Кіріспе

Ежелгі Анадолия патшалығы Кидзуватна (немесе Кидзуватна; Ежелгі Египеттік Коде немесе Коде) б.з.б. 2 мыңжылдықта болған. Ол қазіргі Түркияның Искендерун шығанағына жақын, Анатолияның оңтүстік-шығысындағы таулы аймақта орналасқан. Патшалық Таурус таулары мен Джейхан өзенін қоршап жатты. Патшалықтың орталығы – биік таулы жердегі Куммани қаласы. Кейінірек бұл аймақ Киликия деп белгілі болды.

Жер

Бұл елде Тавр тауларындағы күміс кендері сияқты құнды ресурстар болды. Тау тізбегінің етегі әлі де ішінара орманды. Жылдық қысқы жаңбырлар аймақта өте ерте кезден ауыл шаруашылығын дамытуға мүмкіндік берді (Çatalhöyük-ке қараңыз). Джейхан өзенінің төменгі ағысындағы жазықтарда құнарлы егістік жерлер орналасқан.

Адамдар

Бірнеше этникалық топтар Кидзуватнада бірге өмір сүрді және олардың мәдениеті лувиялық, хуриттік және хетт элементтерінің қосылуын көрсетеді. Индоевропалық емес хуриандар бұл аймақта хеттілер мен лувиандардан бұрын пайда болды, олар шамамен б.з.д. 2000 жылы Хаттусили I және Мурсили I басшылығымен империялық кеңеюдің бір бөлігі ретінде келген болуы мүмкін. Кидзуватна патшалығы кезінде негізгі жергілікті тіл – хуриттік ықпалмен ерекшеленетін лувий тілінің диалектісі болды. Дегенмен, оның алғашқы патшасы Ишпутахшудың есімі хеттік тілінен шыққан, ал "Кидзуватна" топонимі хеттік *kez udne сөзінің лувилендiрiлген нұсқасы болуы мүмкін, бұл тауларға қатысты "осы жақ бетіндегі жер" дегенді білдіреді. Кидзуватна лувий тілі хеттік орталық аймақтарында сөйленетін империялық лувий тілінен өзгеше болғанымен, Кидзуватна лувий тілінде жазылған дұғалар хеттік діни мәтіндерінде аударылмаған күйінде сақталған. Кидзуватна хуриттік Митани патшалығының ықпалына өткеннен кейін хуриттік мәдениет оның ішінде маңыздырақ атанды. Хетті патшасы Хаттусили III-нің әйелі Пудухепа Кидзуватнадан шыққан, ол онда дін қызметкері болған. Олардың құдайлар пантеоны хеттіктерге енгізілді, ал Кидзуватнаның бойындағы Хебат қасиеттісі б.з.д. 13 ғасырдың соңына қарай хеттік дінінде өте маңызды болды.

Тарих

Аққад патшасы Саргон б.з.б. 23 ғасырда Таурус тауларына (күміс тауларға) жеткенін мәлімдеді. Алайда археология әлі күнге дейін бұл аймақта аққадтардың ықпалы бар екенін растамаған. Ассириядан Анатолия таулы аймағындағы карумға дейінгі сауда жолдары б.з.б. 2 мыңжылдықтың басында Кидзуватна арқылы өтті. Б.з.б. 2-мыңжылдықтағы Кидзуватна патшалары солтүстіктегі хеттермен жиі байланыста болған. Хеттердің ең ерте жазбаларында Кидзуватна мен Арзава (Батыс Анатолия) жиынтығында Лувия деп аталады. Хеттер мен Хуррилердің Митанни патшалығы арасындағы билік күресінде Кидзуватна өзінің орналасуының арқасында стратегиялық серіктес болды. Испатасу хет патшасы Телепинумен келісім жасады. Кейін Кидзуватна адалдығын өзгертті, мүмкін жаңа билеуші әулеттің себебінен. Оңтүстікке қарай орналасқан Алалах қаласы өзінің жаңа, күшті басшысы Идримидің басшылығымен кеңейді. Кидзуватна патшасы Пиллия Идримимен келісімге қол қоюға мәжбүр болды. Келісім Идрими мен Пиллия арасындағы қашқындарды алмасу туралы болды. Пиллия хет патшасы Зиданта II-мен де татуласып, екеуінің теңдігі туралы келісімге келді. Бұл кезеңде Кидзуватнаның солтүстік-шығыс шекарасында Ишуа мемлекеті де болды, ол хеттер мен Митаннидің арасындағы бәсекелестікте саяси рөл атқарды. Хет патшасы Тюдалия I-нің билігі Кидзуватна патшасы Шунашура I (Суннасура) кезінде күшейді. Ол Суннасурамен келісім жасап, Митаннидің ықпалынан шығарды. Оның асырап алған ұлы Арнуванда I әкесінің саясатын жалғастырған болуы мүмкін. Тарс тауларының өте қиын және қолайсыз жер бедері хурит және лувия тілдерінде сөйлейтін көршілері арасында беделді орын алу үшін Кидзуватнаның келісімдерде қолайлы шарттар сұрауына және олардың кейіннен берілуіне себеп болды. Кидзуватна Суппиллюма I билігі кезінде көтеріліс жасады, бірақ 200 жыл бойы Хет империясының құрамында қалды. Кейдеш шайқасында (б.з.б. 1274 ж.) Кидзуватна хет патшасына әскер берді. Олар атқа мінуде шебер болғандықтан, Кавказ аймағының оңтүстігіндегі алғашқылардың бірі ретінде жылқыларды ұсынды, олар кейінірек Сүлеймен патшаның қызығушылығын тудырды және хеттік соғыс машиналарының египеттік және ассириялық қарсыластарына қарағанда агрессивтірек пайдалануға мүмкіндік берді. Кидзуватна шебер қолөнершілер, кеншілер және теміршілер болды. Олар "қара темірді" жұмысқа салған алғашқылар, ол метеориттік темір деп есептеледі, одан балта, қылыш және найза ұштары сияқты қарулар жасады. Олардың минералға бай Тарс тау жотасында орналасқандығы оларға жұмыс істеуге қажетті материалдарды жеткілікті мөлшерде алуға мүмкіндік берді. Б.з.б. 1200 жылдары теңіз халықтарының шапқыны Киликия жазығының халқын уақытша ығыстырды деп есептеледі, бірақ теңіз халықтарының көп бөлігі лувиялықтар мен хуриттерден құралған болуы мүмкін, мүмкін олар өздерінің қарапайым құрбандары болудың орнына, шапқыншылықтардың нәтижесіне мүдделі болуы мүмкін. Хет империясы құлағаннан кейін бұрынғы Кидзуватна аймағында Хет патшалығы Кве немесе Хиява пайда болды.