Кіріспе

Өткенге жасаған әрекеттер мен мінез-құлықтарға қатысты теріс саналы және эмоционалдық реакция. Өкініш – бұл адамның бұрын басқаша шешім қабылдағанын тілеуі, себебі қабылдаған шешімінің салдары жағымсыз болды. Өкініш – қабылданбаған мүмкіндіктермен байланысты. Оның қарқындылығы шешім қабылданғаннан кейін уақыт өте келе, іс-әрекет жасау мен жасалмауына, сондай-ақ белгілі бір жастағы өзін-өзі бақылау деңгейіне қарай өзгереді. Өкінішпен бірге келетін өзін-өзі кінәлау, түзету шараларын қабылдауға және бейімделуге ​​ынталандырады деп саналады. Батыс қоғамдарында ересектердің ең көп өкінетін нәрсесі – білім алу таңдауы. Өкініш пен өкініштің арасындағы айырмашылық – адамдар өз бақылауында жоқ нәрселерге өкіне алады, ал өкініш жағдайға жауапкершілік сезімін білдіреді. Мысалы, адам табиғи апаттар кезінде адамдардың қаза болуына өкінуі мүмкін, бірақ бұл жағдай үшін өкінуі мүмкін емес. Дегенмен, біреуге қасақана зиян келтірген адам, жасаған ісіне өкінуі керек. Агенттік өкініш – адамның жағдайға қатысы болуы және оның қатысуына өкінуі, тіпті егер бұл әрекеттер кінәсіз, қасақана немесе еріксіз болса да. Бұл, ішінара, адамдардың жаман нәтижелерді ішкі факторларға қарағанда сыртқы факторларға жатқызу дәрежесін дұрыс бағаламайтындығына байланысты. Экзистенциалды өкініш – «өткен тәжірибеге қайта оралып, саналы түрде таңдау жасай алмаған немесе адамның сенімдеріне, құндылықтарына немесе даму қажеттіліктеріне сәйкес келмейтін таңдау жасаған жағдайды өзгертуге терең ниет» деп нақты анықталған. Медициналық шешімдер қабылдауға мәжбүр болған адамдардың өкінішін өлшеуге арналған құралдар өкініштің қазіргі түсініктерін ескермеді және өкінішті көңіл көшіруден ажырата алмады. Олар өкініштің оң әсерлерін де зерттемеді. Процесс өкініші, егер адам шешім қабылдамас бұрын барлық қол жетімді нұсқаулар туралы ақпаратты қарастырмаса, пайда болуы мүмкін. Алайда, көптеген адамдар өкініш сезіміне тап болмау үшін барлық шараларды қолданады. Дэниел Канеманның «Жылдам және баяу ойлау» кітабында өкінішпен байланысты көптеген тақырыптар қарастырылған. Бірінші және екінші жүйелер – адамдардың ойлау әдістерін түсіндіретін санадағы жүйелер. Бірінші жүйедегі ойлау жылдам және ақыл-ойының аз күшін қажет етеді, ал екінші жүйедегі ойлау баяу және ақыл-ойының көп күшін қажет етеді. Бұл екі жүйеде де өкініштен және басқа да жағымсыз сезімдерден аулақ болуға ұмтылыс, қабылданатын шешімдерде және ойлау жолында көрінеді. Жоғалтудан қашу – өкініш пен өкініштің бір бөлігі, себебі адамдар бір нәрсені жоғалтпау үшін күш жұмсайды. Жоғалту сезімі, ие болу сезімінен гөрі күшті эмоционалдық әсер етеді деп саналады. Алайда, бұл әрқашан дұрыс болмайды. 2020 жылы Лондон Корольдік колледжінің Психология факультетінің үш қызметкері жоғалтудан қашуды және оның шешім қабылдауға қалай әсер ететінін зерттеді. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, жағдайлар мен тәжірибеге байланысты жоғалтудан қашу дұрыс болмауы мүмкін.

Өмір салалары

2005 жылы 9 зерттеуді (7 АҚШ, 1 Германия, 1 Финляндия) мета-талдау жасап, ересектер ең көп неге өкінетінін анықтады. Нәтижесінде, ересектер ең көп білім алуға қатысты шешімдеріне өкінетіні белгілі болды. Содан кейін рейтингтерде мансап, романтика және бала тәрбиесі туралы шешімдер келді. АҚШ-та Gallup сауалнамалары бойынша 1949, 1953 және 1965 жылдары білім беру өкініштің алдында тұрды. Білім беру өкініштің алдында тұруына себебі, оны өзгертуге болатын жағдай ретінде қарастыруы мүмкін: "Қазіргі қоғамда білім беру өмір бойында үздіксіз жаңартуға мүмкіндік береді. Соңғы онжылдықтардағы қауымдық колледждер мен студенттерге көмек бағдарламаларының көбеюіне байланысты, білімнің қандай да бір түріне барлық әлеуметтік-экономикалық топтардың қол жеткізуі мүмкін." Бұл тұжырымды қабылданатын мүмкіндік принципімен түсіндіруге болады. "Адамдардың ең үлкен өкініштері – өмірде өзгеріс, өсу және жаңару үшін ең көп мүмкіндіктерді көретін салаларының көрінісі."

Денсаулық сақтау шешімдерінде

2016 жылғы өткен зерттеулерге шолу жасау нәтижесінде, денсаулық сақтау туралы шешімдеріне байланысты "шешімді өкіну" сезіміне ұшырау тәуекелі жоғары екені анықталды. Осыған себеп болатын факторлар: шешім қабылдаудағы келіспеушілік деңгейінің жоғары болуы, қабылданған шешімге қанағаттанудың төмендігі, физикалық денсаулықтың нашарлауы және жоғары деңгейдегі мазасыздық.

Өлім алдындағы өкініш

2018 жылғы зерттеу көрсеткендей, адамдар көбінесе "идеалды өкініштерді" – яғни армандарына жете алмағаны және өзінің толық потенциалын іске асыра алмағаны туралы айтуға бейім. Бұл, паллиативтік күтім қызметін көрсететін медбике Бронни Уэрдің өмірден озған адамдардың ең көп айтқан өкініштерімен дәлелденген, олар:
"Мен өзімнің шын өмірімді, басқалар күткен өмірді емес, батыл тіршілік етсем деймін." "Мен соншалықты көп жұмыс істемегенімді қалаймын." "Мен өзімнің сезімдерімді білдіруге батылым болғанда жақсы болар еді." "Мен достарыммен байланысты ұстап тұрғанда ғой." "Мен өзімді бақыттырақ сезінуге рұқсат берсем еді."

Іс-әрекет пен әрекетсіздік

Іс-әрекет пен әрекетсіздік пен уақыттың өзара байланысы бар. Ұзақ мерзімде істемегенің өкініші күштірек болады, ал істегенің өкініші көбінесе қысқа мерзімде күшті болады.

Жасы

2001 жылғы зерттеуде егде жастағы адамдардағы өкініштің және мазалағыш ойлардың жоғары деңгейі өзін-өзі қадағалаумен байланысты болды, ал ішкі бақылаудың төмендігі өзін-өзі қорғау мақсатында болуы және өкінішті азайтуға көмектесуі күтілді. Жастарда ішкі бақылау белсенді өзгерістерге мүмкіндік жасап, өкініштің аз қарқындылығымен байланысты болды.

Мүмкіндік

Адамдардың ең басты өкініштері, түзету шараларын қабылдауға ең үлкен және маңызды мүмкіндік болған жерлерде туындайды.

Мүмкіндіктің жоғалуы қағидаты

Адамдар өткенде дұрыс таңдау жасауға болатын еді деп ойласа, бірақ қазір болашақта түзету шараларын қолдану мүмкіндігі шектеулі екенін сезінсе, жоғалтқан мүмкіндікке деген өкініш күшейе түсуі керек, азайту керек емес. "Болашақ салдары мен олардан қалай аулақ болатынын үнемі ойлайтын адамдар, жағымсыз жағдайдан кейін күштірек емес, керісінше, аз өкініш сезінеді". Бұл принцип, өмірдегі ең өкінішті нәрсе – білім алу екендігінің тағы бір себебін көрсетеді. Білім алу мүмкіндігі уақыт өте келе шектеулі болады. Достар табу, рухани жетілу, қоғамдық өмірге қатысу сияқты жайттарға өкіну азырақ болады, себебі олар да шектеулі мүмкіндіктерге жатпайды. Жағдайды түзетуге мүмкіндік азайған сайын, үмітсіздік сезімі күшейе түседі. Жоғалтқан мүмкіндік принципін жабылудың жетіспеуі ретінде қарастыруға болады: жабылудың төмен деңгейі өткен оқиғаларды аяқталмағандай сезіндіреді. Жүктелудің төмен деңгейі "өз бағасын төмендетумен және уақыт өте келе тұрақты жағымсыз сезімдермен" және жоғалтқан мүмкіндікті түсінумен, өкінішпен байланысты. Жоғары жабылу жоғалтқан мүмкіндікті қабылдаумен байланысты. Жоғалтқан мүмкіндік принципі, өкінішті түзетуші күш ретінде емес (мүмкіндік принципі ұсынатындай), керісінше, күннен күнді пайдалану туралы жалпы ескерту ретінде қарастырады. Өкініш мүмкіндік болған жерде қалады, ал өкініштің өзі кінәлау сезімі шешім қабылдаудағы түзету шараларын іске қосудың басты факторы болып табылады. Шешім қабылдағаннан кейін нәтижелер туралы толыққанды ақпарат беру, адамдардың өкініш (таңдаудың және баламаның нәтижесі) немесе көңіл көшіру (жартылай ақпарат, тек таңдаудың нәтижесін көру) сезімін басынан өткізгенін анықтады – бұл магнетоэнцефалографиялық зерттеуде анықталды. Тағы бір фактор – агенттіктің түрі: жеке шешім қабылдау кезінде өкініштің нейрондық корреляттары байқалды, ал сыртқы агенттік (компьютерлік таңдау) кезінде көңіл көшірудің корреляттары байқалды. Қайталама өкініш оң жақ алдыңғы және артқы аймақтарда мидың белсенділігін арттырды, ал агенттік өкініші сол жақ алдыңғы аймақта белсенділікті арттырды. Өкініш де, көңіл көшіру де алдыңғы инсула мен дорсомедиалды префронталды қабықты белсендірді, бірақ тек өкініш кезінде ғана жақтық орбитофронталды қабық белсендірілді. Психопатиялық ерекшелігі бар адамдар өкініш пен өкініш сезінбейді. Бұл жағымсыз нәтижелерге жауап ретінде осы эмоцияны тудыруға қабілетсіздікке байланысты деп есептелді. Алайда, 2016 жылы антиәлеуметтік жекеліктік бұзылысы (социалды емес жекеліктік бұзылысы деп те аталады) бар адамдардың өкініш сезімін сезінгендері, бірақ осы өкінішті өз мінез-құлқының таңдауын басқару үшін пайдаланбағаны анықталды. Өкініштің өзі жоқ емес, бірақ мүмкін болатын әрекеттерді және олардың нәтижелерін бағалауда қиындықтар болды.

Басқа түрлерде

2014 жылы Миннесота университетінің нейробиологтары жүргізген зерттеуде егеуқырлар өз іс-әрекеттеріне өкіну сезімін бастан өткеретіні анықталды. Бұл сезім бұрын адамнан басқа ешқандай сүтқоректіде кездеспеген. Зерттеушілер өкінішті тудыратын жағдайлар жасады, нәтижесінде егеуқырлар өз өкініштерін мінез-құлқы арқылы және ми қызметінің нақты нейрондық үлгілері арқылы білдірді. 2013 жылы Дьюк университетінің эволюциялық антропология кафедрасының екі ғалымы шығарған зерттеуде шимпанзелер мен бонобо сияқты приматтардың шешімдері мен нәтижелері арасындағы байланыс, сондай-ақ олардың эмоционалдық реакциялары талданды. Зерттеу нәтижесінде боноболар жағымсыз нәтижеге соққаннан кейін шешімдерін өзгертуге бейім екендігі, ал тәуекелді таңдау жасағанда одан бас тартуға дайын екендігі анықталды. Нәтижелер олардың келесі шешімдеріне әсер етті. Шимпанзелердің жағымсыз нәтижеге әкелген шешімнен кейін де өз реакцияларын өзгерте бермейтіні байқалды. Бұл зерттеушілерді бонобо мен шимпанзелер сияқты кейбір приматтар өкініш сезімін сезіне алады және бұл сезім олардың мінез-құлқында өзгерістерге алып келуі мүмкін деген қорылымға жеткізді.