Кіріспе
Когнитивтік қисылық
Диспозиция эффектісі – мінез-құлықтық қаржы саласында табылған аномалия. Ол инвесторлардың құны өскен активтерді сатуға, ал құны төмендеген активтерді сақтап қалуға бейімділігімен байланысты. Херш Шефрин мен Меир Статман 1985 жылғы зерттемелерінде осы эффектіні анықтап, атады. Олардың зерттеуі бойынша, адамдар ұтылғаннан гөрі жеңуден әлдеқайда көп ләззат алады. Диспозиция эффектісі жеке инвесторлар үшін ең маңызды фактілердің бірі ретінде танылған, себебі инвесторлар құны төмендеген акцияларды ұстап, құны өскен акцияларды сатады. 1979 жылы Дэниел Канеман мен Амос Тверски диспозиция эффектісінің себебін «перспектива теориясы» деп түсіндірді. Бұл теория бойынша, егер адамға екі тең мүмкіндік ұсынылса, біреуі пайда әкелсе, екіншісі зиян келтірсе, адам екеуі де бірдей экономикалық нәтиже бергенімен, пайда әкелетін мүмкіндікті таңдауға бейім. Диспозиция эффектісін «гедоникалық жақтау» деп аталатын ойлау тәсілі арқылы азайтуға болады.
The disposition effect is an anomaly discovered in behavioral finance. It relates to the tendency of investors to sell assets that have increased in value, while keeping assets that have dropped in value. Hersh Shefrin and Meir Statman identified and named the effect in their 1985 paper, which found that people dislike losing significantly more than they enjoy winning. The disposition effect has been described as one of the foremost vigorous actualities around individual investors because investors will hold stocks that have lost value yet sell stocks that have gained value." In 1979, Daniel Kahneman and Amos Tversky traced the cause of the disposition effect to the so called "prospect theory". The prospect theory proposes that when an individual is presented with two equal choices, one having possible gains and the other with possible losses, the individual is more likely to opt for the former choice even though both would yield the same economic result. The disposition effect can be minimized by a mental approach called "hedonic framing".
Шолу
Николас Барберис пен Вэй Сюнь жеке инвесторлардың саудасы ең маңызды шындықтардың бірі болғандықтан, диспозиция әсерін сипаттап көрсетті. Олардың атап көрсетуінше, бұл әсер барлық кең ауқымды жеке инвесторлардың сауда-саттық қызметі туралы деректер базаларында тіркелді және табыс жарияланғаннан кейінгі бағаның өзгеруі және акция деңгейіндегі импульс сияқты маңызды баға құбылыстарымен байланысты. Басқа жағдайларда, мысалы, жылжымайтын мүлік нарығында да диспозиция әсері анықталды. Барберис диспозиция әсерінің қор нарығының импульсының болуына байланысты рационалды емес мінез-құлық екенін атап өтті, яғни соңғы алты айда жақсы өсім көрсеткен акциялар келесі алты айда да жақсы өсім көрсетуге бейім, ал соңғы алты айда нашар өсім көрсеткен акциялар келесі алты айда да нашар өсім көрсетуге бейім. Дэйси мен Зелёнка көрсеткендей, акция бағасының құбылмалылығы жоғары болған сайын, инвестор зиянға ұшыраған акцияны сатуға көбірек бейімделді, бұл диспозиция әсеріне қайшы келеді. Бұл нәтиже нарық құлдыраған кезде акциялардың үрейлі сатылуын түсіндіреді.
Шефрин мен Статман зерттеуі
1985 жылы Херш Шефрин мен Меир Статман бұл құбылысты анықтап, атады. Олардың зерттеулерінде Шефрин мен Статман адамдардың пайда табуды қалайтындай, шығынға ұшырауды жазбайтынын, тіпті шығынға байланысты тәуекелге баруға дайын екенін көрсетті. Осыдан келіп, инвесторлар құны өскен акцияларын жылдам сатуға, ал құны төмендеген акцияларын ұстап қалуға бейім. Зерттеушілер осы тенденцияны – ұтыс акцияларын тым ұзақ ұстап, табысты акцияларды тез сатуды сипаттау үшін "диспозициялық эффект" терминін қолданды. Шефрин бұл жағдайды "өтелуге ұмтылыс" деп атады. Джон Р. Нофсингер мұндай инвестициялық мінез-құлқының себебін өкініштен қашу және мақтанышқа жету ниетінен туатындығын айтты.
Перспективалық теория
Зерттеушілер диспозиция әсерінің себебін 1979 жылы Дэниел Канеман мен Амос Тверски алғаш рет анықтап, "перспектива теориясы" деп атаған.
Диспозиция әсерінен аулақ болу
Бұл әсерді "гедоникалық жақтау" деп аталатын ойлау тәсілі арқылы азайтуға болады. Мысалы, адамдар бір үлкен пайданы бірнеше кішкентай пайда ретінде, бірнеше кішкентай зиянды бір үлкен зиян ретінде, үлкен пайда мен кішкентай зиянның комбинациясын негізінен кішкентай пайда ретінде, ал үлкен зиян мен кішкентай пайданың комбинациясын жеке-жеке қарастыруға тырыса алады. Осыған ұқсас, инвесторлар өздерінің инвестицияларын жалпы инвестиция ретінде емес, белгілі бір инвестициялық мақсатқа қарайғы прогресс ретінде қарастырғанда кері диспозиция әсерін көрсетеді.