Кіріспе
"Диспозиционист" – әлеуметтік психологияда адамдардың іс-әрекеттері олардың тапқан жағдайына емес, сенімдер, құндылықтар, жеке қасиеттер немесе қабілеттер сияқты ішкі факторлармен шартталған деп санайтындарды сипаттауға қолданылатын термин. Диспозиционист – бұл жай диспозиционизмге, яғни әлеуметтік іс-әрекеттерді немесе нәтижелерді түсіндіру және болжау үшін жеке тұлғалық қасиеттерді немесе басқа да бейімділіктерді (мысалы, интеллект) пайдалану бейіліміне сенетін адам (Росс және Нисбет, 1991). Мысалы, диспозиционист банкроттықты жеке өзінің жалқаулығы мен/немесе абайсыздығы салдарынан туған деп түсіндіруі мүмкін. Ситуационистер, керісінше, банкротқа көбінесе ажырасу сияқты күрделі сыртқы факторлар немесе күтпеген аурудың медициналық және басқа да шығындары себеп болады деп санайды. Жай диспозиционизм жеке тұлға туралы түсініктермен байланысты зерттелген. Диспозиционизмге қарама-қарсы – "ситуационизм".
"Dispositionist" is a term in social psychology used to describe those that believe people's actions are conditioned by some internal factor, such as beliefs, values, personality traits or abilities, rather than the situation they find themselves in. A disposionist is a person who believes in lay dispositionism, the tendency to use personality traits or other dispositions (e. g., intelligence) to explain and predict social actions or outcomes (Ross & Nisbett, 1991). For example, a dispositionist might explain bankruptcy as the largely self inflicted result of personal laziness and/or imprudence. Situationists, in contrast, view bankruptcy as frequently caused by more complicated external forces, such as divorce or the medical and other costs of unanticipated illness. Lay dispositionism has been evaluated in relationship to implicit theories of personality. The opposite of dispositionism is "situationism".
Диспозиционизм, нормативтік тұтқындау және терең тұтқындау
Диспозиционизм тұжырымы саяси ғылымда (реттеушілік тұтқындау), құқық және экономикада (реттеушілік экономика) қолданылады. Біріншіден, негізгі қателік атрибуцияны көрсететін мысал келтірейік, оны актер-байқаушы қисылдығы деп те атайды. Егер Алиса Бобтың тасқа шалынып құлағанын көрсе, ол Бобты ұқыпсыз немесе бейжай деп есептеуі мүмкін (диспозициялық). Егер Алиса өзі сол тасқа шалынса, ол тастың орналасуын кінәлауға бейім болар еді (жағдайлық). Міне, осы бірдей нәрсеге қатысты әртүрлі көзқарас реттеушілік тұтқындау мен терең тұтқындауға мүмкіндік береді, олар төменде талқыланады. Реттеушілік тұтқындау идеясының айқын экономикалық негізі бар, өйткені саланың мүдделі тараптары реттеушілік қызметте ең үлкен қаржылық үлеске ие және әрқайсысының реттеушілерге ықпал етуге аз ынтасы бар шашыраңқы жеке тұтынушыларға қарағанда реттеуші органға ықпал етуге көбірек бейім. Реттеушілер саясатты зерделеу үшін сарапшылар тобын құрғанда, ол әдетте қазіргі немесе бұрынғы сала өкілдерін, не болмаса, салада байланыстары бар адамдарды қамтиды. Кейбір экономистер, мысалы Джон Хансон және оның әріптестері, бұл құбылыс тек саяси агенттіктер мен ұйымдармен ғана шектелмейді деп санайды. Бизнес өзіне билік ететін кез келген нәрсені бақылауға мүдделі, соның ішінде БАҚ, ғылым және халық мәдениеті институттарын, сондықтан олар оларды да бақылауға тырысады. Бұл құбылыс терең тұтқындау деп аталады.