Кіріспе

Шамбри (бұрын Чамбули деп жазылатын) – Папуа-Жаңа Гвинеяның Шығыс Сепик провинциясындағы Шамбри көлдері аймағында тұратын этностық топ. Шамбри қоғамының әлеуметтік құрылымы жиі гендерлік рөлдерді зерттеу нысаны болған. Олар шамбри тілінде сөйлейді. Мәдени антрополог Маргарет Мид 1933 жылы шамбри халқын зерттеді. Оның ықпалды "Үш примитивті қоғамдағы жыныс және мінез-құлық" кітабы әйелдер азаттық қозғалысының маңызды тірегіне айналды, себебі ол шамбри қоғамында әйелдердің маңызды және үстемдік ететін рөлдері бар екенін көрсетті.

Тарих

Бұл қауым Папуа-Жаңа Гвинеядағы Чамбри көлінің жанында, Сепик өзенінің орта ағысында орналасқан. Чамбри үш ауылдан тұрады: Индингай, Вомбун және Килимбит. Бұл ауылдардың барлығында шамамен 1000 адам тұрады. Чамбри тайпасы алғаш құрылғанда, оқшауланғанмен, жақын жердегі қауымдармен мәдени байланыс пен дамуға мүмкіндік берді. Көршілес Иатмул тайпасымен Чамбрилер тауар саудасын бастады, бір-біріне көмектесіп, өркендеуге ұмтылысты. Чамбри халқы әрі қазір де ірі балықшы қауым болып табылады. Олар аулаған балықты Иатмул тайпасына сагоға айырбастады. Ал, қабықшадан жасалған құнды заттарға қолмен жасалған құралдарын және өнімдерін саудаластырды. Кейінірек, еуропалық құралдардың пайда болуымен Иатмул тайпасының Чамбри құралдарына және тауарларына қажеттілігі азайды. Бұл Чамбри тайпасын әлсіз қалдырып, өздерін қорғау үшін, көтеріліп келе жатқан Иатмул әскерінен сақтану үшін туған жерлерін тастап кетуге мәжбүр етті. 1927 жылы аймақтағы жағдай тұрақталғаннан кейін олар қайта оралды. Тарихта бас аулаушылар және жарысқан тайпа ретінде танылған Чамбри, Папуа-Жаңа Гвинея тәуелсіз мемлекет болғаннан кейін бұл әдеттерінен бас тартты. Мәдениеті еуропалық ықпалға байланысты өзгергенімен, Чамбри тайпасының ішкі қарым-қатынастары мен салт-дәстүрлері өзгеріссіз қалды. Жаңа көршілес тайпалар құрылып, сауда мен даму жалғасты. Маргарет Мид, Дебора Геверц және Фредерик Эррингтон сияқты антропологтар бұл тайпалық жерге сапар шегіп, өз зерттеулерінің нәтижелерін жариялады.

Шамбри халқының бүгінгі күні

Қазір зорлық-зомбылықсыз қауымдастыққа айналған Шамбри халқы әлі де өмір салтын айырбастау және тайпалар арасындағы сауда арқылы сақтап келеді. Шамбрилердің тамақтануы негізінен саго мен балықтан тұрады. Аралдық қауым болғандықтан, балық аулау осы қоғамның негізгі көзі. Ауылдардың тамақтануына қажет емес артық балықтар тауға апалып, сагоға айырбасталады. Сауда алты күндік кесте бойынша өтетін айырбас базарлары арқылы жүзеге асады. Айырбас базарлары Сепик тауларында орналасқан, және Шамбри әйелдері таулы аймалдағы әртүрлі ауылдардан келген әйелдермен кездесіп, тағамдарын айырбастайды. Ятмул қоғамымен болған бұрынғы қарым-қатынастардан өзгеше, Шамбри және олармен сауда жасайтын ауылдардың арасында тең мәртебе орнаған. Антропологтар Шамбри мәдениетін зерттеп, оның ауылдары мен мәдениетіне әсер еткен. Антропологтар Шамбри халқының бір бөлігін АҚШ-қа алып барып, өз мәдениеттерін бөлісуге мүмкіндік берді. Оларды Папуа-Жаңа Гвинеяға қайтарғанда, саяхаттары барысында алған жаңа ойлар мен әдет-ғұрыптарды әкелді. Әлемнің жаңаруымен бірге, Шамбри ауылдары сауда және тауарлары арқылы қаржылық тұрақтылығын жоғалтты. Дегенмен, қаржылық қиындықтарға қарамастан, Шамбри мәдениеті мен халқы сақталды және өздерінің дәстүрлерін жалғастыруда.

Шамбри әйелдері

Маргарет Мидтің 1933 жылы Папуа-Жаңа Гвинеяда жүргізген далалық зерттеуінде, ол Чамбри қауымдастығындағы әйелдердің мәдениеттердегі қалыпты жағдайдан өзгеше ерекшеленетін мәртебесін сипаттады. Ол Чамбридегі әйелдердің ауыл ішіндегі билік иелері екенін, еркектер емес, деп болжады. Маргареттің осы қорытындыға келуіне Чамбридің бірнеше ерекшеліктері себеп болды. Біріншіден, ол Чамбри әйелдерінің негізгі тағамдық өнімді қамтамасыз ететінін байқады. Басқа мәдениеттерден айырмашылығы, Чамбри әйелдері қауым үшін балық аулаумен айналысты. Әйелдердің осы күштігі мен жауапкершілігі осы қоғамда әйелдердің маңыздылығын арттыра түседі. Содан кейін Мид әйелдердің аулаған балықтарын тек отбасыларына ғана емес, артығын саудаға да шығаратынын анықтады. Әйелдер қосымша балықты алып, оны айналасындағы төбелерге апарып, отбасыларына сагоға айырбастайтын. Тағы да, отбасындағы басты күнкөріс көзі еркек емес, әйел екенін көрді. Алайда, кейінірек антропологтар Дебора Геверц және Фредерик Эррингтон анықтағандай, бұл әрекеттер Чамбридегі ерлер мен әйелдер арасындағы қарым-қатынасты толық бақыламайды. Әйелдің отбасын асыраушы жалғыз тұлға болуы еркектің бағынуын білдірмейді. Чамбри қоғамындағы ерлер қауымның басқа да салаларына қатысады, олардың көпшілігі әйелдерге лайық емес деп есептеледі. Мұндай салалар тайпа ішіндегі саясат пен билікті қамтиды. Әйелдердің осы салаларға қатыспауы Мидтің әйелдердің үстемдігі туралы алғашқы тұжырымының Чамбри қоғамындағы іс-әрекеттерді толық зерделемеуден туындаған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Керісінше, кейінірек зерттеушілер ешбір жыныстың үстемдікке таласпағанын анықтады. Әр жыныстың ішінде үстемдік орын алды және оған куә болды, бірақ бұл мінез-құлық жыныстық шекараны бұзбады. Ешбір топ екіншісіне еріп жүретін немесе бағынатын сипатқа ие болған жоқ. Қарым-қатынаста үстемдік құрушы тұлғаның болмауы, әйелдердің цивилизациядағы рөлі оның дәстүр-салтына байланысты болуы мүмкін деген болжамға негіз береді.

Шамбрилер арасындағы неке

Шамбри тайпасында неке – ер адам мен әйелдің ешқайсысының билігі жоқ дәстүр. Әкеден балаға мирас қалдыру жүйесімен және ұйымдастырылған некелермен қатар, екі тараптың да некеде толық бақылауын жоғалтпауы қалыпты жағдай. Некелер көбінесе ерлер (некелерді ұйымдастырушылар) тарапынан клан аралық байланыстарды нығайтуға мүмкіндік беретін жұптарды таңдау арқылы жүзеге асырылады. Ұйымдастырылмаған некелер де кездеседі, бірақ олар сирек. Әйелдер де кімге үйленетіні туралы шешім қабыстайды, еркек туыстарымен бірлесіп, әулеттік жағынан жақсы танылған, құрметті ер адамды таңдайды. Бұл қоғамда қалың мал дәстүрі бар, бірақ ол әйелді кемсітетін нәрсе деп қарастырылмайды. Қалыңдыққа баға ретінде қолмен жасалған, бағалы қабықтар қолданылады. Осы қабықтардың көптеген түрлері сыйлық ретінде берілгенде символдық мағынаға ие. Кейбір қабықтар бала туу, жатыр және етеккір сияқты әйелге тән қасиеттермен байланысты.

Отбасы

Салт-дәстүрлі Чамбри отбасындағы аға-інілер мен апа-сіңлілердің рөлдерін қарастырғанда, әйелдер мен ерлердің тәуелділігі шамалы айырмашылыққа ие болады. Некедегі қауіптен өзгеше, Чамбри отбасында қауіп сезімі болмайды. Аға-қарындастар қоғамдағы қалаған рөлдерін іске асыруда бір-біріне көмектесуге құштар. Ағалар Чамбридің саяси жағынан апаларынан қолдау алады. Апалар өздеріне және болашақ балаларына көмек көрсету үшін бауырларынан көмек сұрайды. Атап айтқанда, ағасы әпкесінің ұлдарының өмірінде маңызды тұлға болады. Ал оның жүрегі жақын немере інісі, ағасына саяси жорықта көмектесуде маңызды рөл атқарады. Бұл аға мен немере іні арасындағы қарым-қатынасты аналар мен аға-інілерінің отбасылары арасындағы тығыз байланыс арқылы көруге болады. Чамбриде «аға» мен «апа» терминдері әрқашан биологиялық туыстықты білдірмейді. Ру ішінде әйелдер мен ерлер белгілі бір жағдайларда, мысалы, қайғыға ұшырағанда бір-біріне туысқандай қарайды. Бір адамның қазасы рудың әйелдерін біріктіріп, қолдау көрсету мүмкіндігінен айырылуды білдіреді. Ал еркектер бұл оқиғаны қоғамдағы саяси беделінің төмендеуі деп қарастырады.