Кіріспе

Колумбияның жергілікті тілі

Паэз (сондай-ақ Паэс, Паэс; немесе өзіндік атауы Nasa Yuwe 'Наса тілі') – Колумбияның паэз халқы сөйлейтін тілі. Кревелс (2011) бойынша, 140 мың этникалық топтың ішінде 60 мың адам осы тілде сөйлейді. Бұл тіл Колумбияның оңтүстік-батысындағы Каука департаментінің солтүстігіндегі екінші ірі колумбиялық жергілікті қауымы – паэздердің тілі. Дегенмен, халық Хуила, Толима және Валье-дель-Каука сияқты Колумбияның басқа департаменттеріне көшуге мәжбүр болды.

Жіктеу

Паез тілі көбінесе оқшау тіл деп есептеледі, немесе кем дегенде оның туысқандық тобының жалғыз сақталған мүшесі (Аделаар және Муйскен 2004).

Тілдік байланыс

Жолкески (2016) Chibcha, Barbakoa, Choko, Tukano, Andaki және Kofan тілдері отбасыларымен байланыс нәтижесінде лексикалық ұқсастықтар бар екенін көрсетеді.

Түрлері

Төменде Лукотка (1968 ж.) тізімдеген пэзан тілінің толық тізімі, оның ішінде расталмаған түрлері бар. Паэз / Паиса – Хуила департаменіндегі Паэз өзенінің маңындағы ауылдарда сөйленетін тіл. Диалектілері:
Насайууэ – Питайо ауылында сөйленеді. Окошкокьева – Ла Пенья ауылында сөйленеді. Паникита – Хуила аймағындағы Паникита және басқа ауылдарда сөйленеді. Панзалео / Латакунга / Кито – бір кезде Эквадордың Пичинча, Котопакси және Тунгурахуа провинцияларында сөйленген, қазірде жойылған тіл. Алауси – бұрын Эквадордың Чимборасо провинциясындағы Алауси ауылында сөйленген (расталмаған).

Тарих

Испания (кейінірек Колумбия) империясының қолынан ондаған жергілікті тілдер жойылғанмен, қазіргі Колумбия шекарасында 60-тан астам тіл сақталған. Бұл тілдердің көпшілігі 10 тілдік отбасыға жатады: Чибча, Аравак, Кариб, Кечуа, Тукано, Гуахибо, Маку Пуинаве, Бора Витото, Пиароа Салиба және Чоко. 1900 жылдардағы алғашқы зерттеулер НАСА Юве тілінің Аруко, Коги, Вива, Тунэбо, Мотилон, Чимила және Куна тілдерін қамтитын Чибча тілдік отбасының бір бөлігі екенін көрсетті. Дегенмен, қазір НАСА Юве өздігінің шағын тілдік отбасын құрайды деп есептеледі – Пейзан тілдері. Бүгінде көптеген мисактар негізінен НАСА елді мекендерінде тұрады, бұл тілдік байланыс жағдайын және кейде екі тілділікті тудырады. Ауыл шаруашылығы – НАСА экономикасының негізі, сондықтан олар қазіргі жер иелігін сақтап қалу және дәстүрлі жерлеріне кеңейу үшін күресіп жатыр. Тілге ғасырлар бойы отаршылдық саясат қауіп төндірген, алайда соңғы кезде тілге деген жағымды көзқарас тілдің жойылу қарқынын тежеуге көмектесіп келеді. Тілге алғашқы қауіп 1600 жылдары Колумбияда испан тіліндегі міндетті білім беруді енгізумен келді. Білім беру жүйесі НАСА Юве тілін жою мақсатымен құрылды. Колумбия империясы ассимиляциялық саясатты жүргізіп, жергілікті халыққа азаматтық құқық беруге және оларды «мәдениеттендіру» үшін мектепке баруға мәжбүрледі. Ана тілінде сөйлейтін балалар жазаланды, кейде оларды сағаттап жүгері дәндерінің үстінде тізе бүгуге мәжбүр етті. Осылайша, адамдар өз тілдерін пайдаланудан қашқан.

Қайта жаңғырту

Жалпы білім беру заңы бойынша этнобілім – этникалық топтарға білім беру мүмкіндігі, бірақ білім беру этникалық топтардың мәдениетімен, дәстүрлерімен, тілімен және туған жер элементтерімен байланысты болуы керек. Жергілікті тілдерге мән беру мақсатына жету үшін, болашақ ұрпақтардың Колумбия қоғамында әлеуметтік жеңілдіктері жоқ тілдерді сақтап, қайта үйренуі маңызды. Осы себепті, әртүрлі тілдерде буклеттер мен түпнұсқалық материалдарды енгізу қажет болды. Үкімет кейбір қауымдастықтарда ана тілінде білім беруді ұсынғанмен, тілдер мен ұлттық өзін-өзі тануды сақтау көңілден тыс қалды. Тілді жаңғырту маңызды, себебі ол Колумбия қоғамының толыққанды бөлігі болып саналмайтын көптеген адамдардың өзіндік ерекшелігінің бір бөлігі. Бірінші қадам – жергілікті мұғалімдердің этникалық топтың барлық академиялық және әлеуметтік-мәдени аспектілерін білуі. Келесі қадам – тілдің маңыздылығын аз саны бар қауымдастықтар арасында насихаттау үшін науқан ұйымдастыру. Науқанның мақсаты – балалардың алғашқы және ең әсерлі байланысы болғандықтан, білім беру және отбасылық ортада тілді қолдануды нығайту. Соңғы қадам – жобаны еліміздің өліп бара жатқан басқа тілдерімен қолдануға және оларды жаңғыртуға ынталандыру. Сондай-ақ, осы тілдерді меңгерген адамдарды маргиналдандырмау үшін, қоғамның қалған бөлігінде оларға құрметпен қарау сезімін қалыптастыру қажет.