Кіріспе

Тіл біліміндегі генеративтік грамматика теориясының бір саласы

Тіл білімінде проекция принципі – Ноам Чомский генеративтік трансформациялық грамматиканың сөйлем құрылымы компонентінің бір бөлігі ретінде ұсынған қағида. Проекция принципі принциптер мен параметрлер теориясы аясында тіркестерді тудыру үшін қолданылады.

Егжей-тегжейлер

Проекция принципі бойынша, сөйлемнің сөз тіркесі құрылымын жасау кезінде лексикалық бірліктердің қасиеттері сақталуы тиіс. Чомскидің "Тіл білімі: оның табиғаты, шығу тегі және қолданылуы" (1986) еңбегінде формулировкаланған принципте "лексикалық құрылым әрбір синтаксистік деңгейде санатты түрде көрсетілуі керек" (Чомски 1986: 84) делінеді. Чомски проекция принципін "синтаксистің әр деңгейіндегі (MF, D, S) бейнелеулер лексикадан проекцияланады, себебі олар лексикалық бірліктердің субкатегориялық қасиеттерін сақтайды" деп түсіндірді. Бұл, синтаксистік құрылымның әрбір бөлігі белгілі бір санатқа жататындығын көрсетеді (мысалы, "John" – Атау санаттың мүшесі, ал "run" – Етіс санаттың мүшесі). Проекция принципі талабы бойынша, осы санаттарға сілтемелер синтаксистік фраза құрылымының барлық деңгейінде көрінуі керек.

Іріктеу орны

Таңдаудың жергіліктілігі лексикалық элементтердің қасиеттері олардың қолданыс аймағында жергілікті түрде орындалуы керек екенін көрсетеді. Егер лексикалық талаптар орындалмаса, құрамдық бөлік дұрыс болмайды. Маңыздысы, қосымшалар ерекшелендіргіштер мен толықтырулардан өзгеше, себебі қосымшаларды шексіз мөлшерде қосуға болады. Қосымша, өзгерткісі келген жергілікті XP-ге тіркелуі керек және сөйлемдегі басқа XP-ге сілтеме жасай алмайды. Осылайша, жергіліктілік бас сөздің X штрих деңгейі мен XP фразалық деңгейін құратын жергілікті байланысты көрсетеді. ДП-ны жылжыту арқылы біз сөйлемді өзгертіп, «Джон жүгіретін болады» деген нұсқаға келтіреміз. Енді ЕХП орындалады, себебі ДП «Джон» қазір ТП-ның тақырыптық орнында тұр.