Кіріспе

Душан Матић (серб кириллицасы: Душан Матић; 31 тамыз 1898 – 12 қыркүйек 1980) – белград сюрреалистер тобының құрамында белсенді болған серб ақыны.

Ерте өмір

Душан Матич 1898 жылғы 31 тамызда Чуприя қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Ягодинадан шыққан мемлекеттік қызметкер, ал анасы Крушевацтан. Әкесінің қызметіне байланысты Матич отбасы жиі көшіп-қонып, Пирот, Чачак, Ниш және Шабац қалаларында тұрды. 1912 жылы ол Шабац қаласында мектепке бармай жатып, Бірінші Балқан соғысы басталды. Оның үйі Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында қирады, содан кейін Матич отбасы Душанның анасының туыстарымен бірге болу үшін Крушевацқа көшті. 16 жасында Матич өзінің алғашқы өлеңдерін Сербияның социал-демократиялық партиясымен байланысты Radničke novine (Жұмысшылар журналы) басылымында Урош Йованович псевдонимімен жариялады. 1915 жылы Матич әкесімен бірге Ұлы шегінуге қатысып, ақырында Дуррес қаласынан кетіп қалды. Мессинадан Марсельге, содан кейін Гренобльге көшіп, Матич білімін Ниццада жалғастырды, ол 1917 жылғы шілдеде орта мектепті бітірді.

Білім

1917 жылдың қазан айында Матич Париждегі Сорбоннаға оқуға түсті, онда философияны оқыды. Ол жерде ол Растко Петровичпен танысып, дос болды, және олар бірге француз авангарды жазушыларының бас қосуларына қатысты. 1919 жылы Матич Милош Крньянскимен достық қарым-қатынас орнатты, ол Парижге алмасу бағдарламасымен келген студент болған. 1919-1921 жылдары Матич профессор Жорж Дюманың психология бойынша алғашқы лекцияларын тыңдады. Матич Белградтағы сюрреалистер тобының арасында Андре Бретонның «Магниттік өрістер» (Les Champs magnétiques) атты еңбегін оқыған алғашқысы болды, оны 1920 жылы жазғы демалысында Белградқа әкелді. Осы кезде ол Любомир Мичичпен бірлесіп жұмыс істеді, ол Матичтің «Бергсон болжау және жаңа» (Bergson o predviđanju i novom) эссесін «Zenit» (Zenith) журналының мамыр айындағы санында жариялады. 1921 жылдың наурыз айында ауруға байланысты оқуын тоқтатты. 1922 жылы Парижден Белградқа көшіп, 6 наурызда философия мамандығы бойынша бітірді. 1922 жылдың тамызында Матич Дрезденге келді, онда неміс романтизмі философиясын оқыды. Осы кезеңде ол Белградта шығатын авангардтық «Путеви» (Жолдар) журналына сынды пікір білдірді. Ол өзінің сын-пікірін Марко Ристичке жолдаған хатында толық түсіндірді, бұл екеуінің арасында жарылысқа себеп болды.

Сюрреализм

Матич 1923 жылдың қазан айында «Путеви» басылымында өлеңдерін жариялай бастады. Ол сонымен қатар Фрейдтің психоанализі туралы да жазған. Матичтің «Путеви» басылымында жарияланған ең ықпалды эссесі – «Битка око зида» («Қабырғадағы күрес»). 1924 жылы «Путеви» жабылып қалғаннан кейін Марко Ристич «Svedočanstva» («Куәліктер») атты жаңа журнал ашты. Онда Матич өзінің «Уевич» эссесін жариялады, онда топтың Тин Уевичке қатысты көзқарасы, сондай-ақ алтыншы нөмірдегі «ақымақтық» тақырыбындағы бөлімі және жетінші нөмірдің үлкен бөлігі «Пакао» («Тозақ») деген атпен жарық көрді, онда психикалық аурулардың, соқырлардың, тұтқындардың, секс-жұмыскерлердің және қаңғыбастардың ішкі әлемі суреттелген. Осы кезеңде Матич Белградтағы «Реалка» мектебінде ауыстырып оқытушы болып жұмыс істеді. 1925 жылы Матич Парижге сапар шегіп, Бретонның «Clarté» тобымен танысты, жиі «Café Cyrano» кафесіне барып, Риф соғысына қарсы топтың петициясына қол қойды. 1925 жылдың қазаны мен 1926 жылдың маусымы аралығында Матич «Реалка» мектебіндегі қызметінен кетіп, журналистика саласында жұмыс істеді. 1926 жылдың маусымында ол Сербия және француз тілдерін оқытатын Төртінші Белград гимназиясында орынбасар мұғалім болды. 1927 жылы Матич «Buđenje materije» («Материяның оянуы») эссесін Звездан Вуядиновичтің «50 u Evropi» журналында жариялады. 1929 жылдың 30 қарашасында Александр Вучоның пәтерінде Белград сюрреалистік тобы ресми түрде құрылды. Матич 14 сәуірде «Politika» газетіне жіберілген және жарияланған құрылу туралы хатқа қол қойды. Мамыр айында топтың алғашқы сюрреалистік альманахи «Nemoguće» («Мүмкін емес») деген атпен жарық көрді, ал кіріспесін Ристич пен Матич жазды. Мамыр айында Матич «Москва» қонақ үйінде Звездан Вуядиновичпен физикалық қақтығысқа түсті, ал қазан айында топ «Правда» журналында топқа қатысты ашық сындарлы және қорлау мақала жариялаған Раде Драйначпен бірнеше рет физикалық қақтығысқа түсті. Драйначтың сөзіне сенсек, оны бүкіл топ ұрып-соқты. Алайда, Костичтің айтуынша, Драйнач Дьорде Йовановичпен қысқаша төбелес жасаған, оның барысында Йованович Драйнаштың пальтосын ұстап алды, ал Костич оларға таяқпен шабуыл жасаған кезде оның қолын тоқтатып тұрды. Костич Радожица Живанович Ноенің сол түні «Москва» қонақ үйінің жанында Драйнашты жеке төбелес кезінде ұрып-соққанын мәлімдеді. Ұйымның бірнеше мүшесі қазан айының соңында осыған ұқсас оқиға туралы мәлімдеме жасады. 1931 жылы Матич пен Ристич Белградтағы сюрреалистік қозғалыстың негізгі теоретиктері ретінде танылды. Олар қаңтар айында «Pozicija nadrealizma» («Сюрреализмнің позициясы») атты декларация жариялады. Кейіннен билік бұл декларацияға тыйым салды, себебі топтың социалистік көзқарастары болды, және «Matica srpska» оны қатты сынға түсті. Бірнеше мүшелер декларациямен келіспеушіліктеріне байланысты топтан кеткеннен кейін, топ 1932 жылдың маусымына дейін жалғасқан «Nadrealizam danas i ovde» («Сюрреализм осында және қазір») атты жаңа басылымды жариялады. 1932 жылдың соңында Матич Оскар Давичо мен Дьордже Костичпен бірлесіп «Položaj nadrealizma u socijalnom procesu» («Сюрреализмнің әлеуметтік процестегі орны») атты кітабын жариялады. Кітап сюрреализмнің шектерін ашық сынға алды және Ристич пен Матич арасында бірнеше жылға созылған дау тудырды. Осы кезеңде Матич өзінің басшысы, Төртінші Белград гимназиясының директоры Миодраг Ристичтің қызы Лела Ристичке үйленді. Лела одан 12 жас кіші болды, ал оның әкесі Матичтің некеден кейін мектепте жұмыс істеуіне қарсы болды.

Социалистік реализм

1932 жылы Матич Давичомен байланысы бойынша тергеуге алынды, ал Давичо Мемлекетті қорғау жөніндегі Ұлттық сот тарапынан 5 жылға бас бостандығынан айырылды. 1934 жылы Матич Академиктер клубының Халық университетінде «Психоанализ және фрейдизм» және «Фашизм және мәдениет» тақырыбында екі лекция оқыды. 1935 жылдың сәуірінде Матич Крагуевацта Александр Вучо, Велибор Глигорич және Радован Зогович сияқты жазушылар тобымен бірге тұрды. Ол онда «Қазіргі сын және Светозар Маркович» атты эссесін ұсынды. Сол жылы Матич Александр Вучомен бірлесіп «Мария Ручара» поэмасын жариялады, кейіннен ол тыйым салынды. Ол Иван Павловтың шартты рефлекстер туралы кітабын аударды және Марко Ристич пен Милан Дединакпен бірге Крньянскийдің «Идеялар антологиясы» еңбегіне қарсы наразылық хатына қол қойды. 1935 жылдың сәуірінде Матич Бірінші Реальное мектептен Төртінші Реальное мектепке ауысты. 9 мамырда мерзімінен бұрын зейнетке шықты. 1936 жылы Матич пен Вучо жазып жатқан романынан үзінді жариялады, ол кезде «Београд» (Белград) деп аталды. Марко Ристич басылымды қатты сынға алды. Матичтің досы, сәулетші Милан Минич, журналдың визуалды элементтерін жобалаумен де жұмыс істеді. Матич сюрреалистік әріптестерінің көпшілігінің көзқарасына қарамастан, Десанка Максимовичті журналда жұмыс істеуге шақырды. Ристичтің қарсылығына қарамастан, Коча Попович келесі қос нөмірде Матич пен Вучомен бірлесіп жұмыс істеді. 1937 жылы «Наша stvarnost» журналының 9-10 нөмірінде, Испаниядағы мәдениетті қорғауға арналған Милан Дединак «Терезедегі адам» поэмасын Матич пен Кочаның кіріспесімен жариялады. 1938 жылы Матич Бранислав Нушич пен заң профессоры Дьордже Тасич басқарған Ғалымдар, жазушылар және суретшілер қауымдастығының жетекші мүшесі болды. Матич 1938 жылдың басында жазушылар бөлімінің алдында Нушичтің жерлеу рәсімінде сөз сөйледі. Сол жылы ол Белградта жаңадан құрылған қыздар гимназиясының профессоры лауазымынан босатылды. Ол коммунистік үгіт таратуда кінәлі деп танылып, тағы да ерте зейнеткерлікке шығарылды. 1939 жылы Матич Эмиль Золаның «Герминаль» және «Орданған ұлы» романдарын аударды. 1940 жылы Гека Кон Матич пен Вучоның аяқталған романын жариялады, ол енді «Глухо доба» (Сайтсыз кезең) деп аталды. Романның визуалды элементтерін Матичтің досы, кейіннен сәулетші және Белградтың Majestic қонақ үйінің иесі Оливер Минич жасады. Роман 1903 жылғы мамыр төңкерісі кезінде серб халқының күнделікті өмірін бейнелеуге тырысты. Сол жылы Матич пен Эли Финчи Роджер Мартин дю Гардтың көп томдық «The Thibaults» ромасының алғашқы романын, «Le cahier gris» (Сұр дәптер) аударды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Матич сәуір соғысынан кейін Белградтан қашып, Приепольедегі достары, Миничтер отбасында паналады. Ол Приепольге жасалған усташе шабуылынан мүжілмей құтылып, 1941 жылдың қыркүйегіне дейін Белградқа қайта оралды. Желтоқсан айында Александр Вучомен бірге тұтқындалып, Банжица концлагеріне қамалды. Матич 1942 жылдың ақпанында босатылды, бірақ 1944 жылы одақтастардың Белградты бомбалауына дейін полиция бақылауында қалды, сол кезде саяхаттау жеңілдеді. 1944 жылдың сәуірінде Ужицеге аттанып, жақын маңдағы Забуче төбесінде орналасты. 1944 жылдың тамызында Белградқа оралды және Белград шабуылы кезінде Оливер Миничтің "Маджестик" қонақ үйінде болды. Соғыс жылдары Матич 1942 жылы Югослав партизандарымен байланыс орнатуға тырысты, бірақ Липовица орманға жол тартқанда четник күштері тоқтатты.

Соғыстан кейінгі мансап

Соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай, Матич 1946 жылы Белград радиосында жұмыс істей бастады. Ол жерде жаңа пьесалар, кітаптар мен көрмелер туралы жаңалықтарды редакциялады. Сол кезде ол Густав Флауберттің «Сентиментальды тәрбие» атты еңбегін аударды. 1949 жылы 1 қаңтарда Матич жаңадан құрылған Сахналық өнер академиясының деканы болды. Сол жерде ол келесі он жыл ішінде қазіргі заманғы әдебиетті оқытты. Ол Васко Попа және Миодраг Павлович сияқты жас жазушыларға кеңес берді, оларды ерекше құрметпен бағалады. 1950 жылы «Книжевност» (Әдебиет) және «Книжевне новине» (Әдеби жаңалықтар) журналдарында очерктерін жариялай бастады. 1951 жылы Матич «Книжевност» журналының редакторы және Белград қаласының Мәдениет және өнер жөніндегі кеңесінің мүшесі болды. Келесі жылдың наурыз айында ол өзінің бұрынғы сюрреалистік әріптестерінің көпшілігімен бірге реформаланған «Svedočanstva» басылымына қатысты. 1952 жылы Сербия Жазушылар қауымдастығының президенті болып сайланды, одан кейін желтоқсан айының соңында Югославия Коммунистер лигасына қосылды. Оның өтінішін Александр Вучо және Роксанда Нжегуш қолдады. 1953 жылы Матич Еуропа зиялыларының кездесуіне қатысу үшін Женеваға барды. Ол жерде ол Сэмюэл Беккеттің «Годоны күту» пьесасының алғашқы қойылымын көрді, оны Серб-хорват тіліне аудару үшін Югославияға әкелді. Келесі жылы ол «Atelje 212» театрында қойылды, режиссері – Павле Угринов. Матич келесі жылдары Женевадағы кездесуге бес реттен астам қатысты. 1956 жылы Матич «Книжевност» журналының редакторларының бірі болды, сондай-ақ Оскар Давиччоның жаңадан құрылған модернистік «Delo» (Еңбек) журналына үлес қосты. Келесі жылы ол бірінші «Sterijino pozorje» театр фестивалінде комиссия төрағасы болды. Сол жылы ол «Анина балска хаљина» (Ананың кешкі көйлегі) атты очерктер жинағын жариялады, ол үшін 1957 жылы Сербия Жазушылар қауымдастығынан сыйлық алды. Сондай-ақ 1957 жылы ол «Глухо доба» романының жалғасы болған «Коцка је бачена» (Тәуекел етілді) романын жариялады. Борислав Михайлович Михиз Матичтің романына қатты сын айтты, «Политика» журналында қатаң сын жариялады. 1958 жылы Матич Чедомир Миндеровичпен бірге «Книжевне новине» (Әдеби жаңалықтар) журналының редакторы болды. Келесі жылы ол «Буђење материје» (Материяның оянуы) атты поэзиялық кітабын жариялады, ол үшін 7 шілде сыйлығын алды. Осы уақыт аралығында Матич өзінің қорғауында болған жас ақындар тобын құрай бастады. Топтың құрамында Йован Христич және Драшко Реджеп болды. 1962 жылы Матич «Лажа и паралажа ноћи» (Түннің өтірігі мен салдары) романын жариялады. Оның көбінесе монолог түрінде жазылған кітабы пьесаға бейімделді және Бода Маркович режиссерлік еткен «Atelje 212» театрында қойылды. Келесі жылы Матич Парижге сапар шегіп, сол кездегі Мәдениет істері министрі Андре Малроның қонағы болды. Сол жылы ол Кеңес Одағына барды.

Соңғы жылдар

Келесі онжылдықта Матич өзінің жетістіктері үшін бірнеше марапатқа ие болды. 1965 жылы Сербия ғылым және өнер академиясының (САНУ) корреспондент-мүшесі, ал 1970 жылы толық мүшесі болды. 1966 жылы «Матика сербская» ұйымының «Змай» сыйлығымен, 1968 жылы Жосип Броз Титоның «Халық еңбегі» орденімен марапатталды. 1967 жылы Владимир Андрич Матичтің өмірі туралы деректі фильм түсірді. Осы кезеңде 1969 жылы оның очерктері, мақалалары мен сұхбаттары жинағы «Пропланак и ум» (Шалғын мен ой) деген атпен, ал 1971 жылы Йован Христичтің іріктеуімен «Битка око зида» (Қабырға маңындағы күрес) атты очерктерінің таңдамасы жарық көрді. Матич 1975 жылы Парижге сапар шекті, онда ауырып қалды. Соңғы жылдары көру қабілеті нашарлап, Нови-Садта тұратын Драшко Реджеппен хат алмасуын жалғастырды. Осы уақыт аралығында Бернар Ноэль 1975 жылы Матич туралы «Treize cases du je» (Өзіңнің он үш жәшігі) атты зерттеуін жариялады, ал Жерар де Кортанце Парижде тіркелген «Les Nouvelles littéraires» журналында Матичпен жасаған ұзақ сұхбатын жариялады. 1976 жылы Матич Парижде Андре Бретон туралы естеліктерін «André Breton oblique» (Бұрыс Андре Бретон) деп атады. Сол жылы BIGZ басылымы Реджептің алғы сөзімен Матичтің «Тајни пламен» (Құпия жалын) атты өлеңдерінің таңдамасын жариялады. Матичтің Бретон туралы кітабы 1978 жылы Югославияда аударылып басылды.

Өлім

Матич 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Белградтағы Сербия клиникалық орталығында қайтыс болды. Оның денесі 15 қыркүйекте Белградтың Жаңа Көмесу орында кремацияланды. Оның қоштасу рәсімінде Иван В. Лалич пен Педя Милосавльевич Ғылым академиясы (SANU) атынан, ал Живорад Ковачевич Белград қаласының атынан сөз сөйледі.

Мұра

1980 жылы бельгиялық музыкалық тобы TC Matic Душан Матичтің құрметіне аталды. 1981 жылдан бастап, оның туған қаласы Чуприядағы Душан Матич Ұлттық кітапханасы қыркүйек айында "Матич күндері" фестивалін ұйымдастырады. Фестиваль жыл сайын жас ақындар мен суретшілерге "Матичтің шарфы" сыйлығын табыс етеді. 2010 жылдың 13 қыркүйегінде жазушының естелігіне арналған мемориалдық тақта Белградтағы Воеводе Добрняка көшесіндегі үйіне орнатылды. Шараға Драшко Реджеп және Чуприя муниципалитетінің басшысы Боривое Калаба қатысты.