Кіріспе

Халықаралық құқық тарихы мемлекеттік тәжірибе мен түсініктерде халықаралық қоғамдық құқықтың эволюциясы мен дамуын зерттейді. Қазіргі заманғы халықаралық құқық Еуропаның қайта өрлеу дәуірінде қалыптасып, сол кездегі батыс саяси ұйымдасуының дамуымен тығыз байланысты. Еуропалық егемендік және ұлттық мемлекеттер туралы ұғымдардың дамуы мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастар мен мінез-құлық нормаларын әзірлеуді талап етті, осылар халықаралық құқықтың негізін қалады. Дегенмен, қазіргі заманғы халықаралық құқық жүйесінің бастаулары 400 жылға дейін жетеді, ал осы жүйені құрайтын ұғымдар мен тәжірибелердің дамуы мыңдаған жылдар бұрынғы ежелгі тарихи саясат пен қарым-қатынастарға байланысты. Маңызды ұғымдар грек қала-мемлекеттері арасындағы тәжірибеден және рим құқығындағы ius gentium (римдік азаматтар мен римдік емес адамдар арасындағы қарым-қатынасты реттейтін құқық) ұғымынан туындаған. Алайда, бұл принциптер әмбебап болған жоқ. Шығыс Азияда саяси теория мемлекеттердің теңдігіне емес, Қытай императорының космологиялық басымдығына негізделген.

Ерте тарих

Халықаралық құқықтың негізгі ұғымдары, мысалы, шарттар мыңдаған жылдар бұрыннан бастау алады. Шарттардың ерте мысалдары б.з.д. 2100 жылға жататын Месопотамиядағы Лагаш және Умма қала-мемлекеттерінің билеушілері арасындағы келісімді қамтиды, ол екі мемлекет арасындағы белгіленген шекараны көрсететін тас блокқа жазылған. Шамамен 1000 жыл бұрын Мысырдың Рамзес II және хетт патшасы арасында екі ұлт арасында "мәңгілік бейбітшілік және бауырластық" орнату туралы келісімге қол қойылды: бұл келісім бір-бірінің территориясын құрметтеу және қорғаныс одағының бір түрін құрумен айналысты. Алғашқы халифат кезеңіндегі ислам құқығы әскери мінез-құлыққа гуманитарлық шектеулерді институционалдық деңгейде бекітті, соның ішінде соғыстың қатыгездігін азайтуға жасалған әрекеттер, жауынгерлік әрекеттерді тоқтату ережелері, азаматтар мен жауынгерлерді ажырату, қажетсіз жойқындықтарды болдырмау және аурулар мен жараланғандарға көмек көрсетуді қамтиды.

Ұлттық мемлекеттер

Рим империясы құлағаннан кейін және Киелі Рим империясы тәуелсіз қалаларға, княздықтарға, корольдіктерге және ұлттарға бөлінгеннен кейін, алғаш рет ірі халықаралық қауымдастықта мінез-құлық ережелеріне шын қажеттілік туды. Империя немесе халықаралық қатынастарды реттеуге және бағыттауға қабілетті діни басшылық болмағандықтан, Еуропаның көп бөлігі Рим империясынан Юстинианның заң кодексіне және Католик шіркеуінің канондық құқығына үміт артты. Халықаралық сауда – мемлекеттер арасындағы объективті мінез-құлық ережелерін дамытудың нақты серпілісі болды. Мінез-құлық кодексі болмаса, саудаға кепілдік беру немесе бір мемлекеттің саудагерлерін екінші мемлекеттің әрекеттерінен қорғау қиын болар еді. Экономикалық мүдделер халықаралық сауданың ортақ ережелерін, ең бастысы – теңіз құқығының ережелерін және әдет-ғұрыптарын қалыптастыруға түрткі болды. Халықаралық сауда, зерттеулер және соғыс күрделене түскенде, ортақ халықаралық әдет-ғұрыптар мен тәжірибелердің қажеттілігі одан да маңыздырақ болды. Қазіргі Германия, Скандинавия және Балтық елдерінің аумағындағы 150-ден астам құрылымды біріктірген Ганза одағы сауда мен байланысты жеңілдететін көптеген пайдалы халықаралық әдет-ғұрыптарды жасады. Италиялық қала-мемлекеттер дипломатиялық ережелерді дамытты, олар шетелдік астаналарға елшілерді жібере бастаған кезде. Үкіметтер арасындағы міндетті келісімдер болып табылатын шарттар сауданы қорғаудың тиімді құралы болды. Отыз жылдық соғыстың қасіреттері, сонымен қатар, азаматтық халықты қорғайтын соғыс ережелеріне деген талапты күшейтті.

Уго Гротиус

Халықаралық тәжірибе, әдет-ғұрыптар, ережелер және келісімдер күрделілікке дейін көбейді. Бірнеше ғалым оларды жинақтап, жүйелі түрде баяндауға тырысты. Олардың ең маңыздысы – Гюго Гроций, оның “De Jure Belli Ac Pacis Libri Tres” атты еңбегі қазіргі заманғы халықаралық құқықтың бастауы саналады. Гюго Гроцийге дейін Еуропалық ойшылдардың көпшілігі заңды адамзаттан тәуелсіз, дербес құбылыс ретінде қарастырған. Кейбір заңдар адамдар тарапынан жасалған, бірақ олар табиғи құқықтың мәнін көрсетеді. Гроций бұл тұрғыдан ерекшеленбеді, бірақ бір маңызды айырмашылығы болды: бұрынғы ойшылдар табиғи құқықтың құдай тарапынан берілгенін сенгенімен, Гроций табиғи құқықтың барлық адамдарға ортақ, негізгі ақыл-ойынан туатындығын айтты. Осы рационалистік көзқарас Гроцийге заңның негізін құрайтын бірнеше ақылға қонымды принциптерді ұсынуға мүмкіндік берді. Заң жоғарыдан таңылмай, принциптерден туындайды. Негізгі принциптердің қатарында уәделерді орындау және басқаға зиян келтірген жағдайда өтемақы төлеу міндеттілігі туралы аксиомалар бар. Осы екі принцип келесі халықаралық құқықтың негізіне айналды. Табиғи құқық принциптерінен өзге, Гроций халықаралық әдет-ғұрып, яки ерікті құқық туралы да жазды. Гроций нақты тәжірибелердің, әдет-ғұрыптар мен келісімдердің – яғни, «не болды» дегеннің маңыздылығын баса көрсетті, бұл «қалай болу керек» деген нормативтік ережелерден өзгеше. Халықаралық құқыққа қатысты осы позитивистік көзқарас уақыт өте келе нығайды. Еуропада ұлттар мемлекеттік құрылымның басым түріне айналғанда, олардың адам жасаған заңдары діни доктриналар мен философиялардан басымдық алғанда, «не болды» деген заң «қалай болу керек» деген заңнан маңыздырақ бола бастады. Яһуди құқықтанушысы және дипломаты Шабтай Розенне айтуынша, 17 ғасырдағы халықтар құқығының көрнекті тұлғалары еврей деректеріне, мысалы, Заң жинақтарына, Маймонидке, Кусидің Моисейіне, Ибн Эзраға, Моденаның Леонына және Исроилдің Менашесіне жиі сілтеме жасаған.

Вестфалиядағы бейбітшілік

1648 жылғы Вестфалия келісімдері халықаралық тәртіптің негізі ретінде мемлекеттік егемендік принципін орнатуда шешуші кезең болды. Дегенмен, халықаралық құқықтың автономды теорияларын қалыптастыруға жасалған алғашқы әрекеттер осыған дейін, 16 ғасырда Испанияда орын алды. Алғашқы теоретиктердің ішіндегі ең белгілілері – Рим-католик теологтары Франсиско де Витория мен Франсиско Суарес еді. Суарес бұл жағынан ерекше көзге түседі, себебі ол ius inter gentes және ius intra gentes арасындағы айырмашылықты көрсетті, олар ius gentium (халықтар құқығы) негізінде туындаған. Ius inter gentes қазіргі заманғы халықаралық құқыққа сәйкес келеді. 1625 жылы Гюго Гроций соғыс және бейбітшілік заңдарын қарастырған, халықаралық құқық бойынша тұңғыш жүйелі трактатын – “De iure belli ac pacis” жазды. Гроцийдің халықаралық құқыққа қатысты маңызды бір ерекшелігі – ол оны тек табиғи құқыққа ғана негіздемей, мемлекеттердің өзара келісіммен міндетті құқықтық ережелерді (ius voluntarium) құра алатынын да мойындайды. Алайда, 17-18 ғасырларда табиғи құқық халықаралық құқықтың негізі ретінде әсерлі күшін сақтап, Самюэль фон Пуфендорф пен Кристиан Вольф еңбектерінде одан әрі дамытылды. Бірақ, 18 ғасырдың екінші жартысында халықаралық құқықта позитивизм бағытына қарай өзгеріс орын алды. Сонымен қатар, халықаралық бейбітшілікті сақтау құралы ретінде халықаралық құқық идеясы Еуропаның ірі державалары (Франция, Пруссия, Ұлыбритания, Ресей және Австрия) арасындағы қарым-қатынастардың шиеленісуіне байланысты сынап тасталды. Бұл құқықтық нормалар мен саяси қажеттіліктер арасындағы шиеленіс сол ғасырдың ең маңызды халықаралық құқық трактатында – Эмер де Ваттельдің “Du Droit des Gens” (1758) еңбегінде айқын көрінеді. Ғасырдың соңында Иммануил Кант халықаралық құқық соғысты ақтауға мүмкіндік беретін заң ретінде бейбітшілік мақсатына қызмет ете алмайды деп санды, сондықтан “Мәңгілік бейбітшілік” (Zum Ewigen Frieden, 1795) және “Мораль метафизикасы” (Metaphysik der Sitten, 1797) еңбектерінде халықаралық құқықтың жаңа түрін құру қажеттігін дәлелдеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, осындай жаңа халықаралық бейбітшілік құқығын құруға талпыныс жасалды, оның негізгі құрамы ретінде Ұлттар Лигасы қарастырылды, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы (1945) мемлекеттік егемендік туралы дәстүрлі түсінік халықтар құқығындағы маңызды ұғым болып қала беретінін көрсетеді. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, соғысқа қарсы құқық (ius contra bellum) 19 ғасырдың заңдық және саяси ой-пікірлерінде бастау алады. Халықаралық құқықтың тарихы бойынша кейбір неміс авторлары, олардың ішінде Вильгельм Грев және Карл Хайнц Зиглер ең белгілілері, бірнеше кезеңдерді бөліп қарастыруға болады: испан кезеңі (1494–1648), француз кезеңі (1648–1789/1815), ағылшын кезеңі (1789/1815–1919) және 1919 жылдан бергі американдық кезең. Бұл кезеңдер арасындағы ауысулар көбінесе Вестфалия (1645–48), Рисвик және Утрехт (1697/1714), Вена (1814–15), Париж (1919) және Сан-Франциско (БҰҰ Жарғысы, 1945) сияқты маңызды бейбіт келісімдермен белгіленеді.

Ұлттар Лигасы

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Отыз жылдық соғыс сияқты, азаматтық халықты қорғау үшін соғыс қағидаларын қабылдауға және басып алуды шектеуге үлкен талап болды. Соғыстан кейін құрылған Ұлттар Лигасы, басқа мемлекеттерге сыртқы агрессия арқылы шабуыл жасаған немесе басып алған мүше мемлекеттерге қарсы экономикалық және әскери санкциялар көздейтін келісім-шартты қабылдау арқылы басып алуды тоқтатуға тырысты. Мемлекеттер арасындағы дауларды соғысқа жүгінбестен шешу үшін Халықаралық тұрақты сот құрылды. Осы аралықта көптеген елдер келіспеушіліктерді шешу үшін соғыс емес, халықаралық төрелікке жүгінуге келісетін келісімдерге қол қойды. Дегенмен, халықаралық дағдарыстар мемлекеттердің өз істерін жүргізуде сыртқы органдардың пікірін ескеру идеясына толыққанды берілмегенін көрсетті. Германия, Италия және Жапонияның агрессиясы халықаралық құқықпен тоқтатылмай, оны тоқтату үшін Екінші дүниежүзілік соғыс қажет болды.

Соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Бірінші дүниежүзілік соғыстан және Отыз жылдық соғыстан кейін де, азаматтық халық соғыстың қасіретін қайта бастан өткергісі келмеді. Ұлттар Лигасы тағы да бір келісім ұйымы – Біріккен Ұлттар Ұйымы арқылы жаңартылды. Соғыстан кейінгі кезең халықаралық құқық үшін өте сәтті болды. Халықаралық ынтымақтастық кеңінен тарады, бірақ әрине, барлық елдерге ортақ емес. Маңыздысы, қазірге жуық екі жүз мемлекет Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесі болып, оның хартасына өз еркімен бағынды. Тіпті ең қуатты мемлекеттер де халықаралық ынтымақтастық пен қолдаудың қажеттігін мойындап, соғыс әрекеттеріне кіріспес бұрын халықаралық келісім мен мақұлдау іздеуге тырысады. Халықаралық құқық, әрине, тек соғыс жүргізу ережелерін ғана қамтымайды. Көптеген ережелер азаматтық сипатта болып, почта жөнелту, сауда, теңіз және әуе көлігі сияқты мәселелерді қамтиды. Көптеген елдер ережелерді үнемі сақтайды, себебі олар барлық тараптардың өмірін жеңілдетеді. Ережелерге сирек дау туындайды. Бірақ кейбір халықаралық заңдар өте саяси және қызу пікірталас тудырады. Бұл соғыс заңдарын ғана емес, балық аулау құқығы сияқты мәселелерді де қамтиды.

Қазіргі заманғы халықаралық әдет-ғұрып құқығы

Қазіргі заманғы халықаралық құқықта маңызды даму – «келісім» ұғымы болып табылады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, мемлекет егер оған ресми түрде міндеттенбесе немесе ол ережеге әдетте бағынбаса, сол ережеге байланысты деп есептелмейтін еді. Бірақ қазір халықаралық тәжірибеге келісім білдірудің өзі, шартына қол қоймай, оған міндетті болу үшін жеткілікті. Гроттидің позитивистік көзқарасының дамуы, келісім ұғымы – халықаралық әдеттегі құқықтың бір бөлігі болып табылады. Халықаралық әдеттегі құқық – мемлекеттердің іс жүзінде не істейтіні (мемлекеттік тәжірибе) және мемлекеттердің халықаралық құқық олардан не талап етеді деген пікірлерінің (opinio juris) жиынтығы. Халықаралық әдеттегі құқық, оған ресми түрде келісіп-келіспегендеріне қарамастан, барлық елдерге қолданылады. Сонымен қатар, барлық елдер өз іс-әрекеттері мен шешімдері арқылы халықаралық әдеттегі құқықты қалыптастыруға қатысады. Жаңа ережелер пайда болғанда, елдер оларды қабылдайды, қабылдамайды немесе өзгертеді. Егер көптеген елдер бір ережеге бағынса, басқалары да соған бағынуға міндетті болады. Сондықтан, ештеңе жасамау – келісімге келумен тең. Әрекет етпеген мемлекеттер өздерін оларға тиімсіз халықаралық заңмен байланысты деп таба алады. Дегенмен, халықаралық әдеттегі құқықты шартымен жоюға болады. Осы себепті көптеген халықаралық әдеттегі құқықтар елдер арасындағы шарттар арқылы ресми түрде келісілген.

Қазіргі заманғы келісімдер құқығы

Шарттар – негізінен елдер арасындағы келісімдер. Олар – тараптардың міндетті түрде орындауға ниеттенетін келісімдері. Егер шарттар бұзылса, олардың тиімділігі төмендейді, себебі болашақ уәделердің орындалатынына ешқандай кепілдік болмайды. Сондықтан мемлекеттердің шарттарға өте мұқият қарауының маңызды себебі бар. Қазіргі заманғы мемлекеттер шарт жасасу үшін екі қадамды процедураны қолданады. Бірінші қадам – шартқа қол қою. Шартқа қол қою дегеніміз, елдің келісімге қатысуға ниет білдіруі. Екінші қадам – шартты ратификациялау. Шартты ратификациялаған ел келісімге қатысуға ниет білдіруден әрі басып, оған міндетті болады. Бұл – маңызды айырмашылық, және кейде осы мәселе шатастыру тудырады. Мемлекет көп жылдар бойы шартқа қол қойып, бірақ оны ратификацияламауы мүмкін. Әр ел шарттарды өзінің тәртібімен бекітеді. АҚШ-та шартты ратификациялау үшін заң шығарушы орган – Сенаттың үштен екі бөлігінің қолдауы қажет; атқарушы және заң шығарушы органдардың екеуі де келісуі керек. Ал Канадада ратификациялау – тек атқарушы органның құзыретінде, және елге міндетті болу үшін парламенттің мақұлдауы талап етілмейді. Қазіргі заманғы шарттар 1969 жылғы Шарттар құқығы жөніндегі Вена конвенциясына сәйкес түсіндіріледі. Бұл конвенция кеңінен қабылдағандықтан, оған қатыспаған мемлекеттер де оны ұстанады. Конвенцияның ең маңызды және логикалық қағидасы – шарт тілінің анық мағынасына сәйкес, оның мақсатының аясында және адалдықпен түсіндірілуі керек. Бұл көптеген дау-жанжалдар мен қажетсіз талас-тартыстарды болдырмайды. Сонымен қатар, шарт авторына олардың қандай мақсатқа жетуге тырысатынын түсіндіруді жеңілдету үшін, міндетті емес «преамбула» түрінде нақтылау ұсынылады. Қазіргі заманда халықаралық құқық шешімдерін орындау мүмкін болмағандықтан сынға ұшырап отыр.