Фёдор Комиссаржевский: Режиссер және суретші өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Федор Фёдорович Комиссаржевский (Фёдор Фёдорович Комиссаржевский; 23 мамыр 1882 – 17 сәуір 1954), немесе Теодор Комисаржевский, – орыс, кейіннен британдық театр режиссері және суретші. Ол мансабын Мәскеуде бастаған, бірақ ең үлкен әсерін Лондон қаласында көрсеткен. Ол Чехов пен Шекспирдің пьесаларын жаңаша қоюымен ерекше көзге түсті.

Алғашқы жылдар

Комисаржевский Венецияда Федор Комисаржевский мен оның екінші әйелі, литвалық ханшайым Мари Курсевичтің ұлы болып дүниеге келді. Федор Санкт-Петербургтегі Император операсының бас теноры және ықпалды театр режиссері Константин Станиславскийдің ұстазы болды. Актриса Вера Комиссаржавская Теодордың үлкен әпкесі еді. Санкт-Петербург университетінде және Императорлық сәулет институтында білім алған. 1907 жылы Комисаржевский өзінің алғашқы қойылымын Мәскеудегі әпкесінің театрына қойды. (Ол 1910 жылы 45 жасында қайтыс болды.) Сол жылы ол Мәскеуде драма мектебін құрды, 1914 жылы оның есімімен студиялық театр ашты. Императорлық дәуірдің қалған бөлігінде, кейіннен Кеңес үкіметі тұсында Комисаржевский 1919 жылға дейін Мәскеуде продюсер және режиссер болып жұмыс істеді. Құпия полициядан қашқандықтан, ол эмигрант әріптесі Серж Дягилевтің кеңесімен Лондонға қашып кетті. 1921 жылдың маусым айында Розинг пен Комисаркевский Лондонның Эолиан залында "Opera Intime" маусымын ұсынды, онда Ұлыбритания симфониялық оркестрінің мүшелері Adrian Boult жетекшілігімен өнер көрсетті. Оперлер: "Пик патшайымы", "Севилья шаштаразы", "Бастиен және Бастиен" және "Паглиаччи". The Times басылымы сахналаудың "әуесқойлық сезімін тудыратынын" жазды, бірақ The Observer Комисарьевскийдің операларды кішкентай сахнаға бейімдеуде "өте тапқыр болғанын" бағалады. 1921 жылы Комисарьевский Констанс Гарнеттің аудармасында Чеховтың "Ваня ағасы" пьесасын сахналық қоғамға қойғаны үшін жақсы пікірлер алды. Ол ағылшын режиссерлерінің қолынан келмеген пьесаның орыс атмосферасын жеткізе білгені үшін мақталды. Келесі бес жыл бойы ол Лондонда табысты қойылымдар шығарды, кейде оларды өзі жобалады. 1925 және 1926 жылдары ол Лондонның батыс жағындағы шағын Барнс театрының иесі Филипп Риджвеймен бірлесіп, бірнеше орыс пьесаларын қойды, соның арқасында оның аты кеңінен танылды. Ол Джон Джилгуд, Чарльз Лоттон, Жан Форбс Робертсон, Жанна де Касалис және Мартита Хант сияқты актерлерден тұратын труппа құрды. Оның Чехов пьесаларын қоюы британдық актерлердің, көрермендердің және сыншылардың драматургтің шығармаларын түсіну жолын өзгертті. 1926 жылы сыншы Дж.Т.Грин былай жазды: 1932 жылы Комисарьевский британ азаматы атанды. Сол жылы ол алғаш рет Стратфорд-на-Авондағы Шекспир ескерткіш театрында жұмыс істеді. Сыншылар оның "Венеция саудагері" қойылымын тамаша деп бағалады, бірақ Шекспир мәтінінен алшақтады деп сынлады. Оксфорд ұлттық биографиялық сөздігі (ODNB) оның Шекспир қойылымдарын "әдеттен тыс және қоздыратын, кейде керемет, кейде жөнсіз" деп сипаттайды және ол мәтіндерге немесе Шекспир поэзиясына құрмет көрсетпегенін айтады. Дегенмен, ODNB оларды әдеттегі қойылымдарды жаңылған және көңілсіз деп көрсету үшін құнды деп санайды. Эдит Эванс оның сүйкімділігіне бой алдырмаған, оны "Кел, мені азғыр" деп атады. Оның алғашқы некесі Эльфриде де Яросимен ажырасып бітті. Екінші әйелі актриса Пегги Эшкрофт болды. Неке қысқа болды (1934-1936), бірақ олар кейін де бірге жұмыс істеді, және ол актерлік өнер туралы одан көп нәрсе үйренді. The Manchester Guardian газетінің пікірінше, Ашкрофт Нина, Эванс Аркадина, Гиелгуд Тригорин рөлінде ойнаған 1936 жылғы "Шағала" қойылымы режиссердің ең үлкен жетістігі болды. Оның Ұлыбританиядағы соңғы қойылымы 1939 жылы Стратфордтағы "Қателіктер комедиясы" болды. Өмірінің соңғы жылы Лондондағы Артс Театры оны режиссерлік жұмысқа шақырды, бірақ денсаулығына байланысты ол бұл мүмкіндікті пайдалана алмады. Оның түрлі махаббат оқиғаларынан қанша баласы қалғаны белгісіз, бірақ ODNB екі ұл мен бір қызды тіркеген.

Komisarjevsky was born in Venice, the son of Fyodor Komissarzhevsky and his second wife, Lithuanian Princess Marie Kursevich. Fyodor was the principal tenor of the Imperial Opera in Saint Petersburg and the teacher of the influential theatre director Konstantin Stanislavsky. The actress Vera Komissarzhevskaya was Theodore's elder half sister. He was educated at Saint Petersburg University and the Imperial Institute of Architecture. In 1907, Komisarjevsky directed his first production, for his half sister's theatre in Moscow. (She died in 1910, aged 45.) In the same year, he founded a drama school in Moscow, adding a studio theatre in her memory in 1914. During the rest of the Imperial era, and later under the Soviet régime, Komisarjevsky worked as a producer and director in Moscow until 1919, when, fearing arrest by the secret police, he escaped to Paris. On the advice of his fellow émigré Serge Diaghilev he went from there to London. In June 1921, Rosing and Komisarkevsky presented a season of "Opera Intime" at the Aeolian Hall in London, with members of the British Symphony Orchestra conducted by Adrian Boult. The operas given were The Queen of Spades, The Barber of Seville, Bastien und Bastienne and Pagliacci. The Times commented that the staging gave an "irritating sense of amateurishness," however The Observer judged that Komisarjevsky had been "very ingenious" in adapting the operas for the small stage. In 1921, Komsarjevsky earned good notices for his production of Chekhov's Uncle Vanya for the Stage Society, in Constance Garnett's translation. He was praised for capturing the authentic Russian atmosphere of the play as English directors had failed to do. For the next five years, he produced and sometimes designed productions in London with success, and he became more widely known in 1925 and 1926 when he collaborated with Philip Ridgeway, the proprietor of the small Barnes Theatre in a western suburb of London, in a succession of Russian plays. He assembled a company including John Gielgud, Charles Laughton, Jean Forbes Robertson, Jeanne de Casalis and Martita Hunt. His productions of Chekhov in particular changed how British actors, audiences and critics understood the dramatist's works. The critic J T Grein wrote in 1926:

In 1932, Komisarjevsky became a British national. In the same year, he worked for the first time at the Shakespeare Memorial Theatre in Stratford upon Avon. Critics thought his production of The Merchant of Venice spectacular but distracting from Shakespeare's text. The Oxford Dictionary of National Biography (ODNB) refers to his Shakespeare productions as "unorthodox and provocative, sometimes brilliant, sometimes merely wayward", and comments that he showed little respect for the texts or for Shakespeare's poetry. Nonetheless the ODNB judges them valuable for showing up conventional productions as routine and humdrum. Edith Evans, one who did not succumb to his charms, dubbed him "Come and seduce me". His first marriage, to Elfriede de Jarosy, ended in divorce. His second wife was the actress Peggy Ashcroft. The marriage was short lived (1934–1936) but they continued to work together afterwards, and she learned much from him about the craft of acting. In the view of The Manchester Guardian his 1936 production of The Seagull, with Ashcroft as Nina, Evans as Arkadina and Gielgud as Trigorin was the director's outstanding achievement. His last production in Britain was The Comedy of Errors at Stratford in 1939. In the last year of his life, the Arts Theatre in London invited him to direct there, but his health did not permit it. It is not known how many children he left from his various affairs, but the ODNB records two sons and one daughter.