Кіріспе

Тхеравада буддалық иконографиясы Лаос және Таиландтағы Гаутама Будданың иконографиясы оның саяхаттары мен үйретулері кезіндегі нақты эпизодтарды еске түсіреді, бұл эпизодтар белгілі бір ережелері бар иконография бойынша буддашыларға таныс. Будда әрқашан нақты физикалық белгілерімен, нақты киіммен және нақты позалармен бейнеленеді. Әр поза, әсіресе Будданың қолдарының орны мен қимыл-қозғалыстары, буддашыларға мәлім нақты мағынаға ие. Басқа буддалық елдерде түрлі, бірақ байланысты иконография қолданылады, мысалы, үнді өнеріндегі мудралар. Олардың кейбіреулері аптаның белгілі бір күндері туған адамдар үшін ерекше ырысқа толы саналады.

Кіріспе

Буддистер үшін Будданың дұрыс бейнеленуі тек өнер мәселесі ғана емес; буддистер дұрыс жасалған Будда мүсіні – гипостаз, яғни Будданың табиғаттан тыс қасиеттері бар нағыз рухани эманациясы деп санайды. Будда құдай емес, бірақ буддистер Будда мүсіндері арқылы табиғаттан тыс әлеммен байланысуға тырысады, оларға сыйлықтар сыйлап, олардың алдында дұға етеді. Будда мүсіндері Гаутама Будданың нақты келбетін бейнелеуге арналмаған. Оның замандас суреттері жоқ, ал Будданың ең көне мүсіндері оның өмірінен 500-600 жыл өткен соң ғана пайда болған. Бірақ буддистер Будда мүсіндері Будданың идеалды жайлы бейнелейді және әрбір Будда мүсіні Будданың өзіне дейін созылатын мүсіндер тізбегінің соңында тұрады деп сендіреді. Будда мүсінін жасағанда, суретші рухани және ой-сезімдік жағдайда (самадхи) болуы керек, бұл оған осы идеалды жайды көзге елестетуге көмектеседі. Барлық Будда мүсіндерінің бірдей болуы қажет емес, шындығында Будданы бейнелеуде әртүрлі өнер стильдері мен ұлттық дәстүрлер бар. Алайда, бейнелеудің белгілі бір ережелеріне қатаң орайласу керек.

Даму

Будданың бейнеленуі мүмкін қазіргі ұстанымдар мен бейнеленуі мүмкін қимыл-қозғалыстар будда дәуірінің бірінші мыңжылдығында (шамамен б.з.д. 500-ден 500-ге дейін) дамыды, негізінен буддизмнің бастапқы отаны – Үндістанда. Оңтүстік-Шығыс Азияға жеткен бейнелер дәстүрі біздің заманымыздың 5-ші ғасырында өзгерді, алғашқысы Үндістанның Сарнат қаласында байқалды. Жаңа "Сарнат бейнесі" немесе "Гупта дәуіріндегі буддалық бейне" Грек-буддалық өнердегідей бұрынғы Будда бейнелерінен бірнеше жағынан ерекшеленеді: көздері төмен қаратылған, киімдері еркек дененің пішінін жасырады, киімдерінде бүгілулер жоқ, және дене пропорциялары өзгеше. Бұл кезеңнің басында Будда көбінесе оң қолын иық деңгейінде ұстап, алақаны алға қарап, саусақтары біріктіріліп, сәл иілген күйде бата берудің жалпы қимылын көрсетті. Гупта империясының соңына қарай (шамамен 550 ж.), бейнелеудің каноны көбірек әртараптанды, отырып медитация жасау позасы (дхьяна мудра – төменде қараңыз) кеңінен таралды, әсіресе Шри-Ланкада. Біздің заманымыздың 7-ші ғасырына қарай канон негізінен қазіргі күйінде қалыптасты. Буддизм Үндістаннан басқа елдерге тараған сайын Будда бейнелерінде де өзгерістер енгізілді. Бұл мақалада Таиланд пен Лаостағы Будда бейнелеуінің каноны сипатталады. Бұл канон 19-ғасырда ғана, буддалық әлемнің батыс өркениетімен қарым-қатынасынан кейін жүзеге асырылған "жаңару" жобасының бір бөлігі ретінде ресми түрде бекітілді. Бұл процесте маңызды рөл атқарған тұлға – Сиам патшасының ұлы және буддалық монах Параманучит Чинорот, ол 1814 жылы Бангкоктегі Ват-Фо патшалық ғибадатханасының әкімшісі болып тағайындалды. Патша Рама III-нің өтініші бойынша Параманучит "Патама Самбодиката" деп аталатын суреттермен толыққан трактатта Будданың 40 түрлі ұстанымын сипаттап, бейнеледі. Олардың кейбіреулері, мысалы, "Будда ине тігуі" сияқты, жаңа болғанмен, Будданың өмірі туралы әдеби деректерге сілтеме жасау арқылы негіленді. Параманучит салған суреттер кейіннен қоладан жасалған миниатюраларға айналдырылды, оларды бүгін Бангкоктегі Ват Пхра Каевте көруге болады және олар қазіргі буддалық бейнелерді жасау үшін үлгі ретінде қызмет етеді.

Будданың қасиеттері

Б.з.д. 1-ғасырдағы пали мәтіні Дигха Никаяда Будданың 32 физикалық белгісінің тізімі келтірілген. Олардың кейбіреулері поэтикалық немесе ойша туған сипаттамалар ("аяқтары антилопа аяқтарындай", "білезіктері дөңгелек қабықшалардай"), ал енді біреулері нақтырақ: табандары тегіс, өкшелері ілгері шығыңқы, ұзын және жіңішке саусақтары мен қолы-аяқтары, қабақ арасындағы шашы. Будда бейнелерінің барлық белгілерді көрсетуі міндетті емес, бірақ олардың көптегені канондық мәртебеге ие болды. Ең қызығы, Будданың бас сүйегінің үстінде үшнша деп аталатын дөңгелек болған. Ол кейде шпиль немесе тік сияқты, ал кейде кішкентай дөңес түрінде бейнеленеді. Будданың әрқашан тыныш көрінісі немесе көңілді күлімсіреуі болады. Будда әрқашан өте ұзын құлақтарымен бейнеленеді. Бұл оның бұрынғы шақта патша болып, материалдық байлыққа батып кеткен кезімен байланысты, бірақ қазір ол даналықтың символы саналады.