Кіріспе

Этноэкология – әртүрлі жерлерде өмір сүретін әртүрлі топтардың айналасындағы экожүйелерді және олардың қоршаған ортамен байланысын қалай түсінетінін ғылыми тұрғыдан зерттеу. Ол адамдардың қоршаған ортамен өзара әрекеттесуі мен осы күрделі қарым-қатынастардың уақыт өте келе қалай сақталғанын дұрыс және сенімді түрде түсінуге бағытталған. Этноэкологиядағы "этно" префиксі (этнологияны қараңыз) белгілі бір халықты жергілікті деңгейде зерттеуді білдіреді, ал экологиямен байланыстырылғанда, адамдардың айналасындағы ортаны түсінуі мен олардан алған тәжірибесін көрсетеді. Экология – тірі организмдер мен олардың ортасы арасындағы өзара әрекеттестікті зерттейтін ғылым; ал этноэкология осы салаға адамдарға бағытталған көзқарас қолданады. Бұл ғылымның дамуы ботаника саласындағы халықтық білімді пайдалану және оны жаһандық контекстке енгізуде.

Тарих

Этноэкология доктор Хью Попеноудың, Флорида университеті, Ұлттық ғылым қоры және Ұлттық зерттеулер кеңесімен жұмыс істеген агроном және тропикалық топырақ ғалымы, алғашқы еңбектерінен бастау алды. Попеной Оңтүстік-Шығыс Азияда кең ауқымды тілдік және этноэкологиялық зерттеулер жүргізген когнитивтік антрополог доктор Гарольд Конклинмен де жұмыс істеді. 1954 жылы "Хануно мәдениеті мен өсімдіктер әлемі арасындағы байланыс" атты диссертациясында Гарольд Конклин өзінің тәсілін "этноэкологиялық" деп сипаттағанда этноэкология терминін енгізді. Докторлық дәрежесін алғаннан кейін ол Колумбия университетінде оқытумен қатар Хануно тайпасы арасындағы зерттеулерін жалғастырды. 1955 жылы Конклин өзінің алғашқы этноэкологиялық зерттеулерінің бірін жариялады. Оның "Хануно түстерінің санаттары" атты зерттеуі ғалымдарға мәдениеттердегі әлемді жіктеу жүйелері мен түсіну арасындағы байланысты қалыптастыруға көмектесті. Бұл зерттеуде Конклин түрлі мәдениеттердегі адамдардың түстерді әртүрлі қабылдайтынын, бұл олардың бірегей жіктеу жүйесіне байланысты екенін анықтады. Ол Хануно тайпасы екі деңгейлі түс жүйесін қолданатынын тапты. Бірінші деңгейде түстердің төрт негізгі атауы бар: қараңғылық, жарықтық, қызыл және жасыл. Ал екінші деңгей абстрактілірек болып, жүздеген түс классификацияларын қамтиды, мысалы, заттардың текстурасы, жылтырлығы және ылғалдылығы да заттарды жіктеу үшін қолданылады. Басқа антропологтар бұл түс жіктеу жүйесін түсінуде қиындықтарға тап болды, себебі олар көбінесе Хануно тайпасына қатысты өздерінің түс критерийлерін қолданды. Конклиннің зерттеулері этноэкологиядағы жаңалық болғанымен қатар, басқа мәдениеттердің әлемді өздерінің түсініктерінде қабылдайтындығы туралы идеяны дамытуға көмектесті, бұл батыс мәдениетіндегі этноцентрикалық көзқарастарды азайтуға ықпал етті. Берлин, Бридлав және Рейвен сияқты басқа ғалымдар да қоршаған ортаны жіктеудің басқа жүйелерін зерттеп, оларды батыс ғылыми таксономияларымен салыстыруға тырысты.

Негізгі қағидалар

Этнобилім қоғамның өз шындығын қалай түсіндіретінінің маңыздылығын баса көрсетеді. Этноэкология мәдениеттердің қоршаған ортаны қалай жіктеп, ұйымдастыратынын, сондай-ақ оны қалай түсінетінін анықтау үшін лингвистика мен мәдени антропологиядан әдістер алады. Этноэкология – антропологтың құрал-жабдығының маңызды бөлігі; ол зерттеушілерге қоғамның қоршаған ортаны қалай түсіндіретінін түсінуге көмектеседі және қоғамның экологиялық жүйесінде неге назар аударатынын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл ақпарат экологиялық антропологияда қолданылатын басқа да тәсілдер үшін пайдалы болуы мүмкін. Этноэкология – экологиялық антропологияның бір саласы және оның көптеген ерекшеліктері классикалық, сондай-ақ заманауи теоретиктерден алынған. Франц Боас – батыс өркениетіне барлық қоғамдардың бірдей, қашалмас жолмен қадам басатыны туралы сенімге күмән келтірген алғашқы антропологтардың бірі. Боас антропологтарды әртүрлі мәдениеттерді түсіну үшін эмикалық тұрғыдан толыққанды этнографиялық деректер жинауға шақырды. Джулиан Стюард – идеялары мен теориялары этноэкологияның қолданылуына әсер еткен тағы бір антрополог. Стюард мәдени экология терминін енгізді, ол адамның әлеуметтік және физикалық ортаға бейімделуін зерттейді және ұқсас қоғамдардағы эволюциялық жолдардың классикалық жаһандық эволюция тенденцияларының орнына әртүрлі бағыттарға қалай әкелетініне назар аударды. Мәдени эволюцияның бұл жаңа көзқарасы кейіннен көпжолғы эволюция деп аталды. Боас және Стюард зерттеушінің эмикалық тұрғыдан қарауы керек және әр қоғам үшін қоршаған ортаға мәдени бейімделу бірдей емес деп сенді. Сонымен қатар, Стюардтың мәдени экологиясы этноэкологияның маңызды теориялық негізін құрайды. Ол белгілі бір қоғамның қоршаған ортамен байланысы арқылы жинақталған білімді, сенімдерді және тәжірибелерді қамтиды. Осыған байланысты дәстүрлі экологиялық білім (ДЭБ) – қоғамның өсімдіктер мен жануарларды пайдаланудың қабылданған тәсілдері, жердің әлеуетін барынша арттырудың ең жақсы жолдары, қоғам мүшелері күтетін әлеуметтік институттар және олардың жалпы дүниетанымы туралы ортақ түсініктер жиынтығын құрайды. ДЭБ-ті зерттеу жиі мәдени жүйелер мен экожүйелер арасындағы теориялық бөліністі сынауды қамтиды, адамды тұтас жүйенің бір бөлігі ретінде қарастырады. Олар сондай-ақ жабайы немесе үй жануарларында жануарлардың мінез-құлқын өзгерте де алады. Алайда, қоғамдар әртүрлі биомдарда өмір сүреді және зиянды өсімдіктерден немесе ең жақсы өнімді алудан тыс, қазіргі және нақты қауіптерді білу және түсіну қажеттілігі туындайды. Уақыт пен кеңістік шеңберінде жаңару мүмкіндігі болмайды, сондықтан ол Америка Құрама Штаттары сияқты индустриялық қоғамның жаңа құрылымдарында табылмайды. Осылайша, этноэкологиялар басқаның шектеулі түсінігісіз де болуы мүмкін. Мысалы, әлеуметтік ғалымдар қала ішіндегі жастардың тіршілік етулеріне қауіп төндіретін белгілерді, соның ішінде бандиттік түстерді, татуировкаларды немесе қаруды бейнелейтін немесе қару бола алатын киім арқылы анықтауға тырысты. Сонымен қатар, қоғамның денсаулығы мен қажеттіліктері туралы түсініктер олардың айналасындағы аумаққа қатысты таралады. Қауіптілікті ерте жастан тану және осы қауіптердің қайдан келетінін білу арқылы қоғам мүшелері өз елінде, қаласында немесе ауданында қалай өмір сүру керектігі туралы сенімдер жиынтығын қалыптастырады. Бұл пәннің кеңеюі (адам экологиясына жақын) маңызды, өйткені ол қоршаған ортаны тек өсімдіктер мен жануарлар ретінде ғана емес, сонымен қатар адамдар мен технологияларды да анықтайды. Сол сияқты, әлеуметтік ғалымдар батыс қоғамындағы және әлем бойынша кең таралған маңызды мәселелерді түсіну және шешу үшін этнографиялық зерттеулерде этноэкологиялық сауалнамаларды қолдана бастады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, әлем халқының 80%-ы ауруларды емдеудің негізгі көзі ретінде этноботаникалық әдістерді пайдаланады. Қазіргі заманғы климаттың өзгеруіне байланысты көптеген дәстүрлі емдеу тәсілдері, мысалы Үндістанның Аюрведасы, олардың экологиялық тұрақтылығы үшін қолдауға ие болып келеді.

Эпистемологиялық мәселелер

Дов пен Карпентердің айтуынша, "экологиялық антропология табиғат пен мәдениет арасындағы қарама-қайшылықтың үстінде тұрады, яғни табиғат категориялары – жабайы табиғат, саябақтар сияқты, және мәдениет категориялары – шаруашылықтар мен қалалар сияқты тұжырымдамалық айырмашылықтардың арасында". Осы идеологияда адам баласы бұрын таза болған жерді бұзатын ластаушы фактор болып есептеледі. Осылайша, қоғам мен мәдениет арасындағы үйлесімді, бірақ қарсы емес қарым-қатынас идеясы, жиырмасыншы ғасырдың бірінші жартысында қалыптасқан түсініктерге қайшы келіп, бұрынғыда таңғажайып және қарсыластыратын болып саналды. Батыс ғылымының саласындағы жергілікті білімді мойындауда, оның қалай енгізілетіні де маңызды мәселе болып табылады. Дов пен Карпентер кейбір антропологтардың этнологиялық түсініктерді "аударма" арқылы екеуін жақындастыруға тырысқанын, оларды қазіргі заманғы диалогқа бейімдеуге ұмтылғанын айтады. Осының өзі этнотаксономиядағы философияны мойындау арқасында, негізінен, жаңа саланың пайда болуына әкелді. Хаэнн табиғатты қорғаушылар мен құрылысшылармен жұмыс істеген бірнеше жағдайда, жергілікті топтардың қоршаған орта мен экология туралы көзқарастарын өзгертуге бағытталған күш-жігер болғанын атап өтті, сонымен қатар ондағы ресурстар туралы барлық мәтіндер мен ақпаратты пайдаланып, жерді қайта қоныстандыруға және білімді қайта бөлуге мүмкіндік берді, бұл сырттан келгендерге тиімді болды.