Этноэкология: Халықтар мен олардың қоршаған орта туралы білімі
Ethnoecology
Этноэкология – адам мен ортаның қарым-қатынасын зерттейтін ғылым. Халықтың экологиялық білімі, жергілікті тәжірибелер мен өсімдіктер туралы білімді қарастырады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Этноэкология – әртүрлі жерлерде өмір сүретін әртүрлі топтардың айналасындағы экожүйелерді және олардың қоршаған ортамен байланысын қалай түсінетінін ғылыми тұрғыдан зерттеу. Ол адамдардың қоршаған ортамен өзара әрекеттесуі мен осы күрделі қарым-қатынастардың уақыт өте келе қалай сақталғанын дұрыс және сенімді түрде түсінуге бағытталған. Этноэкологиядағы "этно" префиксі (этнологияны қараңыз) белгілі бір халықты жергілікті деңгейде зерттеуді білдіреді, ал экологиямен байланыстырылғанда, адамдардың айналасындағы ортаны түсінуі мен олардан алған тәжірибесін көрсетеді. Экология – тірі организмдер мен олардың ортасы арасындағы өзара әрекеттестікті зерттейтін ғылым; ал этноэкология осы салаға адамдарға бағытталған көзқарас қолданады. Бұл ғылымның дамуы ботаника саласындағы халықтық білімді пайдалану және оны жаһандық контекстке енгізуде.
Ethnoecology is the scientific study of how different groups of people living in different locations understand the ecosystems around them, and their relationships with surrounding environments. It seeks valid, reliable understanding of how we as humans have interacted with the environment and how these intricate relationships have been sustained over time. The "ethno" (see ethnology) prefix in ethnoecology indicates a localized study of a people, and in conjunction with ecology, signifies people's understanding and experience of environments around them. Ecology is the study of the interactions between living organisms and their environment; enthnoecology applies a human focused approach to this subject. The development of the field lies in applying indigenous knowledge of botany and placing it in a global context.
Тарих
Этноэкология доктор Хью Попеноудың, Флорида университеті, Ұлттық ғылым қоры және Ұлттық зерттеулер кеңесімен жұмыс істеген агроном және тропикалық топырақ ғалымы, алғашқы еңбектерінен бастау алды. Попеной Оңтүстік-Шығыс Азияда кең ауқымды тілдік және этноэкологиялық зерттеулер жүргізген когнитивтік антрополог доктор Гарольд Конклинмен де жұмыс істеді. 1954 жылы "Хануно мәдениеті мен өсімдіктер әлемі арасындағы байланыс" атты диссертациясында Гарольд Конклин өзінің тәсілін "этноэкологиялық" деп сипаттағанда этноэкология терминін енгізді. Докторлық дәрежесін алғаннан кейін ол Колумбия университетінде оқытумен қатар Хануно тайпасы арасындағы зерттеулерін жалғастырды. 1955 жылы Конклин өзінің алғашқы этноэкологиялық зерттеулерінің бірін жариялады. Оның "Хануно түстерінің санаттары" атты зерттеуі ғалымдарға мәдениеттердегі әлемді жіктеу жүйелері мен түсіну арасындағы байланысты қалыптастыруға көмектесті. Бұл зерттеуде Конклин түрлі мәдениеттердегі адамдардың түстерді әртүрлі қабылдайтынын, бұл олардың бірегей жіктеу жүйесіне байланысты екенін анықтады. Ол Хануно тайпасы екі деңгейлі түс жүйесін қолданатынын тапты. Бірінші деңгейде түстердің төрт негізгі атауы бар: қараңғылық, жарықтық, қызыл және жасыл. Ал екінші деңгей абстрактілірек болып, жүздеген түс классификацияларын қамтиды, мысалы, заттардың текстурасы, жылтырлығы және ылғалдылығы да заттарды жіктеу үшін қолданылады. Басқа антропологтар бұл түс жіктеу жүйесін түсінуде қиындықтарға тап болды, себебі олар көбінесе Хануно тайпасына қатысты өздерінің түс критерийлерін қолданды. Конклиннің зерттеулері этноэкологиядағы жаңалық болғанымен қатар, басқа мәдениеттердің әлемді өздерінің түсініктерінде қабылдайтындығы туралы идеяны дамытуға көмектесті, бұл батыс мәдениетіндегі этноцентрикалық көзқарастарды азайтуға ықпал етті. Берлин, Бридлав және Рейвен сияқты басқа ғалымдар да қоршаған ортаны жіктеудің басқа жүйелерін зерттеп, оларды батыс ғылыми таксономияларымен салыстыруға тырысты.
Ethnoecology began with some of the early works of Dr. Hugh Popenoe, an agronomist and tropical soil scientist who has worked with the University of Florida, the National Science Foundation, and the National Research Council. Popenoe has also worked with Dr Harold Conklin, a cognitive anthropologist who did extensive linguistic and ethnoecological research in Southeast Asia. In his 1954 dissertation "The Relation of the Hanunoo Culture to the Plant World", Harold Conklin coined the term ethnoecology when he described his approach as "ethnoecological". After earning his PhD, he began teaching at Columbia University while continuing his research among the Hanunoo. In 1955, Conklin published one of his first ethnoecological studies. His "Hanunoo Color Categories" study helped scholars understand the relationship between classification systems and conceptualization of the world within cultures. In this experiment, Conklin discovered that people in various cultures recognize colors differently due to their unique classification system. Within his results he found that the Hanunoo uses two levels of colors. The first level consists of four basic terms of colors:; darkness, lightness, redness, and greenness. While, the second level was more abstract and consisted of hundreds of color classifications such as: texture, shininess, and moisture of objects also were used to classify objects. Other anthropologists had a hard time understanding this color classification system because they often applied their own idea of color criteria to those of the Hanunoo. Conklin's studies were not only the breakthrough of ethnoecology, but they also helped develop the idea that other cultures conceptualize the world in their own terms, which helped to reduce ethnocentric views of those in western cultures. Other scholars such as Berlin, Breedlove, and Raven endeavored to learn more about other systems of environment classifications and to compare them to Western scientific taxonomies.
Негізгі қағидалар
Этнобилім қоғамның өз шындығын қалай түсіндіретінінің маңыздылығын баса көрсетеді. Этноэкология мәдениеттердің қоршаған ортаны қалай жіктеп, ұйымдастыратынын, сондай-ақ оны қалай түсінетінін анықтау үшін лингвистика мен мәдени антропологиядан әдістер алады. Этноэкология – антропологтың құрал-жабдығының маңызды бөлігі; ол зерттеушілерге қоғамның қоршаған ортаны қалай түсіндіретінін түсінуге көмектеседі және қоғамның экологиялық жүйесінде неге назар аударатынын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл ақпарат экологиялық антропологияда қолданылатын басқа да тәсілдер үшін пайдалы болуы мүмкін. Этноэкология – экологиялық антропологияның бір саласы және оның көптеген ерекшеліктері классикалық, сондай-ақ заманауи теоретиктерден алынған. Франц Боас – батыс өркениетіне барлық қоғамдардың бірдей, қашалмас жолмен қадам басатыны туралы сенімге күмән келтірген алғашқы антропологтардың бірі. Боас антропологтарды әртүрлі мәдениеттерді түсіну үшін эмикалық тұрғыдан толыққанды этнографиялық деректер жинауға шақырды. Джулиан Стюард – идеялары мен теориялары этноэкологияның қолданылуына әсер еткен тағы бір антрополог. Стюард мәдени экология терминін енгізді, ол адамның әлеуметтік және физикалық ортаға бейімделуін зерттейді және ұқсас қоғамдардағы эволюциялық жолдардың классикалық жаһандық эволюция тенденцияларының орнына әртүрлі бағыттарға қалай әкелетініне назар аударды. Мәдени эволюцияның бұл жаңа көзқарасы кейіннен көпжолғы эволюция деп аталды. Боас және Стюард зерттеушінің эмикалық тұрғыдан қарауы керек және әр қоғам үшін қоршаған ортаға мәдени бейімделу бірдей емес деп сенді. Сонымен қатар, Стюардтың мәдени экологиясы этноэкологияның маңызды теориялық негізін құрайды. Ол белгілі бір қоғамның қоршаған ортамен байланысы арқылы жинақталған білімді, сенімдерді және тәжірибелерді қамтиды. Осыған байланысты дәстүрлі экологиялық білім (ДЭБ) – қоғамның өсімдіктер мен жануарларды пайдаланудың қабылданған тәсілдері, жердің әлеуетін барынша арттырудың ең жақсы жолдары, қоғам мүшелері күтетін әлеуметтік институттар және олардың жалпы дүниетанымы туралы ортақ түсініктер жиынтығын құрайды. ДЭБ-ті зерттеу жиі мәдени жүйелер мен экожүйелер арасындағы теориялық бөліністі сынауды қамтиды, адамды тұтас жүйенің бір бөлігі ретінде қарастырады. Олар сондай-ақ жабайы немесе үй жануарларында жануарлардың мінез-құлқын өзгерте де алады. Алайда, қоғамдар әртүрлі биомдарда өмір сүреді және зиянды өсімдіктерден немесе ең жақсы өнімді алудан тыс, қазіргі және нақты қауіптерді білу және түсіну қажеттілігі туындайды. Уақыт пен кеңістік шеңберінде жаңару мүмкіндігі болмайды, сондықтан ол Америка Құрама Штаттары сияқты индустриялық қоғамның жаңа құрылымдарында табылмайды. Осылайша, этноэкологиялар басқаның шектеулі түсінігісіз де болуы мүмкін. Мысалы, әлеуметтік ғалымдар қала ішіндегі жастардың тіршілік етулеріне қауіп төндіретін белгілерді, соның ішінде бандиттік түстерді, татуировкаларды немесе қаруды бейнелейтін немесе қару бола алатын киім арқылы анықтауға тырысты. Сонымен қатар, қоғамның денсаулығы мен қажеттіліктері туралы түсініктер олардың айналасындағы аумаққа қатысты таралады. Қауіптілікті ерте жастан тану және осы қауіптердің қайдан келетінін білу арқылы қоғам мүшелері өз елінде, қаласында немесе ауданында қалай өмір сүру керектігі туралы сенімдер жиынтығын қалыптастырады. Бұл пәннің кеңеюі (адам экологиясына жақын) маңызды, өйткені ол қоршаған ортаны тек өсімдіктер мен жануарлар ретінде ғана емес, сонымен қатар адамдар мен технологияларды да анықтайды. Сол сияқты, әлеуметтік ғалымдар батыс қоғамындағы және әлем бойынша кең таралған маңызды мәселелерді түсіну және шешу үшін этнографиялық зерттеулерде этноэкологиялық сауалнамаларды қолдана бастады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, әлем халқының 80%-ы ауруларды емдеудің негізгі көзі ретінде этноботаникалық әдістерді пайдаланады. Қазіргі заманғы климаттың өзгеруіне байланысты көптеген дәстүрлі емдеу тәсілдері, мысалы Үндістанның Аюрведасы, олардың экологиялық тұрақтылығы үшін қолдауға ие болып келеді.
Ethnoscience emphasizes the importance of how societies make sense of their own reality. In order to understand how cultures perceive the world around them, like the classification and organization of the environment, ethnoecology borrows methods from linguistics and cultural anthropology. Ethnoecology is a major part of an anthropologist’s toolkit; it helps researchers understand how the society conceptualizes their surrounding environment i and that it can determine what the society considers "worth attending to" in their ecological system. This information can ultimately be useful for other approaches used in environmental anthropology. Ethnoecology is a field of environmental anthropology, and has derived much of its characteristics from classic as well as more modern theorists. Franz Boas was one of the first anthropologists to question unilineal evolution, the belief that all societies follow the same, unavoidable path towards Western civilization. Boas strongly urged anthropologists to gather detailed ethnographic data from an emic standpoint in order to understand different cultures. Julian Steward was another anthropologist whose ideas and theories influenced the use of ethnoecology. Steward coined the term cultural ecology, the study of human adaptations to social and physical environments, and focused on how evolutionary paths in similar societies result in different trajectories instead of the classic global trends in evolution. This new perspective on cultural evolution was later named multilineal evolution. Both Boas and Steward believed that a researcher must use an emic standpoint and that cultural adaptation to an environment is not the same for each society. Furthermore, Steward's cultural ecology provides an important theoretical antecedent for ethnoecology. It involves the accumulated knowledge, beliefs, and practices widely held by a specific community through their relationship with the environment. In this context, TEK consists of a community’s shared ideas when considering subjects such as the acceptable uses of plants and animals, the best approach to maximizing the potential uses of land, the social institutions in which members of society are expected to navigate, and holistically, their worldview. The study of TEK frequently includes critiques of the theoretical division between cultural systems and ecosystems, interpreting humans as an integral part of the whole. They can also modify and condition animal behavior in either wild or domesticated species. However, societies exist within a wide range of biomes, and have needs to know and understand clear and present dangers beyond those of harmful plants or how to get the best crop. Locked within time and space, there is no opportunity to innovate, and is therefore not found within the very new structures of a post industrial society, such as that of the United States. In this way, ethnoecologies may exist without the bounded notion of the other. For example, social scientists have attempted to understand the markers inner city youth use to identify a threat to their livelihood, including the wearing of gang colors, tattoos, or protrusions through clothes that may represent or be a weapon. Likewise, concepts are spread about the health and needs of the community as they are related to the area around them. Instilled with recognizing dangers at an early age, and who these threats come from, a set of beliefs are held by the members of the society on how to live in their country, city, or neighborhood. This broadening of the discipline (bordering on human ecology) is important because it identifies the environment as not just the plants and animals, but also the humans and technologies a group of people have access to. Similarly, social scientists have begun to use ethnoecological surveys in ethnographic studies in attempts to understand and address topics relevant in Western society as well as prevalent around the world. Almost 80% of the world’s population utilizes ethnobotanical methods as a main source of treatment for illnesses, according to WHO. In the face of modern climate change, many traditional medicinal practices have been promoted for their environmental sustainability, such as Ayurveda from India.
Эпистемологиялық мәселелер
Дов пен Карпентердің айтуынша, "экологиялық антропология табиғат пен мәдениет арасындағы қарама-қайшылықтың үстінде тұрады, яғни табиғат категориялары – жабайы табиғат, саябақтар сияқты, және мәдениет категориялары – шаруашылықтар мен қалалар сияқты тұжырымдамалық айырмашылықтардың арасында". Осы идеологияда адам баласы бұрын таза болған жерді бұзатын ластаушы фактор болып есептеледі. Осылайша, қоғам мен мәдениет арасындағы үйлесімді, бірақ қарсы емес қарым-қатынас идеясы, жиырмасыншы ғасырдың бірінші жартысында қалыптасқан түсініктерге қайшы келіп, бұрынғыда таңғажайып және қарсыластыратын болып саналды. Батыс ғылымының саласындағы жергілікті білімді мойындауда, оның қалай енгізілетіні де маңызды мәселе болып табылады. Дов пен Карпентер кейбір антропологтардың этнологиялық түсініктерді "аударма" арқылы екеуін жақындастыруға тырысқанын, оларды қазіргі заманғы диалогқа бейімдеуге ұмтылғанын айтады. Осының өзі этнотаксономиядағы философияны мойындау арқасында, негізінен, жаңа саланың пайда болуына әкелді. Хаэнн табиғатты қорғаушылар мен құрылысшылармен жұмыс істеген бірнеше жағдайда, жергілікті топтардың қоршаған орта мен экология туралы көзқарастарын өзгертуге бағытталған күш-жігер болғанын атап өтті, сонымен қатар ондағы ресурстар туралы барлық мәтіндер мен ақпаратты пайдаланып, жерді қайта қоныстандыруға және білімді қайта бөлуге мүмкіндік берді, бұл сырттан келгендерге тиімді болды.
According to Dove and Carpenter, "environmental anthropology sits astride the dichotomy between nature and culture, a conceptual separation between categories of nature, like wilderness and parks, and those of culture, like farms and cities.". It is inherent in this ideology that humans are a polluting factor violating a previously pristine locale. In this way, the idea of a corresponding, but not adversarial, relationship between society and culture was once in itself baffling and defiant to the generally accepted modes of understanding in the earlier half of the twentieth century. Also present in the recognition of indigenous knowledge in the intersection of Western science is the way in which it is incorporated, if at all. Dove and Carpenter contend that some anthropologists have sought to reconcile the two through a "translation", bringing the ethnological understandings and framing them in a modern dialogue. This alone has created a subfield, mostly in recognition of the philosophies in ethnotaxonomy. Haenn has noted that in several instances of working with conservationists and developers, there was a concerted effort to change the ideas of environment and ecology held by the native groups to the land, while plundering any and all texts and information on the resources found there, therefore enabling a resettlement of the land and redistribution of the knowledge, favoring the outsiders.