Ариогала тарихы: ежелгі қаланың даму жолы

Кіріспе

Ариогала – Литваның орталық бөлігіндегі қала. Қаладан Дубза өзені ағып өтеді.

Атауы

Ариогала – қаланың литва тіліндегі атауы. Басқа тілдердегі атаулардың нұсқалары: самогит тілінде – Ariuogala, поляк тілінде – Ejragoła, орыс тілінде – Эйрагола (Eiragola), белорусь тілінде – Эйрагола (Eirahola), идиш тілінде – אייראַגאָלע (Eyragole).

Тарих

Ариогала – Литвадағы ең көне елді мекендердің бірі, 1252 немесе 1253 жылдан бері белгілі (Ерегаль жерінің аталуымен), Тевтон орденінің шабуылдарына бірнеше рет ұшыраған. Ариогала Миндаугастың құжаттарында еске алынады, онда ол Ариогала жерлерінің жартысын жаңа құрылған литвалық діни округке бөлген, кейін 1257 жылы ол Ливония епископы Кристианға тапсырылды. 14 ғасырда Ариогалада ағаштан салынған қамал болған, ол 1382 жылы крестоносшылар тарапынан өртенген. Витовттың тұсында Ариогала сарайы болды. Грюнвальд шайқасынан кейін Ариогала үшін жаңа өсу мүмкіндіктері ашылды, сондықтан шамамен 1416 жылы Ариогалада алғашқы христиан шіркеуі салынды. 16 ғасырда Ариогала Витеньнің туған жері деп есептелген. 1529 немесе 1592 жылдан бастап Ариогала қала мәртебесін алды, ал 17 ғасырда Ариогаланың базар және сауда жеңілдіктері туралы мәлімделді, Ариогала округі құрылды. 1792 жылдың 12 сәуірінде король Станислав Августтың жарлығымен Ариогала Магдебург құқығына негізделген еркін қала мәртебесін алды және Ариогалаға елтаңба бекітілді; алайда сол жылдың жазында саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты өзін-өзі басқару құқығы әлсіреп, 1795 жылы Ариогаланың қала құқықтары Ресей империясының үкіметімен тоқтатылды. 1842 жылы Ариогалада мемлекеттік бастауыш мектеп ашылды, ал 1852 жылы христиандық приход мектебі құрылды, ол 1863 жылға дейін жұмыс істеді. 1847 жылы Ариогалада евангелистік лютеран шіркеуі салынды, ол 1944 жылы қиратылды. 1880 жылы Ариогалада пошта бөлімшесі ашылды, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өртенді. 20 ғасырдың басында Ариогалада аурухана құрылды. 1907 жылы Ариогалада ұлдар мен қыздарға арналған жеке мектептер ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала 1940 жылдан бастап кеңестік оккупацияда болды. Ариогалаға неміс әскері 1941 жылдың маусым айында басып кірді. Оккупация басталғаннан кейін бір ай өткен соң, Ариогала және жақын ауылдардағы барлық еврейлер геттоға жиналды. Ариогала геттосы шамамен бір ай бойы болды, содан кейін жергілікті полиция және 1-ші (13-ші) литвалық полиция батальонының 3-ші ротасының өкілдері 1941 жылдың 30 тамызында Ариогаладағы қалған еврейлерді жинап, оларды жаппай атқылап өлтірді. 1944 жылдың 3 тамызында Ариогала қаласы өртенді және кеңес әскері тарапынан басып алынды. Соғыстан кейін 1948 жылға дейін Ариогала ауданында кеңеске қарсы күрескерлердің "Ваидота" отрядының құрамындағы "Объединенные Кестути" партизандық тобы белсенділік танытты, "Еркіндік қоңырауы" газеті жарық көрді. 1956 жылдың 28 желтоқсанында қала құқықтары қайта жаңартылды. Кеңес кезеңінде Ариогалада бірнеше кәсіпорын құрылды: темір бетон зауыты, "lt" тігін фабрикасының еншілес кәсіпорны және Расейняй суару құрылысы зауытының кеңсесі.

Ariogala is one of the oldest settlements in Lithuania, known from 1252 or 1253 (when the land of Eregalle is mentioned), multiple times devastated by the Teutonic Knights. Ariogala is mentioned in Mindaugas' papers, in which he dedicated one half of the lands of Ariogala to the newly established Lithuanian diocese, which later in 1257 were handed over to the Bishop Christian of Livonia. In the 14th century there stood a wooden castle of Ariogala, which was burned down by the crusaders in 1382. During the times of Vytautas there stood Ariogala Manor. After the Battle of Grunwald better growth opportunities opened for Ariogala, so around 1416 first Christian church was built in Ariogala. In 16th century it was believed that Ariogala was a birthplace of Vytenis. From 1529 or 1592 Ariogala received a town status, and in the 17th century Ariogala's market and trading privileges are mentioned, Ariogala County established. On 12 April 1792, by king Stanislaw August's decree Ariogala was given the status of a free city based on Magdeburg Law, and a coat of arms for Ariogala was assigned; although in the summer of the same year due to changes in the political situation self governing autonomy weakened, and in 1795 Ariogala's city rights were suspended by Imperial Russian government. In 1842 Ariogala's public primary school was established, and in 1852 the Christian parish school was established that operated up until 1863. In 1847 Ariogala's Evangelical Lutheran Church was built, it was demolished in 1944. In 1880 post office was set up in Ariogala, that was burned down during the World War I. At the beginning of 20th century Ariogala's Hospital was established. In 1907 separate schools for boys and girls were established in Ariogala. During World War II, the town was initially under Soviet occupation from 1940. The German military occupation of Ariogala started as early as June 1941. A month after the occupation began, all Jews from Ariogala and nearby villages were gathered in a ghetto, The Ariogala ghetto existed for approximately a month before some local police and members of the 3rd Company of the 1st (13th) Lithuanian Police Battalion gathered the remaining Jews in Ariogala on August 30, 1941 and shot and killed them en masse. On 3 August 1944, the town of Ariogala was burned down and occupied by the Soviet Union army. After the war up until 1948 the United Kestutis partisan congregation – Vaidotas team of Anti Soviet resistance was active in Ariogala area, the newspaper "Freedom Bell" was published. On 28 December 1956 city rights were reinstated. During the Soviet times a few industries were established in Ariogala: reinforced concrete factory, "lt" sewing factory subsidiary, and office of the Raseiniai irrigation construction factory.