Кіріспе
Цюрихте Рим дәуірінен бері үздіксіз қоныстанған адамдар болған. Турикум викусы 90 жылы, бұрыннан бар галлдық (гельветтік) елді мекенінің орнында құрылды. Галло-рим мәдениеті Батыс империясы құлағаннан кейін 5-ғасырда да сақталған, бірақ Каролингтер дәуірінде ғана дамыды. Линденхоф орнында патшалық сарай салынды, ал Гросмюнстер мен Фраумюнстерде монастырлар ашылды. Орта ғасырларда саяси билік осы монастырлардың қолында болды, 14-ғасырда гильдиялық көтеріліс болғанға дейін, ол Швейцария Конфедерациясына қосылуына әкелді. Цюрих – Гулдрих Цвингли бастаған швейцариялық реформацияның орталығы болды және жаңа заманда жібек өнеркәсібі арқасында гүлденді.
Zürich has been continuously inhabited since Roman times. The vicus of Turicum was established in AD 90, at the site of an existing Gaulish (Helvetic) settlement. Gallo Roman culture appears to have persisted beyond the collapse of the Western empire in the 5th century, and it is not until the Carolingian period. A royal castle was built at the site of the Lindenhof, and monasteries are established at Grossmünster and Fraumünster. Political power lay with these abbeys during Medieval times, until the guild revolt in the 14th century which led to the joining of the Swiss Confederacy. Zürich was the focus of the Swiss Reformation led by Huldrych Zwingli, and it came to riches with silk industry in Early Modern times.
Ерте тарих
Неолит және қола дәуірінен бастап көл жағасында көптеген елді мекендер табылды, мысалы Цюрих Прессехаус және Цюрих Моцартштрассе. Бұл қоныстар 1800 жылдары Цюрих көлінде суға батып қалған күйде табылған. Цюрихтің кішкентай аралдары мен мүйістерінде, Сехсельэутценплац маңындағы Лиммат пен Цюрих көлі арасындағы сол кездегі батпақты жерде орналасқан, Цюрих көліндегі тарихи үйлер Линт пен Йонаның кейдегі су тасқындарынан қорғану үшін қазықтарға орнатылған. Цюрих-Энге Альпенкуай Цюрих муниципалитетіне қарасты Энгеде, Цюрих көлінің жағасында орналасқан. Ол Лимматтың құйылыс жеріндегі, сол кездегі мүйіс немесе арал болған Клейнер Хафнер және Гроссер Хафнер елді мекендерімен көршілес болды, Цюрих қаласының ішінде шамамен. Алп таулары маңындағы 56 швейцариялық нысандардың ЮНЕСКО Әлемдік мұрасы тізіміне енген тарихи үйлердің қатарында, бұл қоныс сонымен қатар ұлттық және аймақтық маңызы бар мәдени мүліктердің швейцариялық тізіміндегі I санаттағы нысан ретінде тіркелген. 2004 жылы бұрын белгісіз болған римдік кельт (La Tène мәдениеті) қонысының іздері табылды, оның орталығы Линденхоф төбесінде немесе Лимматтан басқа Мюнстерхоф алаңының айналасындағы ауданда орналасқан. Кельт халқы римдіктердің орнын басып, Италияға баратын және одан келетін тауарлар үшін кеден станциясын құрды. Кейінірек Викус Турикумда, бәлкім б.з.б. бірінші ғасырда немесе одан да ертерек, кельттер Линденхоф Оппидумына қоныстанды. 1890 жылы «Потин түйіршіктері» деп аталатын заттар табылды, олардың ең үлкен салмағы Алпенкуайдағы тарихи үйлер қонысынан алынған. Бұл бөлшектерде көптеген балқытылған кельт монеталары бар, олар көмір қалдықтарымен араластырылған. 18 000 монетаның кейбіреулері Шығыс Галлиядан, ал қалғандары жергілікті Хельветилерге жатқызылған Цюрих типіндегі монеталар, олар шамамен б.з.б. 100 жылға дейін сақталған. Бұрынғы Гроссер Хафнер аралындағы Оппидум Уетлиберг қонысына байланысты Хельветилердің аралдағы қасиетті орны да бар. Sechseläutenplatz-та, Лимматтың Цюрих көліне құйылатын жерінде. 2017 жылдың наурыз айында Аусерсильдегі Керн мектеп кешенін салу кезінде б.з.б. 200 жыл шамасында қайтыс болған әйелдің мүрдесі ою-өрнектелген ағаш діңішке жерленген күйінде табылған. Археологтар оның шамамен 40 жаста болғанын және тірі кезінде көп еңбек етпегенін анықтады. Әйелдің қасында қой терісінен жасалған пальто, белдік тізбегі, әсем жүн киім, шарф және шыны мен янтарь моншақтарынан жасалған әшекей табылған. Римдік Викус Турикум алдымен Галлия Бельгия провинциясына, ал 90 жылдан бастап Германияға қарасты. 318 жылы Константиннің империя реформасынан кейін, Галлия мен Италия преториандық префектуралары арасындағы шекара Турикумнан шығысқа қарай, Цюрих көлі мен Валензее арасындағы Линт арқылы өтті. Римдік Турикум бекітілмеген, бірақ салық жиналатын жерде шағын гарнизон орналасқан, ол дәл шекарада емес, Цюрих көлінің төменгі ағысында, Галлияға кіретін тауарлар үлкен кемелерге тиелген жерде құрылған. Қамалдың оңтүстігінде, Киелі Петір шіркеуі орналасқан жерде Юпитерге арналған ғибадатхана болған. Қаланың аты туралы ең ерте жазба 18 ғасырда Линденхофтан табылған 2 ғасырлық қабір тасында сақталған, онда римдік қамал «STA(tio) TUR(i)CEN(sis)» деп аталған. Бұл аймақ 4 ғасырда Рим империясының қалған бөлігімен бірге христиандыққа айналды. Аңыз бойынша, 286 жылы Вассеркирхеде әулиелер Феликс және Регула өлімге кесілген. Аламандықтар 5 ғасырдан бастап Швейцарияның таулы аймағына қоныстанды, бірақ римдік қамал 7 ғасырға дейін сақталды. Елді мекен туралы ең ерте жазбада castellum turegum деп аталып, 610 жылы Колумбанның миссиясы сипатталған. 8 ғасырдағы Равеннадан алынған топонимдер тізімінде Зиуричи есімі кездеседі. Аламандардан шыққан Уотила герцогі Уэттлибергке өз есімін бергені туралы аңыз бар.
Киелі Рим империясы
Цюрих 746 жылдан бастап Канштат қан сотынан кейін Франктардың Алеманниясының бір бөлігі болды, ол Тургове (Тургау) аймағында, Констанцтың ықпалында орналасқан. 835 жылы Шарльдің немересі Людовик Неміс, Римнің бұрынғы қамалының орнында салынған Каролинг қамалы туралы айтады ("in castro Turicino iuxta fluvium Lindemaci"). Людовик 853 жылғы 21 шілдеде қызы Хильдегард үшін Фраумюнстер аббаттығын құрды. Ол бенедиктиндік монастырға Цюрих, Ури және Альбис орман жерлерін сыйлады, сондай-ақ монастырға иммунитет берді, оны тікелей өзінің билігіне бағындырды. Осыдан кейін, 9 ғасырда Цюрих біртіндеп ортағасырлық қаланың ерекшеліктерін қабылдады. Ол енді ескі Тургау округінен бөлінген Цюрихгау округінің орталығы болды. Алғашқы қалада Фраумюнстер монастырының билігі басым болды. 1045 жылы Генрих III патша монастырға базарлар өткізуге, жол ақысын жинауға және монеталар соғуға құқық берді, осылайша абысты қаланың билеушісі етіп белгіледі. Франк патшаларының арендаторларға қатысты ерекше құқықтары болды, олар екі шіркеудің қорғаушылары болды және еркін қауымда билік жүргізді. 870 жылы билеуші өзінің барлық төрт өкілеттігін бір лауазымды адамға (Райхсвогт) тапсырды, ал одақ 10 ғасырда сарацен тонаушылары мен феодалдық барондарға қарсы қорғаныс ретінде төрт елді мекенді қоршап салынған қабырғамен одан әрі нығайтылды. Цюрих 1218 жылы Zähringer әулетінің негізгі желісінің тоқырауымен reichsunmittelbar (императордың тікелей бақылауында) болды. 1230 жылдары 38 гектарды (шамамен 94 акр) қамтитын қала қабырғасы салынды. Бахнхофштрассе батыс ордың жолын көрсетеді, ал Хиршенграбен шығыс ордың жолын көрсетеді. Ренневегтегі ең алғашқы азаматтардың тас үйлері осы кезеңге жатады, олар бұрынғы Каролинг қамалын тас карьері ретінде пайдаланды. Император Фридрих II 1234 жылы Фраумюнстер абысын герцогиня дәрежесіне көтерді. Абыс қала әкімін тағайындады және жиі ақша соғуды қала тұрғындарына тапсырды. Рейхсвогт Ленцбург графтарына (1063–1173) және содан кейін Захринген герцогтарына (1218 жылы тоқыраған) өтті. Осы уақытта бенедиктиндік Фрау Мюнстер абысы барлық тұрғындарға қатысты кең құқықтар мен артықшылықтарға ие болды, бірақ ол қылмыстық билікті ешқашан алған жоқ. Қала 12-13 ғасырларда Италиядан келген жібек саудасымен гүлденді. 1218 жылы Рейхсвогт патшаның қолына қайта оралды, ол қала тұрғындарының біреуін өзінің орынбасары етіп тағайындады, осылайша қала алыстағы билеушінің номиналды билігімен еркін императорлық қалаға айналды. 1234 жылы абыс империя ханшайымы болды, бірақ билік тез арада одан полицияға қарау үшін тағайындалған кеңеске өтті, бірақ абыс әлі де Цюрихтің ханымы болса да, оны қала тұрғындары сайлады. Бұл кеңес (1304 жылдан бері қуатты) белгілі бір рыцарь және бай саудагерлік отбасылардың (патрициандар) өкілдерінен құралды, олар қолөнершілерді үкіметтегі барлық үлестерден шеттеткен, бірақ қаланың өсіп келе жатқан байлығы мен маңыздылығы үшін оларға қарыз болған. Predigerkirche 1231 жылы Неумаркт пен қалалық аурухананың жанында Доминикандық Predigerkloster романдық шіркеуі ретінде салынды. Цюрихтегі басқа монастырлар сияқты, ол Швейцариядағы реформациядан кейін жойылды. 1291 жылдың қазан айында қала Ури және Швицпен одақтасты, ал 1292 жылы Габсбургтердің Винтертур қаласын басып алуға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды. Осыдан кейін Цюрих өзінің кейінгі тарихының көп бөлігін сипаттайтын Австрияға бейімділігін көрсетті. 1315 жылы Цюрих ерлері Моргартен шайқасында Швейцария одақтастарына қарсы шайқасты. Ортағасырлық неміс поэзиясының маңызды көзі болып табылатын "Маннес кодексі" 14 ғасырдың басында Цюрихта жазылған және суреттелген. Жинақта Сюскинд фон Тримбергтің өлеңдері бар. Сюскинд туралы өте аз мәлімет бар, бірақ ғалымдар оның еврей болғанын болжайды, өйткені сол кезде "Сюскинд" деген есім тек еврейлерге берілген. Цюрихтегі еврейлер туралы алғашқы ресми мәлімет 1273 жылы жазылған. 13 ғасырда синагогтың болуы еврей қауымының белсенділігін көрсетеді. 1348–1349 жылдары Швейцарияға қара өлім індеті келгенде, еврейлерді құдықтарды уладырды деп айыптап, көпшілік айыптады. 1349 жылғы 24 ақпанда қалалық еврейлер азапталды, өртеліп, Цюрихтен қуылды. 1354 жылдан бастап еврейлер Цюрихке қайта қоныстанды, бірақ 1400 жылдан бастап Цюрихтегі еврейлердің құқықтық жағдайы нашарлай бастады. 1404 жылғы заңға сәйкес, олар мәсіхшілерге қарсы сотта куәлік беруге тыйым салынды, ал 1423 жылы олар қаладан белгісіз мерзімге қуылды. Кейінгі орта ғасырларда монастырь билігі біртіндеп әлсіреді. Өзін-өзі басқарудың бастауы 1336 жылы Рудольф Брунның құрған Zunftordnung (эснаф заңдары) болды, ол сонымен қатар тәуелсіз әкім болды, яғни абыс тағайындамады. Осыдан бастап қала эснафтардың ықпалына көбірек түсті, бұл процесс 16 ғасырда реформациядан кейін монастырлардың тоқтатылуымен толыққанды аяқталды. Еврейлер христиандық бауырластыққа негізделген эснафтарға қабылданбады. Жаңа конституция бойынша (негізгі ережелері 1798 жылға дейін сақталды) Кіші Кеңес бургомистр мен Constafel (ескі патрициандар мен ең бай қала тұрғындары) және қолөнер эснафтарының он үш шеберінен тұрды, олардың әрқайсысы алты ай мерзімге қызмет етті. 200 (іс жүзінде 212) мүшеден тұратын Үлкен Кеңес Кіші Кеңестен, сондай-ақ Constafel және эснафтардың әрқайсысынан 78 өкілден, сонымен қатар бургомистр тағайындаған үш мүшеден тұрды. Бургомистр лауазымы құрылып, Брунға өмір бойы берілді. Осы өзгерістен Габсбург әулетінің бір тармағымен жанжал туды, нәтижесінде Брун Цюрихті Швейцария конфедерациясымен байланыстыруға мәжбүр болды (1351 жылдың мамыры). Цюрихтің еркін императорлық қала және мәңгілік лиганың мүшесі ретіндегі екі жағдайы екі тарапқа да қиындық тудырды. 1373 және 1393 жылдары Constafel билігі шектелді және атқарушы органда шеберлерге басымдық берілді, олар бургомистр лауазымына үміттене алды. Осы уақытта қала өзінің қабырғаларынан тысқары билігін кеңейтіп, 14-15 ғасырларда (1362–1467) ең жоғары деңгейге жетті.
Ескі Швейцария Конфедерациясы
Цюрих 1351 жылы Швейцария конфедерациясына бесінші мүше ретінде қосылды (сол кезде бұл, іс жүзінде тәуелсіз мемлекеттердің еркін конфедерациясы еді). 1440 жылы Цюрих, Тоггенбург аймағы үшін басқа мүше мемлекеттермен соғыс салдарынан конфедерациядан қуылды (Ескі Цюрих соғысы). 1446 жылы Цюрих жеңіліске ұшырады, ал 1450 жылы конфедерацияға қайта қабылданды. 15 ғасырдың соңғы жартысында Цюрих өзінің бақылауындағы аумақты едәуір кеңейте алды, Тюргау (1460), Винтертур (1467), Штайн-ам-Райн (1459/84) және Эглизау (1496) иелігіне көшті. Ханс Вальдман басшылығындағы Бургундия соғыстарындағы рөлі Цюрихтің Конфедерациядағы беделін одан әрі арттырды. 1468 жылдан 1519 жылға дейін Цюрих Федералдық диетаның Vorort мәртебесіне ие болды. Аумақтық кеңеюге деген ұмтылыс Конфедерациядағы алғашқы азаматтық соғысқа (“Ескі Цюрих соғысы”, 1436-50) әкеп соқты, онда Санкт-Якоб-ан-дер-Зиль шайқасында (1443), Цюрих қабырғаларының астында, Цюрихтің халқы толық жеңіліске ұшырады және олардың бургомистрі Стисси қаза тапты. Габсбургтерден Винтертур қаласын сатып алу (1467) қаланың аумақтық билігінің шыңы болды. Бургундия соғысындағы Морат жеңісіне (1476) Цюрих халқы мен олардың басшысы Ханс Вальдманның үлкен үлесі болды; ал Цюрих 1512-15 жылдарғы Италия науқанына белсенді қатысты, бургомистр Шмид Миланның жаңа герцогін (1512) тағайындады. Оның Италиямен сауда байланыстары оны оңтүстік саясатын жүргізуге итермеледі, оның іздері 1331 жылы Левентина аңғарына жасалған шабуылда және 1478 жылы, Цюрихтің ерлері Джорнико шайқасында 12 000-нан астам Миландық әскерді жеңген кезде көрінді. 1400 жылы қала король Венцеславтан Рейхсвогтейді алды, ол империядан толық иммунитетті және қылмыстық сот төрелігі құқығын қамтамасыз етті. Бұрын 1393 жылы бас билік іс жүзінде Ұлы Кеңестің қолына өтті, ал 1498 жылы бұл өзгеріс ресми түрде мойындалды. (Источник: Encyclopædia Britannica Eleventh Edition). Бүкіл билікті гильдияларға беру – Цюрихті ірі сауда орталығына айналдыруды көздеген бургомистр Ханс Вальдманның (1483-89) мақсаттарының бірі болды. Ол көптеген қаржылық және моральдық реформаларды енгізді, сондай-ақ елдік аудандардың мүдделерін қалалық мүдделерге бағындырды. Ол швейцариялық конфедерацияны іс жүзінде басқарды, оның басшылығымен Цюрих Лиганың нақты астанасы болды. Бірақ мұндай ауқымды өзгерістер оппозиция тудырды, ол биліктен құлатылып, өлім жазасына кесілді. Алайда, оның негізгі идеялары 1498 жылғы конституцияда бекітілді, онда патрицистер алғашқы гильдия атанды және ол 1798 жылға дейін күшінде болды; сонымен қатар, елдік аудандардағы субъектілерге де кейбір ерекше құқықтар берілді. Цюрихтің реформация принциптерін қабылдауы мен таратуында (Констафельдің қарсылығына қарамастан) (1524 жылы Фраумюнстер аббаттығы таратылды) маңызды рөл атқарды, бұл Конфедерацияда оның жетекшілік позициясын бекітті. 1524 жылы Рапперсвилл маңындағы Августинер және Предигер монастырлары, Отенбах және Рюти монастырлары да жабылды. Цюрихтегі реформацияның салдарынан Цюрих монастыры таратылды, шіркеулердегі құлшылық тоқтатылды, ал монастырлардың мүлігі мен кірістері тиісті Amt-қа, қалалық үкіметтің (Рат) әкімшілік функциясын атқаратын бөліміне берілді.
This transfer of all power to the guilds had been one of the aims of the burgomaster Hans Waldmann (1483–89), who wished to make Zürich a great commercial centre. He also introduced many financial and moral reforms, and subordinated the interests of the country districts to those of the town. He practically ruled the Swiss Confederation, and under him Zürich became the real capital of the League. But such great changes excited opposition, and he was overthrown and executed. His main ideas were embodied, however, in the constitution of 1498, by which the patricians became the first of the guilds, and which remained in force till 1798; some special rights were also given to the subjects in country districts. It was the prominent part taken by Zürich in adopting and propagating (against the strenuous opposition of the Constafel) the principles of the Reformation (the Fraumünster Abbey being suppressed in 1524) which finally secured for it the lead in the Confederation. The Augustiner and Prediger monasteries and Oetenbach nunnery and Rüti Monastery nearby Rapperswil were also disestablished in 1524. The aftermath of the Reformation in Zürich resulted also in the abolishment of the Zürich convent, the worship in the churches were discontinued, and the buildings and income of the monasteries were assigned to an according Amt, a bailiwick of administratively function of the city's government (Rat).
Реформация
Цвингли Швейцария реформациясын Гросмюнстерде, Цюрихтегі бас уағызшы болып қызмет еткен кезде бастады. Ол Матай ішіндегі материалдарды жүйелі түрде уағыздаудан бастады, бұл Шіркеу ұсынған литургиялық оқу циклы бойынша уағыз айтқан басқа дін қызметкерлерінен үлкен ерекшелік болатын. Ол 1484 жылдан бастап 1531 жылы Каппельдің екінші соғысында Цюрихтің жеңіліске ұшырауынан кейін қайтыс болғанға дейін Цюрихте өмір сүрді және уағыз айтты. Цвинглидің Цюрихтегі Библиясы алғаш рет 1531 жылы жарық көрді және қазірге дейін қайта жаңартылып келеді. Фраумюнстер аббаттығының соңғы әйелі Катарина фон Циммерн (1478-1547) Цюрихте реформацияның бейбіт жолмен енгізілуін қолдады.
Ерте заманауи тарих
Генрих Булингер басшылығымен Цюрих үшін маңызды дереккөз – 1560 жылдан 1587 жылға дейінгі қызықты құжаттар жинағы Wickiana. 16-17 ғасырларда Цюрихтің ақсүйектері мен кеңесі барынша аристократиялық және оқшауланған көзқарас ұстанды. Мұның бір белгісі – 1642 жылы Отыз жылдық соғыстың ықпалымен салынған қала қамалдарының екінші шеңбері. Бұл жобаға қажетті қаражат бағынышты аймақтармен кеңеспей-ақ жүргізілді, нәтижесінде туған көтерілістер күшпен басылды. 1648 жылдан бастап қала өзінің ресми мәртебесін Рейхштадттан Республикаға өзгертті, осылайша өзін Венеция және Генуя сияқты қала-республикаларымен теңестірді. 17-18 ғасырларда қала басқаруында билікті нақты иелерімен шектеуге қатысты айқын бейімділік байқалды. Соның салдарынан, 1620 және 1640 жылдары ауылдық округтермен соңғы рет кеңес өткізілді; ал 1489 және 1531 жылдарғы харталардың осылай бұзылуы (осы округтердің маңызды одақтар, соғыс және бейбітшілік туралы келісімдерге қол қоюға келісімі қажет болды және басқа да мәселелер бойынша сұралуы мүмкін еді) 1777 жылы тәртіпсіздіктерге әкелді. 200 мүшеден тұратын кеңес көбінесе 1713 жылғы конституцияға сәйкес, кеңесте отырған гильдия мүшелерінің кіші комитетімен таңдалды. Ол Кіші Кеңестің 50 мүшесінен (Ұлы Кеңес белгілеген мерзімге тағайындалған), Констафельдің 18 мүшесінен және 12 гильдия таңдаған 144 мүшеден тұратын. Бұл 162 адам (көпшілікті құрайтын) екі кеңестің қайтыс болған мүшесі тиесілі гильдияға жататын мүшелерімен өмір бойына таңдалады. 18 ғасырдың басында Винтертурдағы дамыған жібек саудасын жою үшін ауыр салықтар қолданылды. Шамамен 1650 жылы жеңілдік алған қала тұрғындарының саны 9000-ға жеткен, ал олардың билігі 170 000-нан астам адамды қамтыды. Көл жағасындағы тұрғындар арасында белсенді наразылықтың алғашқы белгілері кейін пайда болды, олар 1794 жылы Стафада клуб құрып, 1489 және 1531 жылдарғы бостандықтарды қайтаруды талап етті, бірақ бұл қозғалыс 1795 жылы қарулы күшпен тоқтатылды. Швейцариядағы басқа жерлердегідей, Цюрихте де ескі басқару жүйесі 1798 жылдың көктемінде француз басқыншылығымен құлап, Хельветикалық конституция бойынша ауылдық округтер саяси бостандыққа ие болды.
Наполеон дәуірі
Цюрих Хельветтік Республика кезінде өзінің күш-қуатының көп бөлігін жоғалтты, территориясы Аргау, Тюргау және Линт кантонына өткен еді. 1799 жылы қала тіпті Екінші коалицияның француз революциялық соғыстарының майданына айналды, маусымда Цюрихтің бірінші шайқасы мен қыркүйекте Цюрихтің екінші шайқасы болды. Готфрид Келлер Швейцарияның федеративтік мемлекет ретінде қалыптасуында Радикалдық «еркін ойлау» бағытының интеллектуалды ықпалына ие болды. Цюрих төңірегі 1799 жылғы екі шайқас (француз революциялық соғыстары) арқасында әскери тарихта әйгілі. Бірінші шайқаста (4 маусымда) генерал Андре Массена басқаратын француз әскеріне австриялықтар шабуыл жасады, Массена шайқас шешуші кезеңге жетпес бұрын Лиммат өзенінің артына шегінді. Екінші, әлдеқайда маңызды шайқас 25 және 26 қыркүйекте өтті. Массена Лиммат өзенінен өтіп, Корсаковтың басшылығымен ресейліктерге және олардың австриялық одақтастарына шабуыл жасап, толық жеңіске жетті.
Демографиялық тарихы
Цюрихтің аумағы кеңейген және гүлденген кезеңінде, 14 ғасырдың соңы мен 15 ғасырдың басында халық саны шамамен 7000 адамға жетті. Бұл көрсеткіш Ескі Цюрих соғысының салдарынан күрт төмендеп, шамамен 5000-ға дейін азайды, бұл Берн, Шаффхаузен немесе Люцерн қалаларының халық санымен салыстыруға болады. 16-18 ғасырларда халық саны баяу, бірақ тұрақты өсіп, 1800 жылы 10 000-ға жетті. 19 ғасырда индустрияландыру және 1830 жылдары қала қабырғаларының бұзылуынан кейін құрылыс үшін жаңа алаңдар пайда болғандықтан халық саны қарқынды өсті, 1888 жылы 28 000-ға жетті. Қазіргі қала шекарасы бойынша халық саны 1800 жылы 17 200, 1871 жылы 56 700, 1900 жылы 150 700 және 1930 жылы 251 000 адамды құрады. 1945-1965 жылдары халық саны жылдам өсіп, 440 000-ға жетті. 1965 жылдан кейін қала шеткеріне қоныс аударудың нәтижесінде халық саны төмендеп, 1990 жылдары 360 000-нан асты. 2000 жылдан кейін халық саны қайтадан өсіп, 2014 жылы 400 000-нан асып түсті.