Сёрен Кьеркегор: Экзистенциализм, постмодернизм және психологияға әсері

Кіріспе

Экзистенциализмге, постмодернизмге және психологияға зор ықпал. Сорен Кьеркегордың философиясы 20-шы ғасыр философиясының, әсіресе экзистенциализм мен постмодернизмнің дамуына зор ықпал етті. Сорен Кьеркегор – 19-шы ғасырдың даниялық философы. Көптеген адамдар оны «Экзистенциализмнің әкесі» деп атайды, бірақ оны экзистенциалист деп санауға күмәнданушылар да бар. Оның философиясы экзистенциалдық психологияның дамуына да әсер етті. Кьеркегор өзінен бұрынғы Георг Вильгельм Фридрих Гегель және даниялық гегельшілдер сияқты философтар ұсынған философиялық жүйелердің кейбір аспектілерін сынады. Оған Иммануил Канттың философиясы да тікелей емес, жанама түрде әсер етті. Ол өзін Сократтан тапқан философия үлгісімен салыстырды, ол түсіндіру жүйелеріне емес, адамның қалай өмір сүретініне назар аударуға бағытталған. Кьеркегордың жиі қайталап айтатын тақырыптарының бірі – субъективтіліктің маңыздылығы, ол адамдардың (объективті) шындықтармен қалай байланыс жасайтынымен байланысты. «Философиялық фрагменттерге ғылыми емес постскриптум» еңбегінде ол «субъективтілік – шындық, ал шындық – субъективтілік» дейді. Кьеркегор шындықтың мәні тек объективті фактілерді анықтауда ғана емес екенін көрсетеді. Объективті фактілер маңызды болғанымен, шындықтың екінші, тіпті маңыздырақ бір жағы бар, ол адамның осы фактілермен қалай қарым-қатынас жасайтынына байланысты. Адамның іс-әрекеті этикалық тұрғыдан кез келген фактіден маңызды болғандықтан, шындық объективтілікте емес, субъективтілікте табылады.

Псевдонимдерге қатысты ескерту

Кьеркегордың 1843-1846 жылдардағы көптеген ерте шығармалары псевдонимдермен жазылған. "Менің шығармашылығымның автор ретінде көзқарасы" атты еңбегінде ол псевдонимдермен жазылған шығармалардың өзінің көзқарастарынан өзгеше екенін түсіндірді: Кьеркегордың өзі діни автор болғанымен, псевдонимдермен жазылған авторлар эстетикалық немесе спекулятивтік көзқарастардан жазды. Бұл ережеден ерекшелік – "Көзқарас нүктесі" еңбегінен кейін жасалған Анти Климак псевдонімі. Анти Климак – Кьеркегор өзіне жатқызуды қаламаған, христиандық көзқарас тұрғысынан жазатын, өте жоғары идеалды діни автор. Псевдонимдермен жазылған авторлар Кьеркегордың өзінің көзқарастарынан жазбайтындықтан, осы мақалада айтылған философияның кейбіреулері Кьеркегордың жеке сенімдерін көрсетпеуі мүмкін. Басқа философтар эсселерінде пікірлерді талқылау және сынау үшін келтіргендей, Кьеркегор да нақты бір пікірді терең зерттеу үшін псевдонимдерді пайдаланады, бұл кейде бір немесе екі кітапты қамтиды, ал Кьеркегор немесе басқа псевдоним сол ұстанымды сынға алады. Мысалы, автор Иоганн Климак христиан емес және ол христиандық емес көзқараспен дәлелдейді. Ал Анти Климак, жоғарыда айтылғандай, терең сенімді христиан және ол құлшынысты христиандық көзқараспен дәлелдейді. Кьеркегор өзінің сенімдерін осы екі автордың арасына орналастырады. Қажет болған жағдайда, бұл мақалада автордың аты – псевдонимді ме, әлде басқасы ма – көрсетіледі.

Абстракция

Кьеркегордың әлеуметтік-саяси еңбегі «Екі дәуірде» қазіргі заманға жасаған сынның бір бөлігі – ақша туралы айту, оны ол абстракция деп атайды. Абстракция – бұл тек қана нақтылықты ауыстыратын нәрсе. Ол қолмен ұстауға келмейді, тек жасанды контекстте ғана мағынаға ие, ал ол соңында алаялық және алдау мақсаттарына қызмет етеді. Бұл – нақты болмысы жоқ, қазір де, болашақта да ойдың ғана туындысы. Ақша қалай абстракция болады? Ақша атқарылған жұмысқа тікелей қатысы бар деген иллюзияны тудырады. Яғни, адамның атқаратын жұмысы белгілі бір құндылыққа ие, белгілі бір сомадағы ақшаға тең. Бірақ шындығында адамның жұмысы – оның кім екенін, өмірдегі мақсаттары мен оған байланысты мағынасын көрсетеді. Адам ретінде, атқарылатын жұмыс – басқалармен және әлеммен қарым-қатынасының сыртқы көрінісі болуы керек. Бұл – өзі үшін де, өзгелер үшін де әлемді жақсырақ етудің жолы. Жұмысты ақшалай құндылыққа дейін төмендету – адамның күнделікті өмірдегі әлеммен күресінің нақты шындығын, оған пішін, форма және мағына беруді абстракциямен алмастыруға әкеледі. Кьеркегор өкінішпен айтқан: «Бүгінгі жас жігіт екінші біреудің қабілеттеріне, шеберлігіне, әдемі қыздың махаббатына немесе атақ-даңқына қызғанышпен қарамайды, керісінше, оның ақшасына қызғанады. Маған ақша беріңіз, мен жақсы болып кетемін» дейді. Бірақ Кьеркегор ақшаға басымдық беру кедейлер мен қиын жағдайдағы адамдарға рухани сыйлықтардан бас тартуға әкеледі деп санайды. Төменде Кьеркегордың абстракция туралы идеясына қатысты үш цитата келтірілген, оларды нақтылық туралы ойланбастан қарастыру мүмкін емес. Ол тарихи-әлемдік, жалпыламадан жеке тұлғаға, нақты жағдайға қарай өтеді. Біріншісі – эстеттен, екіншісі – этиктен, үшіншісі – оның бұрынғы еңбектерін түсіндіретін кітабынан: «Қорытынды ғылыми емес постскриптум».

Өлім

Өлім сөзсіз және уақыты бойынша болжаусыз. Кьеркегор адамдардың осы фактінің шындығын шынайы және терең сезінуі керек деп сенді, осылайша құмарлықпен өмір сүруге болады. Кьеркегор қоғамды өлімнен қашумен айыптады. Адамдар өлімді қанша көрсе де және бәрінің өлетінін объективті факт ретінде түсінсе де, олардың көпшілігі бір күні өздері өлетінін іштей, субъективті түрде толыққанды түсінбейді. Мысалы, "Қорытынды ғылыми емес постскриптумда" Кьеркегор адамдардың ешқашан: "Мен әлбетте сіздің тойыңызға барамын, бірақ шатырдан тайған плитка мені өлтіріп қойса, бұл жағдайға ерекшелік жасауым керек; себебі сонда бара алмаймын" деп ойланбайтынын айтады. Кьеркегор үшін бұл әжуалық. Бірақ өлім туралы ойлауда да шынайылық бар. Кьеркегор 1844 жылғы "Үш рухани сөздерінде" өлім туралы былай деді:

Қорқыныш немесе уайым

Кьеркегордың авторы Вигилий Хауфниенсис үшін, уайым / қорқыныш / қайғы (аударма мен контекстке байланысты) – назарсыздан туған сезім. Хауфниенсис биік ғимараттың немесе тік жардың шетінде тұрған адамды мысалға келтіреді. Осы биіктіктен ол өмірдің барлық мүмкіндіктерін көре алады. Өзінің таңдауының күшімен өмір сүрсе, қандай болатынын ойлап тұрады. Ол өмірдің тоғысқан жерінде тұр, шешім қабылдай алмай, сол шеңберде өмір сүре алмайды. Адамның бір нәрсе жасау мүмкіндігі мен бостандығы, тіпті ең қорқынышты нәрсеге де, үлкен қайғы сезімін тудырады. Хауфниенсис мұны «бостандықтың басы ауруы» деп атады. «Қайғы туралы түсінік» кітабында Хауфниенсис адамның сезінген алғашқы қайғысына тоқталады: Адам атаның Құдай тыйым салған білім ағашының жемісін жеуі немесе жемеуі туралы таңдауы. Адам атаға жақсылық пен жамандық туралы түсінік келгенше, ол ағаштан жегенге дейін жамандыққа түсініксіз болды. Бірақ ол Құдай оған жемеуді бұйырғанын білген. Қайғының себебі – Құдайдың тыйымының өзінде Адамның бостандығы жатыр, оның Құдайға бағынуы немесе бағынбауы мүмкін еді. Адам ағаштан жегеннен кейін күнә дүниеге келді. Кьеркегордың пікірінше, қайғы күнәдан бұрын пайда болады, және Адамды күнәға итерген – қайғы. Хауфниенсис қайғының тұқым қуалайтын күнәға себеп екенін айтады. Алайда, Хауфниенсис қайғының адамзатты құтқарудың да жолы екенін айтады. Қайғы бізге таңдауымызды, өзімізді тануымызды және жеке жауапкершілігімізді білдіреді, бізді өзімізді білмейтін жайлықтан өзімізді білетін ойға жетелейді. (Жан Пол Сартр бұл терминдерді алдын ала ойлаусыз сана және ойлы сана деп атайды). Адам өзінің әлеуетін қайғы арқылы толыққанды сезінеді. Демек, қайғы күнә жасау мүмкіндігі болуы мүмкін, бірақ сонымен қатар – адамның нағыз өзінің кім екенін, бостандықтарын тануының жолы да болуы мүмкін.

For Kierkegaard's author, Vigilius Haufniensis, anxiety/dread/angst (depending on the translation and context) is unfocused fear. Haufniensis uses the example of a man standing on the edge of a tall building or cliff. From this height he can see all the possibilities of life. He's reflecting on what he could become if he only threw himself into the power of his own choice. As long as he stands there he stands at the crossroads of life, unable to make a decision and live within its boundaries. The mere fact that one has the possibility and freedom to do something, even the most terrifying of possibilities, triggers immense feelings of dread. Haufniensis called this our "dizziness of freedom." In The Concept of Anxiety, Haufniensis focuses on the first anxiety experienced by man: Adam's choice to eat from God's forbidden tree of knowledge or not. Since the concepts of good and evil did not come into existence before Adam ate the fruit, which is now dubbed original sin, Adam had no concept of good and evil, and did not know that eating from the tree was evil. What he did know was that God told him not to eat from the tree. The anxiety comes from the fact that God's prohibition itself implies that Adam is free and that he could choose to obey God or not. After Adam ate from the tree, sin was born. So, according to Kierkegaard, anxiety precedes sin, and it is anxiety that leads Adam to sin. Haufniensis mentions that anxiety is the presupposition for hereditary sin. However, Haufniensis mentions that anxiety is a way for humanity to be saved as well. Anxiety informs us of our choices, our self awareness and personal responsibility, and brings us from a state of un self conscious immediacy to self conscious reflection. (Jean Paul Sartre calls these terms pre reflexive consciousness and reflexive consciousness.) An individual becomes truly aware of his or her potential through the experience of dread. So, anxiety may be a possibility for sin, but anxiety can also be a recognition or realization of one's true identity and freedoms.

Өкініш

Ең бастысы, Киркегордың «Өлімге дейінгі ауру» еңбегінде адам өзіндік ерекшеліктерінің құрамынан тұратынын айтады, олар саналы түрде теңгерілген болуы керек: шекті, шексіз, «екілігінің өзіне қатысты қатынасы» және «өзіндікті қалыптастырған күш» туралы сана. Шекті (денеңнің немесе нақты жағдайларыңның тудырған шектеулері сияқты) және шексіз (қиял сияқты шектеулерден босататын мүмкіндіктер) әрқашан кернеуде болады. Бұл «өзіңнің» екі жағының арасындағы тартыс. Егер өзің теңгерімнен шығып кетсе, яғни кім екеніңді дұрыс түсінбесе, өйткені өзіңді өзіңнің шектеулі жағдайларыңмен тым көп байланыстырасың (соның салдарынан өзіңнің болашағыңды анықтау бостандығыңды мойындамайсың) немесе қандай болғың келетінімен тым көп байланыстырасың (осылайша өзіңнің жағдайларыңды елемейсің), адам үмітсіздікке ұшырайды. Anti Climacus еңбегінде, адам өте бақытты сезінсе де, үмітсіздікке түсуі мүмкін екені айтылады. Үмітсіздік – тек эмоция ғана емес, терең мағынада ол өзіңді жоғалту, яғни өзіңді дұрыс түсінбеу күйіңді көрсетеді. «Егер/Егер» және «Сотшы Уильям» кітаптарында екі томдық хаттар жинағы бар. A – өзінің кім екенін және неге құнды екенін анықтау үшін интерпретацияның күшін пайдалана алатынын жақсы білетін эстет. Ол өзінің жеке басын қайта қалыптастыра алатынын біледі. Оны қарым-қатынастармен еш нәрсе байланыстырмайды, өткен әрекеттерімен де ештеңе байланыстырмайды. Бірақ соңында ол өзінің кім екенін толық түсінбейтінін де біледі. Оның өзін қайта интерпретациялауға қарсы тұратын өзіндігі жоқ. Оның аға досы, сотшы Уильям, адам өз іс-әрекеттеріне берілгенде және өткен мен қазіргі өмірінің жауапкершілігін алғанда өзіндік болмыстың терең түсінігі ашылатынын айтады. Адамның өзіне деген түсінігі, оның жеке тұлғасы, оның санасында қалыптаса бастайды. Басқа бір көзқарас, үмітсіздіктен біршама арылуға болатын діни «сенім» бар адамға қолжетімді. Бұл жеке адамды әрқашан болған нәрсені тануға бейімдейді: өзін дәл қазір тапқан жағдайларда жүзеге асыратын өзіндік, яғни бұл ішкі үйлесім шексіз бен шекті арасындағы синтездің бір түрін тудырады. «Қорқыныш пен дірілде» Йоханнес де Силенцио Ыбырайымның ұлын құрбандыққа шалуға қатысты Құдайдың жеке, этикалық емес бұйрығына бағыну таңдауы сенімнің мәнін ашады: ол өзінің санасын тек этикалық емес, «абсолюттіге» бағыттайды, яғни өзін этикалық тұрғыдан әділ адам ретінде түсінуге тырысудың орнына «Құдай алдында» болуға тырысатын ішкі руханилықты қолданады. Оның Құдайы жақсылық жасаудан да көп нәрсені талап етеді, ол өзіне ішкі бағышталуды іздейді. Егер Ыбырайым Құдайға қуана-қуана мойынсұнса, оның бұл әрекеті мағынасыз болар еді. Тек қорқып, дірілдеп әрекет еткенде ғана ол ұлын өлтірудің этикалық тұрғыдан мүлдем дұрыс емес екенін толық түсінеді. Өмірден үміт үзген адамның бірнеше деңгейі бар, олардың әрқайсысы «Өлімге дейінгі ауруда» сипатталғандай, алдыңғысынан гөрі үмітсіз. Бірінші деңгей – «өзінің үмітсіз екенін білмейтін үмітсіздік немесе өзінің және мәңгілік өзінің бар екендігінен хабарсыз үмітсіздік». Бұл деңгейде өзіндік болмыстың дұрыс емес тұжырымдамасы бар, яғни өзіндік болмысты қалай жүзеге асыру керектігін білмейді. Осы мағынада адам өзінің үмітсіздігін мойындамайды, өйткені ол өмірдегі табыстылығын өзі бақытты деп санай ма, жоқ па, соған байланысты бағалайды. Кьеркегордің айтуынша, адам өзінің үмітсіз екенін білсе де, білмесе де, сол күйде бола алады. Ол бұл әлемдегі ең көп таралған деңгей екенін атап өтті. Үмітсіздіктің келесі деңгейі – «өзінің үмітсіз екенін сезінетін, сондықтан мәңгілік нәрсе бар өзіндік болғанын сезінетін, содан кейін үмітсіздікте өзін өзі болғысы келмейтін немесе үмітсіздікте өзін өзі болғысы келетін үмітсіздік». Бұл үш топқа бөлінеді: өзің болғысы келмеу, өзің болғысы келмеу және ең төменгісі – жаңа өзіңді қалау. Бұл үш бөлім көбінесе адамның өзін-өзі бағалауы мен өзінің үмітсіздігін түсіну деңгейіне байланысты. Өзің болмай қалудың үмітсіздігі өте қарапайым. Адам өзін лайықсыз деп санайды және осылайша өзі түсінбеген нәрсе алдында өзін лайықсыз деп санайды. Өзіңді танудан бас тарту тереңдеу, өйткені өзің болғысы келмеу – Құдаймен қарым-қатынас жасамауды немесе ең болмағанда, Құдаймен қарым-қатынасты лайықсыз деп санауды және одан бас тартуды білдіреді. Алайда, бұл топтың ең төменгі түрі – жаңа тұлға болу қалауы. Бұл логикалық тұрғыдан алғанда ең терең форма, өйткені ол адамның ең терең үмітсіздігін түсінуді білдіреді. Үмітсіздікке түскенде, Құдаймен толық қарым-қатынассыз адам әрқашан үмітсіздікте болады, сондықтан бұл деңгейдегі адам үмітсіздіктің мәңгілігін түсінеді. Бұл топтағы үмітсіздік сезімдік нәрселер мен физикалық құштарлықтардың табиғатынан туындайды. Бұл үш топ «жерге қатысты үмітсіздік» деген тақырып астында біріктірілген. Екінші деңгей – «мәңгілікке қатысты үмітсіздік». Бұл деңгейдегі адам өзін өзінің әлсіздігі тұрғысынан қарастырады. Жоғары деңгейдегідей, бұл әлсіздік түсініледі және осылайша, сенімге жүгінудің орнына және Құдай алдында мойынсұнудың орнына, олар өзінің әлсіздігі мен лайықсыздығына үмітсіздікке түседі. Осылайша, олар мәңгілікке үмітсіздікке түседі және Құдайдың нұрымен жұбаттырылудан бас тартады. Соңғы және ең төменгі үмітсіздік түрі – «үмітсіздікте өзің болғысы келу». Бұл соңғы үмітсіздік түрі Киркегор «шайтандық үмітсіздік» деп те атайды («шайтандық» терминінің классикалық грек мағынасында қолданылатынын ескеріңіз, қазіргі мағынасында емес). Бұл үмітсіздік түрінде адам өзінің үмітсіз екенін сезінеді, үмітсіз екенін түсінеді, оны жеңілдетудің жолын іздейді, бірақ көмек келмейді. Нәтижесінде, өзіңнің ешқандай көмекке қарсы тұратынына және «егер Құдай мен барлық періштелер көмектесуді ұсынса да, ол қаламайды» дейді. Бұл деңгейдегі адам өзінің үмітсіздігіне ләззаттанады және өзінің азабын өзінен басқа бұл күйде табылмайтын басқа адамдардан жоғары көтереді деп санайды. Бұл үмітсіздіктің ең сирек түрі және Киркегор оның көбінесе нағыз ақындарда кездесетінін айтады. Бұл үмітсіздікті қарсылық үмітсіздігі деп те атауға болады, өйткені ол мәңгілікке қарсы күреседі. Соңғы ескерту, үмітсіздіктің түрлеріне түсетін адамдардың саны азая береді.

Most emphatically in The Sickness Unto Death, Kierkegaard's author argues that the human self is a composition of various aspects that must be brought into conscious balance: the finite, the infinite, a consciousness of the "relationship of the two to itself," and a consciousness of "the power that posited" the self. The finite (limitations such as those imposed by one's body or one's concrete circumstances) and the infinite (those capacities that free us from limitations such as imagination) always exist in a state of tension. That tension between two aspects of the "self" that must be brought into balance. When the self is out of balance, i. e., has the wrong understanding of who it is because it conceives itself too much in terms of its own limiting circumstances (and thus fails to recognize its own freedom to determine what it will be) or too much in terms of what it would like to be, (thus ignoring its own circumstances), the person is in a state of despair. Notably, Anti Climacus says one can be in despair even if one feels perfectly happy. Despair is not just an emotion, in a deeper sense it is the loss of self, i. e., it describes the state when one has the wrong conception of oneself. In Either/Or, A and Judge William each has one epistolary novel in two volumes. The A is an aesthete well aware that he can use the power of interpretation to define who he is and what he takes to be valuable. He knows he can shape and reshape his own self identity. Nothing binds him to his relationships. Nothing binds him to his past actions. In the end though, he also knows he lacks a consistent understanding of who he is. He lacks a self that resists his own power of reinterpretation. His older friend Judge William, argues that a deeper concept of selfhood is discovered as one commits to one's actions, and takes ownership of the past and present. A concept of oneself, as this particular human being, begins to take form in one's own consciousness. Another perspective, one in which an individual can find some measure of freedom from despair, is available for the person with religious "faith." This attunes the individual so that he or she can recognize what has always been there: a self to be realized within the circumstances it finds itself right now, i. e., this inner attunement brings about a sort of synthesis between the infinite and the finite. In Fear and Trembling, Johannes de Silentio argues that the choice of Abraham to obey the private, unethical, commandment of God to sacrifice his son reveals what faith entails: he directs his consciousness absolutely toward "the absolute" rather than the merely ethical, i. e., he practices an inner spirituality that seeks to be "before god" rather than seeking to understand himself as an ethically upright person. His God requires more than being good, he demands that he seek out an inner commitment to him. If Abraham were to blithely obey, his actions would have no meaning. It is only when he acts with fear and trembling that he demonstrates a full awareness that murdering a son is absolutely wrong, ethically speaking. Despair has several specific levels that a person can find themselves, each one further in despair than the last as laid out in The Sickness Unto Death. The first level is "The despair that is ignorant of being despair or the despairing ignorance of having a self and an eternal self." Essentially this level is one which has the wrong conception of what a self is, i. e., is ignorant of how to realize the self one already potentially is. In this sense, the person does not recognize his own despair because he often measures the success of his life based on whether he himself judges himself to be happy. Regardless of whether you know you are in despair or not, Kierkegaard asserts, you can still be in that state. He notes that this is the most common in the world. The next level of despair is "The despair that is conscious of being despair and therefore is conscious of having a self in which there is something eternal and then either in despair does not will to be itself or in despair wills to be itself." This becomes further subdivided into three categories: the despair not to will or want to be oneself, the despair not to will to be a self, and lowest, the despair to wish for a new self. These three divisions are mostly the self worth the person has and the amount to which they understand their own despair. The despair to not be oneself is pretty straightforward. A person sees themself as unworthy and as such does not see themself as worthy before something they do not understand. The despair not to be a self is deeper, because to not wish to be a self is to wish to not have a relation to God or at the very least see one's relation to God as unworthy, and thus shrink from it. The lowest form of this group, however, is the desire to be a new self. This is logically the deepest form as it assumes the deepest understanding of one's despair. Once in despair, without a complete relation to God one will always be in despair, so to be in this level one understands the permanence of the despair. The despair in this group arises from the nature of sensate things and physical desires. These three sub groups are also grouped under the heading "Despair over the earthly." The second level of conscious despair under the heading "Despair over the eternal." Someone in this level views themself in light of their own weakness. Unlike in the upper level, this weakness is understood and as such, instead of turning to faith and humbling oneself before God, they despair in their own weakness and unworthiness. In this sense, they despair over the eternal and refuse to be comforted by the light of God. The last and lowest form of despair is the desire "In despair to will to be oneself." This last form of despair is also referred to by Kierkegaard as "demonic despair" (Note that the term demonic is used in the Classical Greek Sense, not the modern sense). In this form of despair, the individual finds him or herself in despair, understands they are in despair, seeks some way to alleviate it, and yet no help is forthcoming. As a result, the self becomes hardened against any form of help and "Even if God in heaven and all the angels offered him aid, he would not want it." At this level of despair the individual revels in their own despair and sees their own pain as lifting them up above the base nature of other humans who do not find themselves in this state. This is the least common form of despair and Kierkegaard claims it is mostly found in true poets. This despair can also be called the despair of defiance, as it is the despair that strikes out against all that is eternal. One last note is that as one travels further down the forms of despair, the number of people in each group becomes fewer.

Этика

Көптеген философтар Киркегорды, әсіресе Киркегордың (Йоханнес де Силенцио псевдонимімен жазылған) "Қорқыныш пен діріл" шығармасын оқығаннан кейін, Киркегор этиканың құдайлық бұйрық заңын қолдайды деген қорытындыға келеді. Құдайдың бұйрығы теориясы – моральдық құндылықтардың құдай немесе құдайлар бұйырған нәрселерден тұрады деп мәлімдейтін метаэтикалық теория. Алайда, Киркегор моральды Құдай жаратты демейді; керісінше, ол Құдайдың бұйрығы этикадан асқанын айтар еді. Бұл айырмашылық Құдай адамгершілікті міндетті түрде жаратпайды дегенді білдіреді: өз моральдық қағидаларымыз бен құндылықтарымызды жасау біздің жеке шаруамыз. Бірақ кез келген діншіл адам Құдайдан келетін, барлық моральдық және рационалдық міндеттерден жоғары тұратын құдайлық бұйрыққа дайын болуы керек. Киркегор бұл оқиғаны этикалықтың телеологиялық тоқтатылуы деп атады. Ыбырайым, сенімнің рыцарі, Құдайға сөзсіз бағынуды таңдады және ұлымен, сенімімен және Сенімнің Әкесі деген атақпен марапатталды. Ыбырайым этикадан асқан және сенімге секірді. Бірақ, кез келген жағдайда немесе кез келген уақытта моральды тоқтату керек немесе тоқтатуға болады деп айтуға ешқандай дұрыс логикалық аргумент жоқ. Сондықтан, Силенцио этика мен сенім – сананың екі бөлек сатысы деп санайды. Құдайға сөзсіз бағынуды таңдау – бұл жеке тұлғаның алдында тұрған нағыз экзистенциалдық «немесе – немесе» шешімі. Адам сеніммен (діни саты) немесе этикалықпен (этикалық саты) өмір сүруді таңдайды. «Екі-екілік» еңбегінде Киркегор жеке адамның өміріне этикалық жауапкершілікті мойнына алатынын айтады. Алайда, әркім ләззат алуды қалайды, ал этика, егер ол шектен шықса, адамның өмірден ләззат алуына кедергі келтіреді. Бұл ләззат үшін өмір сүруді қалайтындар мен этикалық өмір сүруді талап ететіндер арасындағы күреске әкеледі. Бірақ Киркегор әрқашан діни мақсатқа, «мәңгілік бақытқа» немесе жанның құтқарылуына жоғары жақсылық ретінде назар аударады. Ол: «Қайсыңды қаласаң, соны істе, бірақ жаныңның Құдайға тиесілі екенін есіңде ұста, оның дүниеге еш қатысы жоқ» дейді. Киркегор «Махаббат туралы және жүрек тазалығы» еңбегінде христиандық этиканы және «Қосыңды өзіңдей сүй» қағидасын шебер зерттейді. Киркегор христиан дінінің «қосыңды жаратқанын» атап өтті.

Many philosophers who initially read Kierkegaard, especially Kierkegaard's (written under the pseudonym of Johannes de Silentio) Fear and Trembling, often come to the conclusion that Kierkegaard supports a divine command law of ethics. The divine command theory is a metaethical theory which claims moral values are whatever is commanded by a god or gods. However, Kierkegaard is not arguing that morality is created by God; instead, he would argue that a divine command from God transcends ethics. This distinction means that God does not necessarily create human morality: it is up to us as individuals to create our own morals and values. But any religious person must be prepared for the event of a divine command from God that would take precedence over all moral and rational obligations. Kierkegaard called this event the teleological suspension of the ethical. Abraham, the knight of faith, chose to obey God unconditionally, and was rewarded with his son, his faith, and the title of Father of Faith. Abraham transcended ethics and leaped into faith. But there is no valid logical argument one can make to claim that morality ought to be or can be suspended in any given circumstance, or ever. Thus, Silentio believes ethics and faith are separate stages of consciousness. The choice to obey God unconditionally is a true existential 'either/or' decision faced by the individual. Either one chooses to live in faith (the religious stage) or to live ethically (the ethical stage). In Either/Or, Kierkegaard insists that the single individual has ethical responsibility of his life. However, everyone wants to enjoy themselves and ethics gets in the way of a person's enjoyment of life if taken to extremes. This results in a battle between those who want to live for pleasure and those who demand an ethical existence. But Kierkegaard always points toward the religious goal, an "eternal happiness", or the salvation of the soul as the highest good. He says, be whatever you want, but remember that your soul belongs to God, not to the world. In Works of Love and Purity of Heart, Kierkegaard skillfully examines Christian ethics and the maxim, Love Thy Neighbour. Kierkegaard stressed that it was Christianity that "discovered the neighbor".

Бірінші кезең: эстетикалық

Кьеркегор эстетикамен қызығушылық танытты және философияға құштарлықпен қарағаны үшін оны кейде "фәлсафашы ақын" деп атайды. Бірақ ол, көбінесе, өмірдің тек эстетикалық деңгейде өтуінің жеткіліксіздігін көрсетуге тырысқан деп есептеледі. Кьеркегордың еңбектерінде эстетикалық өмір сан алуан түрде анықталады, оның ішінде зиялық ләззат, сезімдік құштарлық және өзін "сахнадағыдай" сезінуге бейімділік сияқты жайттар бар. Бұл эстетикалық өмірдің көптеген түрлері бар, сондықтан бір анықтама беру қиын. Ең төменгі деңгейінде – ойсыз, қарапайым өмір салтын көруге болады. Ал ең жоғары деңгейінде – ойлы, тәуелсіз, сыншыл және қоғамға немқұрайлы тұратын өмірлер кездеседі. Алайда, Кьеркегорды зерттеушілердің көпшілігі, адамдардың көп бөлігі эстетикалық сатының ең ойсыз түрінде өмір сүреді, олардың өмірі мен іс-әрекеттері күнделікті міндеттер мен алаңдаулармен басқарылады, деп санайды. Эстетикалық көзқараспен бағытталған адамдар азырақ. Олар мұны білсе де, білмесе де, олардың өмірі сөзсіз толыққанды күйзеліске алып келеді. Кьеркегордың "А" авторы – эстетикалық өмірді бейнелейтін тұлғаның мысалы.

Екінші кезең: этикалық

Екінші деңгей – этикалық деңгей. Осы деңгейде адам өмірде нақты бағытты қабылдай бастайды, жақсылық пен жамандықтың мәнін түсініп, оларға жеке жауапкершілік сезінеді және өзіне де, басқаларға да міндеттемелер алады. Бұл деңгейдегі іс-әрекеттер бұрынғы деңгейде болмаған тұрақтылық пен үйлесімділікке ие. Кьеркегордың көптеген оқырмандары үшін этикалық мәселе орталық орын алады. Ол әрбір адамды өмірін бағалап, әрекеттерін толық жауапкершілік тұрғысынан қарастыруға шақырады, Кьеркегор бұл жағдайды өкініш деп атайды. Егер Кьеркегордың этика туралы ойын өмірдің төрт мақсатын қамтитын Веда жүйесімен салыстырсақ, онда бұл этикалық жүйе Дхармаға ең жақын болуы мүмкін – белгілі бір дінді ұстану, қағидалар мен заңдарды сақтау (хиндулар кез келген дінді «дхарма» деп атайды, алайда дхарма – заң да бар). «Егер/Немесе» романының псевдонимді авторы, этикалық сананы анықтайтын «Судья Вильгельм» адамның өзінің таңдауы үшін жауапкершілікті қабылдау міндеті жекелеген түрде жүзеге асырылуы керек екенін айтады. Адамның өзі табатын қарым-қатынастарға жауапкершілікті қабылдау мүмкіндігі барлық адамға ашық, бірақ бұл әрбір адамның оны автоматты түрде таңдауын білдірмейді. Вильгельм үшін адам өмірінің мәні оның қазіргі және болашақ таңдауларына жауапкершілікпен қатысуына және осы таңдауларына ие болуына байланысты. Вильгельмнің пікірінше, этикалық принциптермен басшылыққа жүретін адам өткен іс-әрекеттеріне (жақсыларына да, жамандарына да) жауапкершілік сезінеді, тұрақтылықты іздейді және құлшыныспен, адал өмір сүруге ұмтылады.

Үшінші кезең: діни

Этика мен дін тығыз байланысты: адам дінге сенбестен де этикалық тұрғыдан салмақты болуы мүмкін, бірақ діни саты этиканы қамтиды. Этикалық салаға өмір сүру – қандай да бір моральдық абсолюттілікке деген міндеттеме болса, діни салаға өмір сүру – христиан Құдайға деген міндеттеме мен қарым-қатынас білдіреді. Кьеркегор мұны «Қорытынды ғылыми емес постскриптумда» былай түсіндірді:

Сценалық теория туралы айтатын Кьеркегордың псевдонимдері дінді адамзат өміріндегі ең жоғары саты деп есептейді. Діни өмір туралы бір талқылауда Кьеркегордың псевдонимдерінің бірі, Иоганн Климак, осы сатыдағы екі типті ажыратады, олар Дінилік А және Дінилік В деп аталады. Бір типті грек философы Сократ бейнелейді, оның шындықты құлшына іздеуі және жеке санасы қоғаммен қақтығысқа түседі. Діннің тағы бір типі – адамның күнәкар екенін және жалғанның бастауы екенін түсіну. Уақыт өте келе, уахи арқылы және Исаның парадоксымен тікелей қарым-қатынаста, адам өзінің мәңгілік құтқарылуы парадоксқа негізделгенін көре бастайды – Құдай, трансценденттік, адам түрінде уақытқа кіріп, адамдарды құтқару үшін келеді. Кьеркегор үшін, мұның өзі адам ақылы үшін сенімсіздік тудырады – шын мәнінде, олай болуы керек, егер олай болмаса, онда адам Тәңірді және адамның күнәкарлығының мәнін толық түсінбеген. Кьеркегор үшін, ғаламдағы трансценденттік күшке ұмтылу – дін. Діннің әлеуметтік және жеке (тек жеке емес) өлшемдері бар. Бірақ ол адамның өзінің күнәкар екенін білуімен басталады. Міне, Кьеркегордың күнә туралы түсінігін талқылаған бірнеше цитаталары.

Кьеркегор мен Фихте

Кьеркегор Иоганн Готлиб Фихте туралы өзінің "Ирония тұжырымдамасы" диссертациясында, сондай-ақ Иоганн Климак псевдонімімен жазған алғашқы кітабы "De omnibus dubitandum est" ("Барлық нәрсе күмәнді болуы керек") және "Күнделіктерінде" көп жазды. Фихте 1800 жылы "Адамның шақыруы" атты кітабын жазды, онда адам өмірінде күмәннен білімге, одан кейін сенімге қарай даму қажеттігі айтылды. "De omnibus dubitandum est" Декартқа тиесілі және барлық нәрсеге күмәнмен қарау керектігін білдіреді. Кьеркегор мен Фихте екеуі де күмәнмен бастау және субъективтілік идеясына қызығушылық танытты. Кьеркегор былай деп жазды: "Фихтеде субъективтілік еркін, шексіз, теріс күйге жетті. Бірақ субъективтілік осы бос қозғалыстан шығу үшін, шексіз абстракциямен қозғалғандықтан, жоққа шығарылуы керек еді; ойдың шындыққа айналуы үшін, ол нақты болуы керек еді."

Кьеркегор мен Шеллинг

1841–1842 жылдары Кьеркегор Фридрих Вильгельм Иосиф фон Шеллингтің Берлин лекцияларына қатысты. Шеллинг Георг Гегельдің сынаушысы және Берлин университетінің профессоры болды. Университет Гегельдікке түбегейлі қарсы келетін оң философияны жақтау мақсатымен Шеллингтің лекциялық циклын ұйымдастырды. Кьеркегор бастапқыда Шеллингке риза болды. Ол Берлиндегі Шеллингтің лекцияларына қатысу үшін Копенгагеннен кетер алдында досы Питер Йоханнес Спрангке былай деп жазды:

Шеллинг Кьеркегордың кейінгі жазбаларына айтарлықтай әсер етпесе де, Кьеркегордың Берлинге жасаған сапары оған өзінің шедеврi – «Ер немесе Жоқ» (Either/Or) еңбегін жазуға жетерлік уақыт берді. 1849 жылы Шеллинг туралы ой бөлісіп, Кьеркегор оны «Рейн өзенінің сағасында тоқтап қалған суға айналғандай» деді. Ол пруссиялық «Төре» дәрежесіне төмендеді (Журналдар, қаңтар 1849). Кьеркегорды зерттеуде жапон ғалымдары да көп еңбек еткен, олар Кьеркегордың философиясын азиялық ойлау жүйесі тұрғысынан қарастырады. Бұл түсінікті, себебі Кьеркегордың субъективтілік, үлкен маза, бостандық, бейшаралық және өзіндік алдану туралы негізгі мәселелері буддизм үшін де маңызды, сондықтан мұндай мәселелерде христиандық ерекшелік жоқ. Мысалы, Кьеркегор да, Дзен буддизмі де адамның жағдайына өте ұқсас тұрғыдан келді. Бұл ұқсастықтың нақты мысалын Кьеркегордың «Жүрек тазалығы» еңбегінде көруге болады, онда ол мойындау рәсіміне қатысу үшін адамның қандай санаға енуі керектігін сипаттайды. Кьеркегордың осы күйді сипаттауы буддалық философтардың медитация күйіне ұқсас. Дегенмен, Кьеркегор үшін мойындаудың мақсаты – «өзін Құдайға жауапты жеке тұлға ретінде өзіне қатысты осы қатынасқа бағыттау» (Кьеркегор, «Жүрек тазалығы» сл.). Кьеркегор христиандық әлемнің «көпшілік» санасынан жеке тұлғаны қайтаруды және Құдайға деген абсолютті жауапкершілікті, біздің мақсатымызды (telos) қайта бекітуді көздейді (Кьеркегор, «Қорқыныш пен діріл» сл.). Харальд Хоффдинг (1843–1931) 20 ғасырдың басында Кьеркегорды Батыс Еуропаға таныстыруға көмектесті. Ол 1914 жылы жарық көрген «Дін философиясы» кітабында Кьеркегорды Шығыс философиясымен былайша салыстырды: