands, liable to be tried under civilian laws as common criminals. However, on occasions brigands are not mere malefactors, but may be rebels against a state or union perceived as the enemy. Bad administration and suitable terrain encourage the development of brigands. Historical examples of brigands (often called so by their enemies) have existed in territories of France, Greece and the Balkans, India, Italy, Mexico and Spain, as well as certain regions of the United States.
Этимология
Бригант (ағылшын тілінде brigant) сөзі 1400 жылға дейін көне француз тілі арқылы итальян тіліндегі brigante сөзінен ("әскер, шайқасушы, жаяу әскер") енгізілген. Итальян сөзі "brigare" етістігінен туындаған, яғни "жанжал жасау, төбелесу" (содан бригада сөзі де осыдан шыққан). Бандито немесе бандо – жарияланған жарлық бойынша заңнан тыс деп жарияланған адам. Бандит туралы мақалаға қараңыз.
The English word brigant (also brigaunt) was introduced as early as 1400, via Old French brigand from Italian brigante "trooper, skirmisher, foot soldier". The Italian word is from a verb brigare "to brawl, fight" (whence also brigade). For a bandito or bando a man declared outlaw by proclamation, see the article Bandit.
Соғыс заңдары
Соғыстардың соңына таяған кезде, келісімге келмейтіндер өз мақсатының жеңіліске ұшырағанын қабылдамай, бейресми тактика қолданып, жаулықты жалғастыруы мүмкін. Жеңімпаз тарап оларды тұтқындаған жағдайда, тұтқынға алған ел оларды әскер қызметкерлері (соғыс тұтқындары ретінде қаралуға тиіс) немесе қарақшылар (жалпы қылмыскерлер ретінде азаматтық заңмен сотталуы мүмкін) деп тануы керек. Бұл тұтқындардың "соғыс заңдарын және әдет-ғұрыптарын сақтауына" және олардың бағыныштылық тізбегінде жұмыс істеуіне, сондай-ақ "өз бетінше әрекет етпеуіне" байланысты.
Towards the end of wars, irreconcilables may refuse to accept the loss of their cause, and may continue hostilities using irregular tactics. Upon capture by the victorious side, whether the capturing power has to recognize them as soldiers (who must be treated as prisoners of war) or as brigands (who can be tried under civilian law as common criminals) depends on whether the detainees "respect the laws and customs of war" and whether they operate within a chain of command and are "not persons acting on their own responsibility".
Қарсылық
Кейбір жағдайларда қарақшы жай ғана қылмыскер болған жоқ. Қарақшылық – көбінесе, жаулап алуға ұшыраған халықтың соңғы шарасы болған. Екі Сицилияның Фердинанд I-і үшін күрескен калабриялықтар және 1808 жылдан 1814 жылға дейін француздарға қарсы ұлттық қарсылықты ұстап тұрған испандық жалдамалы әскерлер өз жауларынан қарақшылар деп аталды. "Ұрылар – сіздер!" – деп қорғаныс айтқан калабриялық, Жоахим Мураттың Неапольде билігі кезінде француз әскери сотында қарақшылық үшін сотталды. Балқан түбегінде Осман билігі тұсында қарақшылар (гректер оларды клепттер, славяндар – хайдуктар немесе хайдуци деп атады) өздерін қанаушыларға қарсы халық өкілдері деп санауға негіздері болды. Тәртіпті сақтауға жасалған жалғыз әрекет – халықтың бір бөлігіне клепттерді басу үшін қару-жарақ алып жүруге рұқсат беру болды. Сондықтан оларды арматоли деп атады. Шындығында, арматолилер клепттердің жауы емес, одақтасы ретінде әрекет етті.
In certain conditions the brigand has not been a mere malefactor. Brigandage may be, and not infrequently has been, the last resort of a people subject to invasion. The Calabrians who fought for Ferdinand I of the Two Sicilies, and the Spanish irregular levies, which maintained the national resistance against the French from 1808 to 1814, were called brigands by their enemies. "It is you who are the thieves", was the defense of the Calabrian who was tried as a brigand by a French court martial during the reign of Joachim Murat in Naples. In the Balkan peninsula, under Ottoman rule, the brigands (called klephts by the Greeks and hayduks or haydutzi by the Slavs) had some claim to believe themselves the representatives of their people against oppressors. The only approach to an attempt to maintain order was the permission given to part of the population to carry arms in order to repress the klephts. They were hence called armatoli. In fact the armatole tended to act more as allies than enemies of the klephts.
Себептер
Ұрлық-тоналдықтың дамуына жағдай жасайтын факторларды нашар басқару және, аз дәрежеде, биліктен қашуға қолайлы жағдай тудыратын жер-географиялық ерекшеліктер деп түйіндеуге болады. Шотландия шебі джентльмендерге рейд жасауға қолайлы арена болды. Үш патшалық соғысынан (1639–1651) кейін шотланд мосс-троперлерін бақылауға жұмсалған көптеген ағылшын сарбаздары оккупациялық Жаңа үлгідегі армияның күшін сарқып қалдырды. Олардың Ирландиядағы замандастары "торилер" деп танылды. 1688 жылғы төңкерістен кейін король Джеймс II үшін күрескен, ал оның жеңілісінен кейін қарақшыларға айналған ирландтық партизандары – раппарилер.
The conditions which favor the development of brigandage may be summed up as bad administration and to a lesser degree, terrain that permits easy escape from the incumbents. The Scottish Marches supplied a theatre for the gentlemen reivers. After the Wars of the Three Kingdoms (1639–1651), policing the Scottish moss troopers tied up many English soldiers of the occupying New Model Army. Their contemporaries in Ireland became known as "tories". Rapparees, Irish guerrillas of a later generation, fought for King James II after the Revolution of 1688 and on his defeat degenerated into brigands.
Жер бедері
Англияның ормандары заңгерлерге пана болды, олар Робин Гуд балладаларында әдемілеп бейнеленген. Корсиканың тығыз маки бұталары мен төбелері корсикалық қарақшыларға көптеген артықшылықтар берді, дәл сияқты Австралияның бұталары бұталы жерлерді жасырды. Апеннин таулары, Калабрия таулары, Испанияның Сьерра таулары итальян бандиттерінің және испан бандолероларының (топ мүшелері) мен сальтеадорларының (шабуылшылардың) мекені болды. Еуропадағы қарақшылардың негізгі қоныс орындары Италияның орталық және оңтүстік бөліктері мен Испанияның бір бөлігі болды.
The forests of England gave cover to the outlaws, who were flatteringly portrayed in the ballads of Robin Hood. The dense Maquis shrubland and hills of Corsica gave the Corsican brigand many advantages, just as the bush of Australia concealed the bushranger. The Apennines, the mountains of Calabria, the Sierras of Spain, were the homes of the Italian banditi, and the Spanish bandoleros (member of a gang) and salteadores (raiders). The great haunts of brigands in Europe have been central and southern Italy and parts of Spain.
Англия
Англия Уильям III билігінде болған кезде, "кемінде отыз адамнан тұратын тонаушылар бауырластығы Эппинг орманының көлеңкесінде Уолтэм-Кростқа жақын жерде орналасып, өздеріне лашықтар салды, олардан қылыш пен тапаншамен жолаушыларды тоқтатуға шабуыл жасады". Губбингтер (балықтың қалдықтарынан қорлап аталған) Дартмурдың шетіндегі Брент Тор маңындағы штаб-пәтерінен бір буын бойы Девонширді мазалады.
England was ruled by William III, when "a fraternity of plunderers, thirty in number according to the lowest estimate, squatted near Waltham Cross under the shades of Epping Forest, and built themselves huts, from which they sallied forth with sword and pistol to bid passengers stand". The Gubbings (so called in contempt from the trimmings and refuse of fish) infested Devonshire for a generation from their headquarters near Brent Tor, on the edge of Dartmoor.
Франция
Францияда 15 ғасырда Экоршеурлар, яки терілерін сыпырып тастаушылар, ал революция кезінде Шоферлер болды. Біріншілері – елді тонаған зымырандаған жалдамалы әскерлердің үлкен топтары. Екіншілері – құрбандарын аяқтарын отқа ұстап, құн төлеуге мәжбүрлеген қарақшылар. Француз революциясына дейінгі жылдары патша үкіметіне контрабандашылар мен қарақшылардың жасақтары қарсылық көрсетті. Олар "фальшивые солнье" деп аталатын, рұқсатсыз тұз сатушылар, ал браконьерлер тобы Паристің маңындағы патшаның қорықтарында кездесті. Тұз монополиясы және аң аулауды артық сақтау соншалықты қиындық тудырды, шаруалар зорлық-зомбылыққа қарсы тұрып, қарақшылыққа бейімделді. Қылмыскерлер көпшіліктің үлкен қолдауын алды, тіпті оларға белсенді түрде көмектеспесе де, халық оларды ескертіп немесе жасырып отырды. Дэвид Ханней 1911 жылғы "Британ энциклопедиясында" былай деп жазды: "Корсикада маки ешқашан өз қарақшы батырынан айырылмаған, себебі өнеркәсіп дамымады, отбасылық жанжалдар тоқтамады және үкімет халықты заңды қолдауға көндіре алмады. Қарақшылар корсикалықтардың кем дегенде бір тобы үшін әрқашан батыр болып табылады".
In France there were the Écorcheurs, or Skinners, in the 15th century, and the Chauffeurs around the time of the revolution. The first were large bands of discharged mercenary soldiers who pillaged the country. The second were ruffians who forced their victims to pay ransom by holding their feet in fires. In the years preceding the French Revolution, the royal government was defied by the troops of smugglers and brigands known as faux saulniers, unauthorized salt sellers, and gangs of poachers haunted the king's preserves round Paris. The salt monopoly and the excessive preservation of the game were so oppressive that the peasantry were provoked to violent resistance and to brigandage. The offenders enjoyed a large measure of public sympathy, and were warned or concealed by the population, even when they were not actively supported. David Hannay writing in the 1911 edition of the Encyclopædia Britannica stated that in "Corsica the maquis has never been without its brigand hero, because industry has been stagnant, family feuds persist, and the government has never quite succeeded in persuading the people to support the law. The brigand is always a hero to at least one faction of Corsicans."
Грекия мен Балқан
1870 жылы лорд және леди Мункастер, мырза Вайнер, мырза Ллойд, мырза Герберт және граф де Бойлдан құралған ағылшын тобы Марафонға жақын Оропос қаласында тұтқындалды, содан кейін 25 000 фунт көлемінде құн талап етілді. Лорд пен леди Мункастер құн жинау үшін босатылды, бірақ грек үкіметі қарақшыларды ұстау үшін әскер жіберді, ал қалған тұтқындар өлтірілді. Балқан түбегінде түрік билігі тұсында христиандардың түріктерге қарсы көтерілісіне байланысты қарақшылық әрекеті жалғасты.
In 1870 an English party, consisting of Lord and Lady Muncaster, Mr Vyner, Mr Lloyd, Mr Herbert, and Count de Boyl, was captured at Oropos, near Marathon, and a ransom of £25,000 was demanded. Lord and Lady Muncaster were set at liberty to seek for the ransom, but the Greek government sent troops in pursuit of the brigands, and the other prisoners were then murdered. In the Balkan peninsula, under Turkish rule, brigandage continued to exist in connection with Christian revolt against the Turks.
Үндістан
Үндістанның қарақшылары мен тонаушылары еуропалық әріптестерімен бірдей сипатта болды. Пиндарилер қарақшылардан гөрі күштірек болса, ал Тугтар діни ағымды құрады.
The dacoits or brigands of India were of the same stamp as their European colleagues. The Pindaris were more than brigands, and the Thugs were a religious sect.
Италия
XIX ғасырдың ортасына дейін Италия кішкентай мемлекеттерге бөлінген еді. Сондықтан, Абруцциден шыққан Марко Скиарра, 1600 жылға дейін және одан кейін Неапольдің испан вице-королі тарапынан қысымға ұшырағанда, Папалық штаттардың шекарасын өтіп, мүмкіндігі болғанда қайта оралатын. Папа мен вице-король оған қарсы біріккенде, ол Венеция қызметіне кірді, сол арқылы үйдегі достарымен байланысып, оларға кейде сапармен баратын. Бір рет ол тұзаққа түсіп, қаза тапты. Марко Скиарра – Бенедетто Мангонедің ізбасары және еліктеушісі, ол Торкуато Тассоны да қамтитын саяхатшылар тобын тоқтатып, ақындар мен поэзияға деген құрметінің арқасында оларға зиян келтірмей жол берді. Мангоне соңында тұтқындалып, Неапольде балғамен ұрып өлтірілді. Ол және оның сияқты адамдар – көптеген халық поэзиясының батырлары, олар оттава римамен жазылған, мұзаға дәстүрлі эпикалық шақырумен басталады. Мысалы, «Бандиттер басшысы Пьетро Манчиноның өмірі мен өлімінің ең әдемі тарихы» былай басталады:
Until the middle of the 19th century Italy was divided into small states; therefore, the brigand who was closely pursued in one could flee to another. Thus it was that Marco Sciarra of the Abruzzi, when hard pressed by the Spanish viceroy of Naples – just before and after 1600 – could cross the border of the papal states and return on a favourable opportunity. When pope and viceroy combined against him he took service with Venice, whence he communicated with his friends at home and paid them occasional visits. On one such visit he was led into a trap and slain. Marco Sciarra was the follower and imitator of Benedetto Mangone, who was documented to have stopped a party of travellers which included Torquato Tasso. Sciarrae allowed them to pass unharmed out of his reverence for poets and poetry. Mangone was finally taken and beaten to death with hammers at Naples. He and his like are the heroes of much popular verse, written in ottava rima beginning with the traditional epic invocation to the muse. A fine example is The most beautiful history of the life and death of Pietro Mancino, chief of Banditi, which begins:
Неаполь Корольдігінде кез келген революциялық дүрбелең 1860-1861 жылдардағы бірігуге дейін қарақшылықтың жаңадан өршуіне себеп болды. Мәселенің түбінде қарақшыларды қолдаушылар тұрды (Италияның бірігуі кезінде ең танымал заңнан тыс адам болған Базиликатадан Кармин Крокко сияқты), олар түрлі матунголилерден (көмекшілер) – ірі тұлғалар, жемқор шенеуніктер, саяси партиялар және қарақшыларға тамақ пен киім сатудан пайда көріп, немесе олардан қорқып жүрген шаруалардан қолдау алды. 1866 жылы Кампанияда екі ағылшын саяхатшысы, Уильям Джон Чарльз Мёнс және пастор Джон Крюгер Мюррей Айнсли тұтқындалып, сыйақы талап етілді; Айнсли көп ұзамай босатылды. Мёнс шаруалар арасындағы қарақшылардың матунголилері азық-түлікке ашаршылық бағасын, ал киім мен оқ-дәріге шамадан тыс ақы талап ететінін анықтады.
In the Kingdom of Naples, every successive revolutionary disturbance saw a recrudescence of brigandage down to the unification of 1860–1861. The source of the trouble was the supporters of brigands (like Carmine Crocco from Basilicata, the most famous outlaw during the Italian unification) received from various kinds of manuténgoli (maintainers) – great men, corrupt officials, political parties, and the peasants who were terrorized, or who profited by selling the brigands food and clothes. In the Campagna in 1866, two English travellers, William John Charles Möens and the Rev. John Cruger Murray Aynsley, were captured and held for ransom; Aynsley was released shortly thereafter. Möens found that the manuténgoli of the brigands among the peasants charged famine prices for food, and extortionate prices for clothes and cartridges.
Мексика
Мексикалық қарақшы Хуан Кортина АҚШ Азамат соғысынан бұрын Техасқа жорықтар жасады. Мексикада "Руралдар" қарақшылықты жойды.
The Mexican brigand Juan Cortina made incursions into Texas before the American Civil War. In Mexico the "Rurales" ended brigandage.
Словения
Словенияда қарақшылар (роковнячи деп аталады) әсіресе 18-шы және 19-шы ғасырларда Жоғарғы Карниоланың таулы аймағында белсенді болды. Олар 1853 жылы әскер тарапынан басып құйрылды.
In Slovenia the brigands (called Rokovnjači) were active especially in the mountainous Upper Carniola region in the 18th and 19th century. They were suppressed by the army in 1853.
Испания
Испанияда Сиерра-Моренаның оңтүстігінде қарақшылық кең таралған. Ол Андалусияда ең жоғары деңгейге жеткен. Андалусияда, Сиерра-Морена мен Серрания-де-Ронда елді мекендерінде халық балладаларында бейнеленген бандиттер – Франсиско Эстебан Эль-Гуапо (Франсиско Стивен, сұңқар немесе әдемі жігіт), Педранса сияқты тұлғалар туды. Хосе Мария, Эль-Темпранильо (Ерте құс) аталған, 1820-1823 жылдардағы Фердинанд VII-ге қарсы көтерілісте либералдық көзқараста болды, кейін контрабандист, сосын бандолер болды. Ақырында үкімет оны сатып алып, басқа қарақшыларды басуға міндеттеді. Хосе Марияны соңында оны ұстауға тырысқан бандиттердің бірі атып өлтірді. Каталонияда бандиттер бандолерлер деп аталады, қарақшылық шаруалардың жер иелерінің феодалдық зорлық-зомбылығына қарсы күресінен бастау алды. Оның дәстүрлі батыры – Рок Гуинарт, ол «Дон Кихот» романының екінші бөлімінде кездеседі. 1640 жылғы Австрия үйіне қарсы көтеріліс және Мұрагерлік соғыс (1700-1714) каталондық қарақшылықты одан әрі күшейтті. Валльс қаласындағы Таррагона архиепископының мұрагерлік balio (әскери және азаматтық лейтенант) болған Пере Весиана атты помещик өзінің шаруаларына қару-жарақ беріп, бандиттердің шабуылдарына қарсы тұрды. Жақын маңдағы помещиктердің көмегімен ол қазіргі каталондық полициясы – Mossos d'Esquadra-ның алдағысы ретінде танымал Veciana Mossos (Жастар) тобын құрды. Бандиттер одан құтылу үшін Валльс қаласына шабуыл жасауға тырысты, бірақ үлкен шығынмен қайтарылды. Филипп V үкіметі Весианаға арнайы полиция жасағын – Каталония эскадрасын құруды тапсырды. Бес буын бойы эскадра полковнигі әрқашан Весиана болды. 1844 жыл шамасында Ахумада герцогы Гвардия Сивильді ұйымдастырғаннан бері қарақшылық тиімді тоқтатылды. Карлист соғысының аяқталуымен, 1874 жылы, бірнеше топтар қайтадан Каталонияны басып алды.
In Spain brigandage was common in and south of the Sierra Morena. It reached its greatest heights in Andalusia. In Andalusia, the Sierra Morena, and the Serrania de Ronda, have produced the bandits whose achievements form the subject of popular ballads, such as Francisco Esteban El Guapo (Francis Stephen, the Buck or Dandy), Pedranza, &c. Jose Maria, called El Tempranillo (The Early Bird), was a liberal in the rising against Ferdinand VII, 1820–1823, then a smuggler, then a bandolero. He was finally bought off by the government and took a commission to suppress the other brigands. Jose Maria was at last shot by one of them, whom he was endeavouring to arrest. In Catalonia, where brigands are called bandolers, it began in the strife of the peasants against the feudal exactions of the landlords. It had its traditional hero, Roc Guinart, who figures in the second part of Don Quixote. The revolt against the house of Austria in 1640 and the War of the Succession (1700–1714) greatly stimulated Catalan brigandage. A country gentleman named Pere Veciana, hereditary balio (military and civil lieutenant) of the archbishop of Tarragona in the town of Valls, armed his farm servants and resisted the attacks of the brigands. With the help of neighbouring country gentlemen he formed a strong band, known as the Mossos (Boys) of Veciana, the precedent of current Catalan police, the Mossos d'Esquadra. The brigands combined to get rid of him by making an attack on the town of Valls, but were repulsed with great loss. The government of Philip V then commissioned Veciana to raise a special corps of police, the Esquadra de Catalunya. For five generations the colonel of the esquadra was always a Veciana. Since the organization of Guardia Civil by the Duke of Ahumada, about 1844, brigandage has been well kept down. At the close of the Carlist War in 1874 a few bands again infested Catalonia.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарының салыстырмалы түрде бейбітсіз аймақтарында, ерте заманда, Америка батысына қарайғы жолдар қарақшылармен толы болғанда, белгілі бір түрдегі қарақшылық кең таралған. Осындай заңнан тыс адамдар қолға түскен кезде, көбінесе "қарауыл комитеттері" деп аталатын өздік басқарушы топтар тарапынан заңсыз жазаланды. Мысалы, Харп ағайындылары 18 ғасырдың соңында белсенділік танытқан.
In relatively unsettled parts of the United States there was a considerable amount of a certain kind of brigandage, in early days, when the travel routes to the American West were infested by highwaymen. Such outlaws, when captured, were often dealt with in an extra legal manner by groups of vigilantes known as vigilance committees. A notable example is the Harpe brothers, who were active during the late 18th century.