Кіріспе

Малайзияның жергілікті халқының тобы. Тіл.

Батек (немесе Батек) халқы – оранг-асли халқының бір бөлігі (2000 жылы шамамен 1519 адамды құрайды); Семанг тобына жатады және Малайзия түбегінің жауын ормандарында өмір сүреді. Қоныс ену салдарынан, қазір олар негізінен Таман-Негара ұлттық саябағында қоныстанған. Батектер көшпелі аңшылар мен жинаушылар, сондықтан олардың қоныстарының нақты орналасқан жері олар мекендейтін аймақтың шегінде өзгеріп отырады. Оларды атау үшін қолданылатын «оранг асли» термині – Батек тайпасы кіретін әртүрлі топты білдіреді. Бұл сөз малай тілінде «алғашқы халық» деген мағынаны білдіреді және бұл халықты анықтау үшін алғаш рет британдықтар қолданған болуы мүмкін. Дегенмен, Батектер өздерін «Батек Те», яғни «орман халқы» деп атайды. Батек халқы туралы еуропалықтар алғаш рет 1878 жылы Ресейлік саяхатшы-табиғаттанушы Николай Миклухо-Маклай жазғанда білген. 1970 жылға дейін Малайзия түбегінің ішкі аймақтарына ағаш кесу үшін жету қиын болғандықтан, Батектер сол аймақтың барлық бөлігінде таралған. Қазір бұл аймақтағы ағаштардан өнім алу мүмкіндігі болғандықтан, Батектер көбінесе Таман-Негара ұлттық саябағы мен оның төңірегіндегі аймақтарда қоныстанған.

Тіл

Батек тілі Мон-Кхмер тілдер отбасының бір бөлігі болып табылатын Аслиан тілдерінің Шығыс Джахаик тармағына жатады. Батек тіліне ең жақын тіл – Жахай, ал басқа Аслиан тілдерімен алыс туыс. Шағын тіл болғанына қарамастан, Батек тілінің Теқ, Ига, Дек және Нонг сияқты бірнеше диалектілері бар, соңғы екеуі жеке тілдер деп есептелуі мүмкін. Батек тілі көбінесе ауызша қолданылады, жазба мұрағаты аз, бірақ әдетте латын әліпбиімен жазылады.

Өмір сүру салты

Батектер әдетте отбасылық топтарда, шатырларда және жайылма шатырларда тұрады, шамамен 10 отбасыдан тұратын лагерь құрады. Әр лагерь әдетте өзінің айналасындағы жерді бақылайды, бірақ Батектер жеке меншікке сенбейтіндіктен, лагерь оны меншік емес, жердің қамқоршысы деп санайды. Олар көшпелі болғандықтан, белгілі бір аймақтағы пайдалы жабайы өсімдіктердің қорлары таусылған соң, өз мекендейтін жерлерінің ішінде басқа жерге көшеді. Батек экономикасы өте күрделі, мысалы, жер сияқты кейбір нәрселерге меншік құқығы жоқ. Кейбір нәрселерге жеке меншік құқығы бар, бірақ әлеуметтік нормалар оларды бүкіл қоғаммен бөлісуді талап етеді, мысалы, жинау арқылы табылған азық-түлік. Ер адамның үрлеме қаруы немесе әйелдің тарағы сияқты жеке меншік деп саналатын нәрселер де бар. Батектер бейбіт қоғам. Егер топтың бір мүшесі басқа мүшемен келіспеушілікке ұшыраса, олар мәселені жекеше талқылайды. Егер ол келіспеушілікті шешпесе, әрқайсысы өз пікірін ашық білдіріп, лагерьдегі басқа мүшелерге оны шешуге ұсыныс жасауға тырысады. Лагерьдегі әрбір ересек тең болғандықтан, ішкі басшы немесе сот жүйесі жоқ, сондықтан ренжіген тарап немесе тараптар лагерьден ашу-ызасы басылғанша кетеді.

Ортақ пайдалану

Батектер өздері жинаған азық-түлікпен бөлісуді моральдық міндет деп санайды. Әдетте, азық-түлікті алған адам, ең алдымен, жақын туыстарына, содан кейін туысқандарына, ал соңында лагерьдегілердің барлығына бөліседі. Егер әркім бір-біріне көмектессе, қиын жағдайдағы отбасы да тамақтана алады, бірақ ол өздері еңбек етіп тапқандай көп болмайды. Етті аулау және сою бірден лагерьге көп мөлшерде тамақ әкелгендіктен, оны бөлудің арнайы және рәсімдік тәсілі бар. Мысалы, маймыл етін алғанда, ең алдымен аңшылардың тобы ішек-қарны мен құйрығын жейді, себебі олар тез піседі, содан кейін пісірілген ет шамамен 13 бөлікке бөлінеді, әр отбасыға мөлшері отбасының мүшелеріне қарай бөлінеді. Батектер мұндай ресурстарды бөлісуді мейірімділік актісі деп есептемейді, олар барлық тамақ орманға тиесілі деп санайды, сондықтан тамаққа ие болған адам оны бөлісуге міндетті. Тұрғын үйлер ашық болғандықтан, ешкім білмей тамақ жинау мүмкін емес. Өздік мүддешілік тыйым салынғандықтан, егер аш болса, тамақ жинап қойған адамнан тамақ алып қойса, ол ұрлық деп есептелмейді. Олар сұрағанда беруге міндетті деп санайды. Бұл сезім олардың өтінішті қабылдамаудың үстінен табиғаттан тыс зиян келтіруі мүмкін деген сенімімен және осының қоғамның наразылығын тудыратынын білуімен күшейеді. Радио және темекі сияқты жеке заттар оларды сатып алған адамға ғана тиесілі болғамен, оларды кейде иесінің білместен қарызға беруі немесе алуы жиі кездеседі. Батектер сұралған көмектен бас тартса, бас тартқан адам бақытсыздыққа ұшырайды деп санайды, ал бақытсыздық орын алғанда, лагердегілердің барлығы мейірімсіз адамға ашуланады. Батектер арасында кең таралған кеңдік пен мейірімділіктің тағы екі себебі бар: біріншісі, әрбір ер адамда аң аулауға арналған үрлемелі мылтық бар, сондықтан егер топтағылар келіспесе, біреу зорлық-зомбылыққа ұшырауы мүмкін. Сонымен қатар, жаңбырлы ормандар өте ыстық және ылғалды болғандықтан, заттарды ұзақ сақтау қиын, егер оларды жиі қолданбаса, тамақ шіріп, құралдар тотығады. 1960 жылдан бері үкімет Батектерді Пос-Лебирде тұрып, отырықшы шаруалар болуға шақырып келеді. Көптеген Батектер Пос-Лебирде қоныстанғысы келмейді, себебі ол Батектерге арналмаған, егер үкімет сұраса, олар одан кетуге мәжбүр болады және көшпелі өмір салты мен дінінен айырылады. Батектердің бірі жағдайды былай түйіндеді: "Біз Батектер ыдыс, қазғыш таяқ, бұталық пышақ, отты жағу құралы, темекі, тұз және балық аулау таяғы болса баймыз. Сондай-ақ, егер адамда үрлемелі мылтық болмаса, ол қайғыға ұшырайды. Бізге төрт-бес саронға керек, шалбар қажет емес. Егер біз осы жерде (Пос-Лебирде) өмір сүрсек, бізге ақша керек, ақшамыз болса, көп нәрсе сатып аламыз. Бірақ ақшамыз болмаса, ешқандай мәселе жоқ, біз дүние-мүліктен бас тартамыз. Орманды мекендеген кезде оларға мұқтаж емеспіз. Біз түйелерді қазып аламыз. Егер біреудің тамағы болмаса, басқалар оған көмектеседі, бұрынғыдай."

2019 жылғы қызылшаның басталуы

2019 жылы Келантан штатының Куала-Кох ауылындағы батек халқы 15-тен астам адамның өмірін алып кеткен түсініксіз ауруға ұшырады. Аурудың бастапқыда шамамен бір ай бойы себебі белгісіз сырқат деп есептелді, бірақ Малайзия Денсаулық сақтау министрлігі жағдайға ұлттық назар аударғаннан кейін оны қызылша деп растады. Аурудың қауымда таралу себебі – қызылша, парвовирус және қызылшаға (ҚПҚ) қарсы вакцинацияның нашар деңгейі. Бұл қауымның көшпелі өмір салтымен байланысты вакцинация деңгейінің салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты. Малайзия Денсаулық сақтау министрлігінің зерттеулері көрсеткендей, ауыл тұрғындарының 61,5% бірінші рет қызылша, парвовирус және қызылша (ҚПҚ) вакцинасын алған, ал олардың тек 30% ғана екінші дозасын алған.