Солтүстік Суданның Шайгия тайпасы

Кіріспе

Солтүстік Судандағы араб тайпасы

Шейгия, Шейкия, Шейгия немесе Шейкия (الشايقيّة) – арабтанған нубиялық тайпа. Олар Судан арабтарының бір бөлігі және Солтүстік Судандағы Жаалин және Данагла тайпаларымен бірге үш ірі Судан араб тайпасының бірі. Бұл тайпа Дар әл Шейкия аймағында қоныстанған, ол Кортиден Нил өзенінің жағалауымен төртінші Нил сарқырамасының соңына дейін созылады және олардың тайпалық астанасы Мерове Шерик пен Баюда шөлінің бір бөлігін қамтиды. Қазір судандық араб тілінде сөйлесе де, XIX ғасырғы түрлі дереккөздерде Шейгия тайпасы араб және нубия тілі – донголави тілінде екі тілді болғаны айтылған. Кейбір қазіргі заманғы авторлар Шейгия тайпасы донголави емес, нобин тілінде сөйлегенін болжайды. XX ғасырда Шейгия тайпасы Нил бойындағы Мерове бөгетінің салдарына ұшыраған тайпалардың қатарында болды.

Шығуы мен тегі

Аббасидтерден тараған деген мәлімдемеге қарамастан, шайгия арабтанған нубилер ретінде жіктеледі. Олар 7 ғасырда Араб түбегінен келген, Мұхаммедтің інісі Аббастың ұрпағы, Хижаз арабтығы Шаигтен тарағандарын айтады. Ол Мысырдың арабтар тарапынан жаулануынан кейін отбасымен Суданға қоныстанды, жергілікті нубилермен араласып, осы тайпаны құрды. Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғанда, бұл тайпа 15 ғасырда аймақта қоныстанған түрлі тайпалардың қосындысы ретінде пайда болған сияқты. Николстың сөзіне сүйенсек, 20 ғасырдың басында тайпа ақсүйектері араб тегін жоққа шығарып, олардың Суданның тумасы екенін және олар әрқашан қазіргідей аумақта мекендегенін мәлімдеді. Бүгінде судандық араб тілінде сөйлеседі, бірақ шайгиялар 19 ғасырға дейін нубия тілінде сөйлеген. Көптеген саяхатшылар олардың араб және донголави тілдерінде екі тілді болғандарын атап өтті, донголави – Данагла тайпасының тілі. Кейбір қазіргі заманғы авторлар шайгиялар донголави емес, нобин тілінде сөйлегенін болжайды. Тарихшы Джей Сполдинг 19 ғасырдың ортасынан бастап бірнеше арабша шайгия құжаттарын талдап, объективті жұрнақтардың кеңінен қолданылуын анықтады, олардың нобин тілінде түбі бар деп санайды. Ол шайгияның араб тіліне дейінгі тілі, ол «Ескі шайгия» деп аталады, нобин тілімен тығыз байланысты болған, тіпті бірдей болған деген қорытындыға келді. Археолог Әли Осман да шайгия диалектісінде сақталған нубия сөздерінің нобин тілінде шыққандығын мәлімдеді. 19 ғасырдағы Суданда араб тілінің нубия және басқа африка тілдерінен басымдығы сезілгендіктен, арабтану үдеп дамыды. Шайгиялар арасында нубия тілі 20 ғасырдың басына дейін сақталғаны хабарланды. 1918 жылы нубия (донголави) тілі әлі де Джебель Баркал маңындағы Каримаға дейін жоғары ағыста қолданылып келгені айтылды.

Тарих

Орта ғасырларда Дар Шайқия христиандық Нубияның Макурия патшалығының орталық аймағына кірген. Шейгия тайпасы алғаш рет 1529 жылы еске алынады, сол кезде Жоғарғы Мысырға келген итальяндық саяхатшы «Шиогея» елінде пирамидалардың табылуы мүмкін екенін айтқан. Олар солтүстікке қарай Доңголаға дейін созылған Фунж сұлтандығының бағыныштары болған. XVI ғасырдан бастап отарлау кезеңіне дейін Шейгияда Суданның түкпір-түкпірінен келген студенттерді тартқан көптеген белгілі ислам медреселері болған. 1690 жыл шамасында тайпа Фунж патшалығынан бөлініп, Абделаб әкімін жеңіп, аймақтағы жалғыз тәуелсіз тайпаға айналды. Шейгия тайпасы туралы алғашқы мәліметтерді шотланд саяхатшысы Джеймс Брюс 1790 жылы жарық көрген «Нілдің бастауын табуға саяхаттар» кітабында келтірген. Ол тайпаның 1772 жыл шамасында оңтүстік аймақтардан қазіргі мекеніне көшіп келгенін байқаған. Тайпаның ең толық ерте сипаттамасын оқиғаларға қызыққан тарихшы Джон Льюис Беркхардт жасаған, ол Шейгия тайпасымен біраз уақыт бірге болған. Оның оқиғалары 1819 жылы «Нубиядағы саяхаттар» атты кітапта жарияланды. Брюстің заманынан бері тайпаның мінез-құлқы өзгергенін көрсетеді: «Менің жетекшім Шейқиядан қатты қорқып, суық түндерде де от жағуға рұқсат бермеді». Тайпаны Фунж патшалары тайпа басшыларына берген «Мак» атағымен белгілі екі басшы – Мак Жауиш және Мак Зубейр басқарған. Шейқия жастарын әскери жаттығуларға қатал даярлаған, олар өте ерте жастан ат үстінде найзаны керемет дәлдікпен лақтыра білген. Басқа тайпаларға деген түсініксіз наразылықтары көршілеріне және одан да алыс жерлерге шабуылдар жасауға себеп болған. Олар солтүстіктегі Вади-Халфаға дейін ауылдар мен керуендерге шабуыл жасап, оңтүстіктегі Шендидегі көрші тайпалардың кейбір отбасыларын батысқа (Данаглаға) көшіп кетуге мәжбүр еткен. Шенди қаласына үнемі шабуыл жасап, жергілікті Мак Нимрдің бірнеше туыстарын өлтіргені Жа'алин тайпасын Фунж патшасынан көмек сұрауға мәжбүр еткен, бірақ ол саяси құлдырау кезінде әлсіреп, көмектесе алмаған. 1807 жылы Мероуде болған Беркхардт тайпаның толық сипаттамасын берген. Олар 1811 жылы Донголада Мамлюктермен қақтығысқа түскенімен, Нубияның үлкен бөлігінде үстемдік ете берді. 1820 жылы Михера Бинт Аббод басшылығымен Түрік-Мысыр басқыншылығына қарсылық көрсеткен. Мак Жауиш көптеген адамымен бірге Шендиде паналап, Жа'али басшысы Мак Нимрді күшті жауға қарсы күштерін біріктіруге көндіруге тырысқан. Мак Нимр бұл ұсыныстан бас тартып, Шейқияларды түріктерге тапсырған, олар Шейқия сарбаздарын кешіріп, түрік қатарында қызмет етуді қабылдаса, жерлерін қайтаруға уәде берген. Келісімге қол жеткеннен кейін Шейқиялар 1822 жылы Жа'алин тайпасының бүлігін басу кезінде қолданылып, ерекше қатыгездік танытқан. Олардың қызметі үшін Шенди мен Хартум арасындағы Жа'алин жерлерін алған. 1884/85 жылғы Махди соғысында генерал Гордонның алғашқы шайқасы Хартумның солтүстігіндегі Аль-Хальфаядағы бекіністе қоршауда қалған бірнеше Шейқияларды құтқару болған. 1883 жылы Әл-Убайидтегі бекінікті майор Ахмет Хусейн паша (Суараб бөлімі) ұстаған, бірақ Хикс пашаның оны босатуға тырысқанына қарамастан, бекініс Махдидің қолына түскен. (Майор Хусейн 1891 жылы Мысырға қашып, 1898 жылы Суданды қайта басып алу кезінде оралған. Оның отбасы әлі де Омдурман, Солтүстік Хартум және Хаджар әл-Асалда тұрады.) Оның немерелері Германия мен Америкаға дейін барып, онда Хусейн деген атпен танылады. 1884 жылдың сәуір айында тайпа басшысы Салех Бей (Салех Вад эль Мек) 1400 адамымен бірге Махдидің әскеріне бағынған. Шейқия сарбаздарының саны генерал Гордонның қызметінде жалғасты, бұл Махдидің тайпаны тыйым салуына әкелді. Хартум құлаған кезде Салехтың ұлдарын дервиштер іздеп тауып, өлім жазасына кескен. 1896/98 жылдары Англо-Мысыр армиясы Суданды қайта басып алған кезде Шейқия тайпасы бірнеше жүз отбасыға дейін азайып кеткені анықталды. Осыдан кейін тайпа өркендеген. Олар Мысыр армиясында, кейін Судан қорғаныс күштерінде маңызды рөл атқарды. 1941 жылы Керендегі батырлығы үшін MBE орденімен марапатталған генерал Ибрагим Аббод Ония бөлімінен шыққан Шейқия тайпасының өкілі және 1964 жылы Судан президенті болды.

During the medieval period Dar Shaiqiya was part of the heartland of the Christian Nubian kingdom of Makuria. The Shaigiya are first mentioned in 1529, when an Italian visitor to Upper Egypt remarked that pyramids could be found in the country of the "Xiogeia". They were subjects of the Funj Sultanate, which extended as far north as Dongola. From the sixteenth century until colonization, the Shaigiya had many prominent Islamic schools which attracted students from all over Sudan. Around 1690 the tribe broke loose from the Kingdom of Funj, defeating the Abdelab governor, and were the only independent tribe in the region. The first account of the Shaigiya tribesmen was given by the Scottish traveller James Bruce in his book Travels to Discover the Source of the Nile (1790) who noticed the tribe migrated from more southern regions to its present homeland around 1772. Still the best early description came from an adventurer and historian John Lewis Burckhardt, who, mesmerized by the Shaigiya, spent some time with the tribe. His accounts of the events were published at 1819 in the "Travels in Nubia". The predatory character of the tribe speaks of change from Bruce's time, "My guide, in constant dread of the Shaiqiya would not allow me to light a fire although the nights were getting very cold". Evidently, the tribe was ruled by two Macs (the title given by the kings of Funj to tribal chiefs), Mac Jaweesh and Mac Zubeir. Military training of the Shaiqiya youth was brutal, and at very early age they were capable of launching spears from a horseback by astonishing precision. Their unexplainable intolerance of other tribes led to raids against their neighbours and beyond. They attacked villages and caravans as far as Wadi Halfa in the north, and Shendi in the south forcing some families of the neighbouring tribes to emigrate westwards (Danagla). Constantly attacking the town of Shendi and killing some of local Mac Nimr's uncles forced the Ja'Alin to seek help from the king of Funj, who at his political decline was too weakened and unable to help. Burckhardt who spent time in Merowe around 1807 gives us more description of the tribe They were challenged around 1811 at Dongola by the Mamelukes, but continued to dominate a considerable part of Nubia. Roused by Mihera Bint Abboud, they resisted the Turkish/Egyptian invasion in 1820, at the battle of Korti after refusing to submit and were defeated due to the use of fire arms and cannons and retreated southwards. Mac Jaweesh along the majority of his men sought asylum in Shendi in hope to persuade the Ja'Ali chief Mac Nimr to join forces against the much stronger enemy. Mac Nimr declined the offer and the Shaiqiya were handed over to the Turks, who promised to pardon the Shaiqiya warriors and return their land if they accepted the service in Turkish ranks. After the deal was struck Shaiqiya were used during the suppression of the Ja'Alin revolt (1822) and demonstrated astonishing brutality. For their services they obtained lands of the Ja'Alin between Shendi and Khartoum

In the Mahdist War of 1884/85, General Gordon's first fight was to rescue a few Shaiqiya, still serving with the invader and besieged in a fort at Al Halfaya, just north of Khartoum. The fortress at Al Ubayyid in 1883, was held by Major Ahmed Hussein Pasha (Suarab Section) and despite Hicks Pasha's attempt to relieve him, the fortress fell to the Mahdi. (Major Hussein escaped to Egypt in 1891 and came back during the reconquest in 1898. His family still resides in Omdurman, Khartoum North and Hajar al Asal.) His grandchildren went as far as Germany and America, where they go by the name of Hussein. In April 1884, Saleh Bey (Saleh Wad el Mek), head of the tribe, and 1,400 men surrendered to the Mahdi's forces. Numbers of Shaigiya continued in the service of General Gordon, and this led to the proscription of the tribe by the Mahdi. When Khartoum fell, Saleh's sons were sought out and executed by the Dervishes. On the reconquest of the Sudan by the Anglo Egyptian army (1896/98), it was found that the Shaigiya were reduced to a few hundred families. After this, the tribe thrived. They figured prominently in the Egyptian Army and later the Sudan Defence Force. General Ibrahim Abboud, decorated with the MBE for his valour at Keren in 1941, was a Shaiqi from the Onia section and later President of the Sudan in 1964.

Мәдениет

Олар батылдығымен, жомарттығымен және білімділігімен танымал. "Олар - арыстанды аулайтын ел". Еркіндікті жақсы көріп, қонақжай болған, мұсылман ғылымдары оқытылатын мектептері болған және жүгері мен малға бай болған. Атақты донгола тұқымының аттарына мінген олардың жауынгерлері Шығыс Суданның барлық аймақтарында қорқыныш тудырған. Басшылары тілме қалқан киіп, бегемот немесе қолтырауан терісінен жасалған қалқандарды ұстаған. Олардың қарулары - найза, қылыш немесе сүңгі. Шайгия тайпасы он екі бөлімге немесе кіші тайпаларға бөлінеді, олардың әрқайсысы негізін қалаушы Шайгтың он екі ұлынан тараған. Көптеген әзілдер Шайгия мен Джалидің дау-жанжалы туралы айтылады. Көбінесе Шайгия өткір, ал Джали - жарылқау болады. Олар балаларының екі жағына үш көлденең сызық салу арқылы тайпалық белгі салу дәстүрін қабылдаған. Бұл әдіс қыздырылған пышақпен жасалған, бірақ қазір бұл дәстүр азайған.

Байланыс

Шейгия тайпасының мүшелері араб тілінде сөйлейді және жазады. Қызыл теңіз аймағына жақын тұратын кейбір топтардың тілі хадендоа тіліне ұқсас. Олардың кейбір сөздердің соңғы әріптерін түсіріп айтуға бейім екендігі хабарланады. Ер адамдарға берілетін кең таралған есім – түрік тілінен келген "Әл-Сыр", ол "жетекші" деген мағынаны білдіреді. Әйелдерге қоятын, бірақ тайпадан тыс жерде кемде-кем қолданылатын есім – "Хад әл-Раид", ол біреуге немесе бір нәрсеге болатын ең жоғары сезімді білдіреді.

Өнер түрлері

Шейги тайпасының музыкасында ерекше бір аспап бар: дабыл немесе танбура, лираның бір түрі. Шейгиялар, басқа Солтүстік Африка мен араб этностары сияқты, үйлерін саздан және сиырдың көмірінен жасалған кірпіштен тұрғызатын. Шатырларын сабанмен жабатын, соның арқасында үйлер салқын болатын. Ерлердің денелеріне сурет салудың ең көп таралған түрі – үйлену тойында қолдарына хна жағу. Әйелдер тек өздерінің үйленгендері үшін ғана хна жағады.

Отбасы

Әр түрлі суб-тайпалардың (немесе Дарс) ауылдық аймақтарында ұзындығымен ерекшеленетін отбасылық өмір қалыпты жағдай. Бір үйде бірнеше буын (ана, әке, әкесінің әкесі, әкесінің анасы, балалар, тәтелер, ағалар, туыстар) бірге тұруы жиі кездеседі. Шейгиа тайпасының көптеген отбасылары ұзындығымен ерекшеленеді. Кейбір ер адамдар бірнеше әйелге үйленеді. Үйдің басшысы әке болып табылады. Әке үйде болмаған жағдайда, басшылықты ана атқарады. Ананың мүмкіндігі шектеулі болса, басшылықты әкесінің інісі немесе ағасы иеленеді. Әдетте, ол әкесінің ағасы болып табылады және әке рөлін атқаруға тиіс. Егер әкесінің інісі немесе ағасы бұл рөлді атқара алмаса, онда басшылықты әкесінің әкесі иеленеді.

Дін

Шайгиа тайпасының басты діні – сүнни исламы.

Мектептегі білімі

Балалардың көпшілігі мемлекеттік мектепке барады. Әйелдер көбінесе мұғалімдер болады, ал ерлер егіншілікпен және егін салумен айналысады. Барлық сабақтар маңызды, бірақ дін, тілдер және математикаға ерекше мән беріледі. Дін маңызды деп есептеледі, осы себепті көптеген балалар дәстүрлі діни мектептерге қатысады, Суданда олар "хальва" деп аталады. Бұл балалар мемлекеттік мектепке түсер алдында классикалық араб тілін үйреніп, Құранды жаттауға баратын орын.

Әлеуметтік мінез-құлық

Шейгиа тайпасының балалары "Сега" деп аталатын ойын ойнағанды ұнатады. Олар құмға 9 кішкентай шаршыдан тұратын үлкен шаршы салады. Екі бала ойнайды, әрқайсысының бес түрлі түсті тасы болады. Олардың әрқайсысы өз тастарын үш қатарға тізуге тырысады, ал екіншісі қарсыласының тік сызық жасауына кедергі келтіреді. Шейгия халқының амандасуы басқа судандық тайпалардың немесе мұсылмандық амандасуларына ұқсас. Шейгия халқы жасы үлкен кісіні кездестіргенде: "Ассалаумағалейкум, я хадж" немесе "Мархабан, я хадж" деп, сол иығына қол соғып, қол алысады. Егер олар достарымен кездессе, "Мархабан" немесе "Езаякум" дейді. Әйелдер бір-бірін құшақтап, қол алысады. Той кезінде күйеу жігіт қол-аяғына хенна жағады, ол қара түсті әшекей, оны әдетте қол мен аяққа жағады. Хенна – құрғатылған және ұнтақталған лаусония жапырақтарынан, май мен су қосылып жасалған паста. Келіндер оны гүлдік өрнектермен безендіріп, сәндеу үшін пайдаланады. Бір рет жағылса, қызғылт түске енеді, екі рет жағылса, қара түске айналады. Тамақтану әдеттері Суданның көп бөлігінде бірдей: таңғы ас сағат 10-да, түскі ас сағат 15-те, кешкі ас сағат 19-да беріледі. Басты тағам – ұннан жасалған "гурраса" деп аталатын нан. Оны әдетте еттің сорпасына мақтап жейді. Әр тамақтан кейін қант қосылған қара шай ішеді. Біреу қайтыс болса, жаназа намазы дереу оқылады. Марқұмның туыстары қара немесе ақ киім киеді, ал ер адамдар марқұмның денесін жуып, үлкен ақ матамен орап, жерлейді. Жесірлер әдетте төрт ай он күн көрінеді. Сәби дүниеге келгенде, оның анасы мен қаланың әйелдері "загар" (улулату) айтып, сәбидің туғанын хабарлайды, ал жеті күннен кейін отбасы жаңа туған сәбиге есім қою үшін той береді.

Әлеуметтік құрылым

Көптеген таңдарда ер адамдар өз егістіктерінде жұмыс істейді, егіндерін күтеді. Аң аулау да танымал. Әйелдер балаларын бағады және күйеулері егістікте жұмыс істегенде оларға тамақ береді. Шайгия тайпасының ұлдары мектептен кейін егістікке көмектеседі. Қыздар үйде қалып, аналарына көмектеседі және өздерін сәндеуге тырысады (әсем киімдермен және әртүрлі әшекейлермен безендіреді). Олар 15 жасқа толғанға дейін көп шығуға рұқсат алмайды. Әр отбасының басшысы әке болып табылады, бірақ басшыға қиындық келгенде, анасы немесе туысы басшылыққа алады.