Кіріспе

Калинга монархы Харавела (сонымен қатар Харабела деп те транслитерацияланады) – қазіргі Одиша, Үндістандағы Калинга мемлекетін билеген б.з.б. II немесе I ғасырда өмір сүрген монарх. Харавела туралы негізгі мәліметтер оның тастан қашалған Хатигумпа жазуында сақталған. Жазудың нақты күні белгісіз, оның 17 жолының тек төртеуі ғана толық оқылды, ал қалғандары түсініксіз, түрліше түсіндіріледі және ғалымдар арасында дау тудырады. Джайнизммен байланысты сөздермен жазылған жазуда оның билік жылдарының жыл сайынғы тізімі келтірілген, сондай-ақ оған қоғамдық инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асырғаны, халықтың әл-ауқатын арттырғаны, өнерді қолдағаны және көптеген әскери жеңістерге жеткені айтылады. Тарихшылар бұл жазуды Харавеланың ең толық және жақсы сақталған өмірбаяны деп есептейді. Ол джайнизм дінін ұстанған.

Күні

Калинга патшалығын Ашока шамамен б.з.д. 262-261 жылдары басып алды. Хатигумфа жазуында Калинга Ашока қайтыс болғаннан кейін Маурья империясынан тәуелсіздігін қайта жеңіп алғаны айтылады, ал Харавела тәуелсіз Калингада дүниеге келді. Судхакар Чаттопадхьяяның пікірінше, 16-шы жолда «Маурья дәуірі» деп емес, «Негізгі дәуір» деп жазылған. Чаттопадхьяя Хатигумфа жазуындағы Харавеланың билік құрған бесінші жылының сипаттамасына сүйенеді, ол Харавеланың Нандаражадан кейін «ти васа сата» жылдары гүлденгенін көрсетеді. Хем Чандра Райчаудхури Нандаражаны Махападма Нанда немесе оның ұлдарының бірі деп санайды. «Ти васа сата» деген тіркес 103 немесе 300 жылды білдіруі мүмкін; Чаттопадхьяя 103 жылды мүмкінсіз деп есептейді, себебі ол Ашоканың жазбаларына қайшы келеді. Осыған сүйене отырып, ол Харавеланы б.з.д. бірінші ғасырдың екінші жартысына немесе б.з. бірінші ғасырының бірінші жартысына жатқызады. Рама Шанкар Трипати Харавеланың б.з.д. бірінші ғасырдың үшін ширегінде билік құрғанын айтады.

Династиясы

Хатигумпа жазуының бірінші жолы Харавеланы "Четраджа васа вадханена" (चेतराज वस वधनेन, "Чета патшасының әулетін кеңейткен адам") деп атайды. Р. Д. Банерджи мен Д. С. Сиркар "Чети" (चेति) дегенді Харавела тегінен шыққан династияға, атап айтқанда Чеди махаджанападаға қатысты деп түсіндірді. Сахудың пікірінше, бұл дұрыс емес және тастағы жарықтан туған қателік. Саху "Четраджа" деп атаған, бәлкім, Харавеланың әкесі және оның тікелей ізілдісі. Онда Махамегавахана мен Харавела арасындағы туыстық қатынас немесе олардың арасындағы патшалар саны тура емес айтылмаған. Саху бұл сөзді санскрит тіліндегі "Ария" ("асыл") сөзінің пракрит түрі деп санайды. Жаясвал мен Банерджи осы сөзді индуистік және джайнистік мәтіндерде айтылған Аила әулетіне, мифтік Пуруравалар әулетіне қатысты деп түсіндіреді; Харавеланың Махамегавана әулеті осы Пуруравалар әулетінен шыққан деп мәлімдеуі мүмкін. Сыркар мен Шарма сияқты ғалымдар кейіннен табылған Гунтупалли жазуларына сүйене отырып, Харавеланың Калингадан шыққан ежелгі Махамегавана әулетінің патшаларының бірі болғанын мәлімдейді.

Атауы

Сунити Кумар Чаттерджи "Харавела" есімін дравидтік текті деп түсіндірді, бұл "қара және қорқынышты" деген мағына беретін kar және "найза" деген мағынадағы vel сөздерінен шыққан болуы мүмкін. Алайда Ричард Н. Фрай Чаттерджидің этимологиясын қанағаттанарлық деп таппады. Браджнатх Пуридің пікірінше, Харавела әулетінің дравидиялық мәдени түбін табу немесе оны Оңтүстік Үндістанмен сенімді түрде байланыстыру қиын. Хатигумфа жазуының басқа бөлімдері, сондай-ақ Удайгириде б.з.д. I ғасырға жатпайтын шамамен табылған кішірек жазуларда джайнизм тіркестері қолданылған. Сондықтан ол көбінесе джайнизм патшасы деп есептеледі. Ол Нанда патшасынан тартып алынған Матурадан Жина мүсінін қайтарды. Пол Дандас сияқты кейбір ғалымдар оның джайнист болғанына, әлде джайнизмді қолдаған және джайнизм орталығында жазылған жазуда құрметтелген ежелгі патша болғанына күмән келтіреді. Күмәнданудың бір себебі – Хатигумфа жазуында оның барлық діни ағымдардың (сава пасанда пуджако) жақтасы болғаны және түрлі құдайларға арналған ғибадатханаларды (сава де[vāya]тана сакара карако) жөндегені айтылған. Харавеланың шын ниетімен джайнист болғанына күмән келтіретін себептер Хатигумфа жазуының көптеген жолдарында кездеседі. Дундас атап көрсеткендей, жазуда зорлық-зомбылық және соғыстар туралы жиі айтылуы, джайнизмнің Ахимса (зорлық-зомбылықсыздық) доктринасы ескерілгенде, Харавеланың джайнизмге толық бейім болмауы мүмкін деген сұрақ тудырады. Гельмут фон Гласненапптың пікірінше, ол барлық азаматтарын (соның ішінде джайндарды) қолдаған еркін ойшыл болғанға ұқсайды.