Кіріспе

Il Cuore nel Pozzo (Италия тілінде – "Құдықтан табылған жүрек"; хорват тіліндегі БАҚ-та жиі Srce u jami және словен тілінде Srce v breznu аудармасымен жарияланады) – мемлекеттік RAI телеарнасы түсірген телефильм. Фильмде Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Тито партизандары Истрия мен Юлиандық наурыздан барлық итальяндықтарды этникалық тазалауды бастағанда, бір топ баланың олардан қашуы көрсетіледі. Фильм атауындағы "құдық" сөзі фойбаға сілтеме жасайды, ол фойба қырғындарын білдіреді. Фильмді Италияда алғаш рет 17 миллион адам тамашалады. Бұл Италияда фойба және Истриядан шығу туралы алғашқы маңызды телешоу болды.

Адамдардың қайта оралуы

1945 жылдың сәуір айы. Германия әскері соғыста жеңіліп жатыр, Титоның югослав партизандары қарқынды түрде алға жылжып жатыр. Джулия – Истрияның итальяндықтар шоғырланған аймағындағы аты белгісіз ауылдағы тавернада ән айтып күнкөріс табатын әйел. Ол алты жыл бұрын Новак есімді славяннан Карло атты бала туған, ол қазір партизандық қозғалыстың жетекшісі. Новак Джулияны зорлаған болуы мүмкін, бірақ кейіннен Джулия оны полицияға тапсырып, одан құтылуға тырысқан деседі. Италия полициясы славян еркегіне қарағанда итальян әйеліне көбірек сенім артады. Фильмде оқиғаның қай нұсқасы шындық екені нақты айтылмайды. Новак Джулияға баласын талап ету үшін келеді, бірақ ол оны беруден бас тартады. Ол неміс әскерлерінің назарына ілігеді, ал Новак қашуға мәжбүр болады. Франческо – 8 жасар бала, дәрігер Джорджо Боттини мен музыка пәнінің мұғалімі Мартаның жалғыз ұлы. Ол Джулия мен Карломен бірге сол ауылда ата-анасымен бірге тұрады. Ол соғыстан шаршаған Альпино сарбазы Эттореге кездеседі, ал Франческо соғыс батырларын ұнататынын айтқанда Этторе ашуланып, мылтығын тастап кетеді. Этторе славян қызы Анжаны көру үшін келген, ол Дон Бруноның балалар үйінде жұмыс істейді.

Жаңа шеберлер

Карлоның қауіпсіздігі үшін қорқып, Джулия оның барлық суреттерін Novak тани алмас үшін өртеп жібереді және Карлоны жергілікті дін қызметкері Дон Бруноға тапсырады, ол оны өз жетімханасына қабылдайды. Осы уақытта немістер ауылды тастап кетеді, ал оны көп ұзамай партизандар басып алады. Новак мектепке кіріп, Франческоның анасының музыка сабағын тоқтатады және барлық итальян кітаптарын өртеп жіберуге бұйрық береді. Осы сәттен бастап, Новак фильмнің әртүрлі сахналарында балалар орындаған әнді жиі сыбызғымен ойнайды, осы ән оның лейтмотивіне айналады. Сонымен қатар, Франческоның әкесіне Новактың қолбасшысы Бостян қорқыныш көрсетіп, ол итальяндық болғандықтан клиникасын тастауға мәжбүр етеді. Дон Бруно Карлоны Франческоның отбасына беруге мәжбүр болады, өйткені ол өз жетімханасының оған қауіпті екенін ойлайды. Франческо мен Карло ресми түрде ағайынды болады, тіпті Франческо алғашқыда оны қабылдамаса да.

Қашу

Партизандар бейбіт тұрғындарды ұстап алып, барлық адамдарды, балаларды да қоса, алып кете бастайды. Соңында Франческоның отбасы да Карломен бірге тұтқындалады. Көліктерге тиеліп жатқанда балалар ата-аналарынан бөлінеді, бұл осы соғыстағы нацистік концлагерьлерді еске түсіретін көрініс. Болып шығады, Новак ауылдың барлық балаларын, біреуден кейін біреуін, өзі ұстап отырған Мартаға қандай реакция жасайтынын тексеруді қалайды. Карлоның кезегі жеткенге дейін Аня лагерьге кіріп, Этторенің көмегімен Карло мен Франческоны алып шығады. Карло мен Франческо достарынан хабарсыз қалып, бос қалған ауылға оралады. Көмек күтіп отырғанда неміс артиллериясы ауылды атқылай бастайды, бір снаряд Карлоны саңыртқызады. Франческо енді оған қарай алмайтынына сеніп, Карлоны Дон Бруноның жетімханасына қайтаруға тырысады. Жолда итальяндық азаматтарды, оның ішінде Франческоның ата-анасын тасымалдап бара жатқан партизан конвойын көреді. Партизандар азаматтарды атып өлтіріп, фойбаға лақтырады, Франческо көп ұзамай соған түсіп, ата-анасын темір сыммен байланған өлген күйде табады. Сондай-ақ, өлген ит те бар, партизандардың өлген рухтардың аластауынан сақтану үшін оны да лақтырып тастаған сықылды.

Іздеу жалғасуда

Этторенің көмегімен Франческо мен Карло ақыры Дон Бруноның балалар үйіне жетеді. Ұзақ өтпей Новак өз партизандарымен бірге жетімдер үйіне жетеді. Дон Бруно, Аня және Этторе барлық балаларды жасырады, Новак олардың Италияға кеткеніне сенер деп үміттенеді. Бірақ Новак дін қызметкерінің алдауын түсінеді де, адамдарына жетімдер үйінің айналасына бензин құюды бұйырады. Содан кейін Дон Бруно балалардың әлі де бар екенін мойындауға мәжбүр болады және оларды дауыстап шақырады – бірақ тек славян балаларын, олар Новактан қорқамайды деп ойлайды. Новак тағы да Дон Бруноның алдауын қабылдамай, бензинге от қоюға бұйырады; балалар үйден шығуға мәжбүр болады, ал Аняны Бостян таниды және ол құлшындық жасады деген айыппен тұтқынға алады. Карло, Франческо және тағы екі бала құбыр арқылы қашып құтылуға жетеді. Новак балаларды өз лагеріне алып келеді, оларды тағы да Джулияға көрсету үшін, олардың арасында өзінің ұлы бар ма екенін анықтау үшін. Дон Бруно сұраққа жауап бергенде, баланы Новакқа көрсетуден бас тартады, өйткені ол оны кісі өлтіруші деп санайды; содан кейін Дон Бруноны Новак тұтқынға алады.

Қашып шығу

Баратын жері жоқ төрт бала Новактың лагеріне жетіп, белгілі бір үлгімен сырылдасып, Дон Бруноның сол жерде екенін біледі. Франческо ата-анасының досы Уолтермен кездеседі, ол әлі де партизандармен ынтымақтасады; алайда, оны Новактың этникалық тазалау туралы хабарсыз қалдырған екен. Уолтер, партизан базасына әлі де кіре алатынын ескере отырып, Дон Бруномен байланыс орнатуға көмектесуді ұсынады. Ол Аня мен Джулияның да сол мекемеде тұтқындалғанын біледі. Комплекстен шыққанда, Уолтер Франческо мен Этторемен кездеседі, ол осы уақыт аралығында партизандардың қуып жете беруінен қашып құтылған. Этторе, партизан киімін киіп, базаға бензин құюды бастайды, көптеген сарбаздардың мас екенін пайдаланып. Осы сәтте базада Бостян көмекке мұқтаж Аняны зорлайды. Новак Дон Бруноны сұраққа тартып жатқанда, Этторе бензинге от қояды, нәтижесінде базадағы қару-жарақ қоймаларында тізбектес жарылыстар болады. Партизандар залалды жоюға тырысып жатқанда, Уолтер Дон Бруноны босатып, оған балаларды тау арқылы Горицияға алып барып, партизандық патрульдерден сақтануды айтады. Дон Бруно Бостянның зорлағанынан әлі де әсерлі Аняны тауып, азат етеді, ал Уолтер Джулияны табады. Осы арада Этторе базадағы итальяндық тұтқындардың көпшілігін тауып, оларды босатады, бірақ олардың көпшілігі партизандар тарапынан қайта ұсталады. Джулия, ақыры ұлы Карломен қайта қосылады, және Дон Бруно, Этторе, Аня, Франческо және басқа балалармен бірге тастап кетілген жағалаудағы артиллериялық бекініске сиынады. Олар партизандардың қуып жете беруінен қашып, теңізге түсу үшін арқанды пайдаланады, бірақ уақытты сатып алып, есікті жабу үшін Джулия оларды тастап, Новакқа бағынады. Уолтер жағалаудағы бекініске жетеді және Новакпен бетпе-бет келеді, оны геноцид жасауда айыптайды. Новак бұл жердің итальяндықтарға емес, оларға тиесілі екенін және итальяндықтардың әлі де үлкен қарызын (жан санымен) төлеуі керек екенін жауап береді. Келесі күні таңертең балалар тобы шағын қайыққа жетеді. Әлі де зорлық-зомбылықтың естеліктерімен күресіп жүрген Аня кеткісі келмейді, бірақ Дон Бруно оны жалғастыруға көндіреді. Этторе енді бірдеңе болғанын түсінген, бірақ оның қаншалықты білетіні әлі де белгісіз.

Таңдау

Новак қалған итальяндық тұтқындарды тағы бір фойбаға алып келіп, Уолтер мен Джулияның көз алдында атып өлтіреді. Содан кейін ол Джулияны фойбаның жиегіне алып келіп, оны әлі де сүйетінін айтып, қайта оралуын сұрайды. Джулия ақырында оған күлімсіреп, фойбаға секіріп кетеді. Новак, ойран шалып, әскерлеріне балалар тобын қууға бұйрық береді, бірақ оның лейтенанттарының бірі, Драско, коммунистік партияның бұйрығы балалар мен дін қызметкерлерін қуу емес, Триестке жорық жасау екенін айтады. Ол Новактан кетеді, сонымен қатар бір топ партизандар да онымен бірге кетеді. Балалар тобы осы уақытта таулар арқылы партизандық патрульдерден қашып жүріп өтеді. Франческо жарғақпен қоянды ұстауға тырысып, минаға тиіп, Новак назарын аударады. Балалар Этторе оларды миналы даладан шығарып алып жатқанда қымбат уақытты жоғалтады, соңында Новак әскерлері оларды қоршап алады. Олардың естіп тұрғанын білген Новак, егер ұлын әкелмесе, әлі тұтқындағы Уолтерді өлтіремін деп қорқытады. Уолтер оларға Новак барлық итальяндықтарды өлтіріп жатыр, басылмау керек деп айқайлағанда, Новак оны атып өлтіреді.

Естеліктер

Балалар тобы қашып бара жатқанда, Этторе мен Дон Бруно Этторедің бұрынғы әріптестерінің қабірлеріне барады. Грекия мен Албаниядағы науқандардың қатысушылары, оларға қарсылық көрсетуге қосылуды сұраған партизандар тобы оларды сатып кетті және олар қаруларын тапсырғаннан кейін бірден пулеметпен атқылап өлтірді. Этторе оларды еске алғаннан кейін, серіктерінің қабірлеріне жақын ғимаратта жасырған қаруларын қайта алып, символдық түрде қайтадан солдатқа айналады. Ол динамит көмегімен Новактың джипінің алдындағы үлкен ағашты құлатып жібереді, ал Дон Бруно оған Novak-қа винтовкадан оқ атудан бас тартуға кеңес береді. Осы уақытта балалар мен Аняны Бостян және оның партизандарының бірі табады, бірақ Бостян Аняны өлімге кесумен қорқытқанда, Этторе келіп, Бостянды қозғалмайтын қалпына келтіріп, екінші партизанды өлтіреді. Бостян қаруға қол жеткізуге тырысқанда, Этторе оны да өлтіреді. Бостянның зорлағаны туралы қайтадан ойға келген естеліктерінен қорқып қалған Аня биік жартастан секіріп өмірге қол жұмсауға тырысады, бірақ Этторе оны одан айнытырады.

Қалпына келтіру

Олар тағы бір ауылға жетіп, онда адам жоқ екенін көреді. Сол жерде Марескодан қашып келген бай отбасы – Павандармен танысады. Олардың машинасы (сол кездегі зәулім көлік) бұзылып, жүктерімен бірге қалып қояды. Павандар өздерінің байлықтары мен азық-түлігін қорғауға тырысып, әдемі киінген балаларына басқалармен сөйлесуге рұқсат бермейді. Бірақ, басқа амалдары болмағандықтан, олар топқа қосылып, ауыр жүктерінің бір бөлігін ұзақ уақыт бойы тасуға тырысады. Жол жүріп бара жатқанда, Карлоның білегіндегі жарадан аяғына күш жетпей, жүре алмай қалады, бірақ ол есту қабілетін қайта алады. Топ баяулайды, ал мырза Паванның алаңдауы артады. Мырза Паван Карлоның Новак оларды қуалап келуіне себепкер екенін біледі. Оны көтеріп жүру кезегі келгенде, Новакқа баласын тапсырып, олардың жіберілгенін үміттеніп, артта қалады. Новак соңынан ұлын кездестіреді, бірақ Этторе оларға шабуыл жасайды. Новак балаға қайда барғысы келетінін өзі шешуге ұсынады, ал Карло анасына қайтуды қалайтынын айтады. Этторе Новак пен оның адамдарына қаруларын тастауға бұйрық береді, оларды Франческо кездейсоқ тапқан үш итальяндық сарбаз жинап алады. Олар Новак пен оның адамдарын қарусыз және тірі қалдырып, жолға шығады.

Соңғы қарсылық

Алайда, Новак оңай бас берді, өйткені ол Горицияға жолдың кесілгенін білді және қайта жиналуға уақыты бар екенін түсінді. Балалар тобы, әскермен бірге, жағалауға қарай жылжуға мәжбүр болғанда, олар тастап кетілген бекініс табады. Этторе мен итальяндық әскерлер оларды қуатын Новак әскерлерінің шабуылын тоқтату үшін сол жерде қалуға шешім қабылдайды, олар бұл шайқастан аман қалмайтынын түсінеді. Тастап кетілген бекіністе Дон Бруно Этторе мен Аняны асыққанша үйлендіреді, себебі бұл олардың соңғы рет бірге болу мүмкіндігі болуы мүмкін. Мырза Паван, пара беруге тырысса да, қалуға мәжбүр болады. Новак пен оның онға жуық әскері келгенде, мырза Паван бас беруге тырысады, бірақ партизан оны арқасынан атып өлтіреді. Этторе мен басқа итальяндықтар ыңғайлы орналасқан жерлерінен қарсылық көрсетуді жалғастырады, соңында тек Новак пен Этторе ғана қалады. Франческо қару тауып, ата-анасының құрбаны үшін кек алу және Новакты өлтіру үшін бекініске қайта оралады; Дон Бруно оның артынан жүгіреді, бірақ Новактан келген оқтан өзі қабылдап, Франческоның өмірін құтқаруға үлгереді; Этторе мылтық алып, Новакты өлтіреді. Этторе мен Франческо Аняны және басқа балаларды Италияға қайтатын сауда кемесіне бет алған босқындардың ұзын тізімінде табады.

Дау

Нейтралды көзқарас күмәнді, себебі бұл соғыс драмасында итальян фашизмі, оның неміс нацизмімен байланысы және аймақтағы олардың жасаған қылмыстары жете айтылмаған. Көптеген (әсіресе словен саясаткерлері және итальян саясатының сол қанатындағылар) фильмді итальяндықтарды нацистік Германияның бұрынғы одақтастары емес, жазықсыз құрбандар ретінде көрсетіп, үгіт-насихатқа тең деп айыптады. Шынайы тарихқа ешқандай міндеттемесіз, итальян сарбаздары тұрақты армияның сарбаздары ретінде бейнеленген, ал сол кезде және аймақта итальяндық құралымдар тек Фашистік Италия Социалдық Республикасының құрамалары болатын. Италия сарбаздары мейірімді әрі қайырымды ретінде көрсетілсе, Титоның партизандары аяусыз өлтірушілер мен зорлаушылар ретінде бейнеленді, олардың арасындағы басты кейіпкер бірнеше жыл бұрын зорлаған итальян әйелінен туған ұлын қайтарып алуға құмар. Режиссер фильм түсіру кезінде саяси ықпалға ұшырамағанын мәлімдеді. Оның жақтастары фильмде бұрынғы фашистік қылмыстар еске түсірілгенімен, бір қылмыс екіншісін ақтамауы үшін оларға тоқталмайтынын айтты. Олар фильмде жақсы және жаман итальяндық кейіпкерлердің, сондай-ақ жақсы және жаман югославтардың бейнеленгенін атап өтті. Фильм Италияда, тіпті Истрия мен Далмациядағы эмигранттар қауымдастықтары тарапынан қатты сынға ұшырады. Бұл деликатты тақырыпты төмен сапалы фильмде көрсетудің орнына, тарихи дәл фильм болуы керек еді делінді. Бұл фильмнің жаман идея болғаны айтылды, себебі ол Италия мен Словения арасындағы ескі жараларды қайта ашуы мүмкін, нәтижесінде фильм бұл елде ыстық қарсылыққа ұшырады. Бір жыл өткен соң, жауап ретінде Словения «Словенияның Словениямен бірігуі» күнін жаңа ұлттық мереке ретінде енгізді. Бұл жолы итальяндық саяси элита словендық шенеуніктердің «жаман талғамын» сынады. Фильмді сонымен қатар словен және хорват ұлтшыл қозғалыстары пайдаланды, олар бұл туындыны проблемаға қатысты «типикалық» итальяндық көзқарас деп мәлімдеді. Керісінше, фильм Италияда тек сынға ұшырады, оны тек «саяси демеушісі» – «Alleanza Nazionale» партиясы, осы саяси үгіт-насихаттың нағыз авторы қорғады. Фильм итальяндық солшыл саясаткерлер мен словен жұртшылығы және саясаткерлері тарапынан кеңінен сынға ұшырады, себебі ол тарихи оқиғаларды итальян фашистерінің көптеген жылдар бойы сипаттағандай көрсетеді. Оны үгіт-насихат туындысы деп айыптады, ол әлсіз және жазықсыз итальяндықтарды славян халықтарының ақылсыз ашуының құрбаны ретінде көрсетті, ал екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославиядағы фашистердің жасаған зұлымдықтарына (сондай-ақ итальяндық соғыс қылмыстарына қараңыз) және итальяндық фашистік биліктің (1922–1943 жж.) славян халқына жасаған қысымына тек жанама түрде ғана сіңіп өтті. Истрияда (қазіргі Хорватия) оқиғасы өтетін фильмді Хорватия билігінің қарсылығына байланысты Черногорияда түсіруге тура келді, себебі олар өздерін жағымсыз бейнелеген фильмге қарсы болды. Фильмде бейнеленген пейзаж шынайы пейзаждан мүлдем өзгеше. Пікірталас көп бөлігі итальяндықтар мен славяндар арасындағы қақтығысты жақсылық пен жамандық ретінде көрсетуге негізделген, көптеген итальяндықтар жағымды, ал көптеген славяндар жаман ретінде бейнеленген, тек итальян Фабрицио, Аня (итальянның славян қызы) және барлық балалар бұл ереженің шегінен шықты.

Дұрыс емес

Саяси даудан өзге, фильмде көптеген нақты қателер кездеседі.

Этторе қайтып келеді

1945 жылдың көктемі. Этторе, сақалын қырқып, Альпини корпусының таза формасын киіп, мылтығын әлі де иеленген күйде үйге оралады. Соғыс тоқтауы 1943 жылдың қыркүйегінде болған. Ол осы уақытқа дейін қайда кеткен?

Ту

Югославия партизандары Франческоның ауылына кіргенде, олар Италия монархиялық туын өртеп, Югославия туын көтереді. Бірақ, 1945 жылы Истрия Италия Корольдігінің бақылауында емес, тікелей нацистік Германияның басқаруында болды, ол Жероперациялық Адриатикалық жағалау аймағының бір бөлігі еді. Ауыл үстінде желбіреген ту не нацистік ту, не Бенито Муссолини басқарған, нацистердің құмалақ мемлекеті – Италия Социалдық Республикасының туы болуы тиіс еді. Шындығында, Италия монархиялық туы – жау мемлекеттің туы еді. Саяси жағынан бейтарап монархиялық туды таңдау, италиялықтардың нацистік Германияның бағынышты одақтасы болғанын жасыру мақсатымен жасалған сияқты.

Фойбаның пішіні

Франческоның ата-анасы фойбаға тасталғанда, Франческо оларды іздеп төмен түседі және оларды өлген күйінде табады. Дегенмен, фойбаның құрылымы ескерілгенде, 8 жастағы баланың (немесе тіпті арқансыз ересек адамның) өз күшімен фойбаға түсіп, қайта көтерілуі қиын.

Депортация

Кейбір Истриядан шыққан италиялықтар Югославиялық партизандардың күндіз жаппай депортациялар жасамай, нақты адамдарды нысанаға алып, түнде оларды құпия түрде ұрлағанын көрсетті. Балаларды депортациялау немесе ата-аналардан балаларын айыру туралы ешқандай жазба қалмаған.

Тіл

Барлық славяндар бір-бірімен сөйлескенде итальян тілінде сөйлейді; бұл көптеген субтитрлерді пайдалану қажеттілігін азайтудың бір жолы болуы мүмкін, бірақ итальян тілі итальяндықтар да бар сахналарда қолданылады, сондықтан олар не айтылып жатқанын түсіне алады (истриялық славян халқы итальян тілін түсінсе де, көптеген итальяндықтар славян тілдерін білмейді). Кейбір славян сөздері фондық дыбындарда естіледі, бірақ негізгі диалогтарда қолданылмайды. Бұдан әрі, славяндар бір-бірін "славяндар" деп атайды, хорват немесе словен деп емес. Шындығында, фильм хорваттар мен словендердің этникалық және тілдік тұрғыдан ерекше екендігін толығымен назарына алмайды және тұтас фильм бойында ойдан шығарылған "славян" этносын пайдаланады.