Кіріспе

515 жыл шамасында Афинадан табылған ежелгі грек суретті вазасы. Евфроний кратері (немесе Сарпедон кратері) – ежелгі гректердің терракоттадан жасалған каликст кратері, шарапты сумен арастыруға қолданылатын тостаған. Б.з.д. 515 жылы жасалған бұл ваза, белгілі Евфронийдің сақталған 27 вазасының арасындағы толыққанды бірден-бір мысалы және қазіргі кездегі ең әдемі ежелгі грек вазаларының бірі саналады. Серветери маңындағы этрус зиратынан заңсыз қазылып алынған ол, 1972 жылдан 2008 жылға дейін Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайының коллекциясында болды, содан кейін 2006 жылдың ақпан айында жасалған келісім бойынша Италияға қайтарылды. Қазір ол ұрланған өнер туындыларын олардың түпнұсқа орнына қайтару саясаты аясында Museo nazionale cerite мұражайының қорында сақталуда.

Сипаттама

Евфроний кратерінің биіктігі 45,7 см (18 дюйм) және диаметрі 55,1 см (21,7 дюйм). Ол шамамен 45 литрге (12 галлонға) сыяды. Вазаның стилі қызыл фигуралы керамика, онда фигуралардың контурлары, егжей-тегжейлері және фоны мөлдір емес қара жылтырмен боялған, ал фигуралардың өзі боялмаған терракота топырағының түсімен қалдырылған. Кратер екі көрініспен безендірілген. Аверсте Троя соғысының бір эпизоды көрсетілген; бұл суретте Зевс пен Лаодамияның ұлы Сарпедонның қазасы бейнеленген. Кратердің реверсінде б.з.д. VI ғасырдағы афиналық жастардың шайқасқа дайындалуының заманауи көрінісі көрсетілген. Сарпедонның қазасының көрінісінде құдай Гермес Ұйқы (Гипнос) және Өлім (Танатос) персонификацияларын оның отанына жерлеу үшін алып кетуге бағыттайды. Сарпедонның қазасы тақырыбы әдетте стильдік бейнелеу ретінде көрсетілсе, бұл сахнадағы фигуралар натуралистік позаларда және схемалық, бірақ дәл анатомиямен суреттелген. Бұл стиль Евфронийді ең шебер деп санайтын кейінгі архаикалық суретшілердің «Пионерлер тобының» белгісі болып табылады. Анонимді грек жастарының көрінісі де осы стильді қолданады, «Пионерлер тобының» барлық ерекше әдістерін – анатомиялық дәлдік, табиғи позалар, перспектива және кеңістіктік иллюзияны пайдаланады. «Пионерлер тобына» тән нәрсе – бұл екі сахнаны бір шығармада біріктіру арқылы және оларды ортақ стильде суреттеу арқылы туындайтын повестволық шиеленіс. Сарпедонның қазасы – кратерді көретін кез келген адамға таныс, нақты тарихи және мифологиялық тұлғаларды қамтитын эпизод. Екінші көрініс, атын атамаған жастардың соғысқа дайындалуы, көбірек жалпылама және нақты заманауи. Бұл жастар аңыздағы батырлар емес; олардың егжей-тегжейлі ерекшеліктері оларға жеке тұлға мен мінез-құлық береді, бірақ олар грек армиясындағы кез келген жас сарбаз болуы мүмкін. Екі көрініс те ұқсас стильде суреттелген, бұл тарихи көріністі заманауи етіп көрсетеді; сонымен қатар, заманауи көрініс екіншісінің мифологиялық сапаларын бөлісе бастайды. Екі көрініс олар бейнелейтін оқиғаларды салыстыруға шақырады; әрине, батыр Сарпедон осы аты-жөнін атамаған жігіттерден кем емес еді, ал Өлім мен Ұйқы оған келгендей, оларға да келуі мүмкін. Вазаға Еуксифей – қыш өндіруші және Евфроний – суретші қол қойған. Суретшіге аяқталған туындысына қол қою қалыпты болса, қыш өндірушіге өзінің атын қосу сирек кездесетін. Екі қол қоюдың болуы Еуксифейдің бұл вазаны өзінің ең үздік туындыларының бірі деп санағанын көрсетеді. Алдыңғы жағында суретшілердің қолтаңбаларынан басқа, реверсте «Леагр әдемі» деген жазу да бар. Бұл жазу өнер тарихшыларына кратерді шамамен б.з.д. 520–510 жылдарға датуға мүмкіндік берді, өйткені сол кезде Леагр Грециядағы ең сұлу адам деп есептелді. Барлық есімдер аттикалық әріптермен жазылған.

Тарих

Италиялық соттардың тергеу деректері бойынша, кратер 1971 жылдың желтоқсан айында Серветериге жақын орналасқан Греппе Сант-Анджелодағы этруск қабірінен тоналған. Кратерді Римде тұратын американдық антиквариат сатушысы Роберт Э. Хехт 1972 жылдың 10 қарашасында Метрополитен өнер мұражайына 1,2 миллион АҚШ долларына сатқан. Заңсыз көне бұйымдармен сауда жасады деген айып тағылған Хехт, кратерді 1920 жылдан бері отбасының меншігінде болған ливандық дилер Дикран Саррафианнан алғанын мәлімдеді. Бірақ дәлелдер Хехттің 1972 жылы кратерді 2005 жылы ұрланған өнерді сатуда айыпталған итальяндық дилер Джакомо Медичиден сатып алған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Хехт бұл айыптауларды жоққа шығарды. Қыңырлықты сейілту үшін, кратерді сатып алғаннан кейін шамамен алты ай өткен соң, ол Метрополитен мұражайынан жеке детективті Цюрихке жіберіп, Саррафианның тегін растауға тырысты. 2006 жылы Джакомо Медичидің ісінен кейін және антиквариат контрабандасы туралы ақпарат жарияланғаннан соң, Метрополитен өнер мұражайы мен Италия үкіметі келісімге келді. Келісім бойынша Эвфрониос кратері мен бірнеше өнер туындыларының меншік құқығы Италияға қайтарылды, ал Италия өз кезегінде басқа да сондай-ақ құнды заттарды ұзақ мерзімге Метрополитен мұражайына беруге міндеттенді. Кратер 2008 жылдың қаңтарына дейін Метрополитен мұражайында қойылды, содан кейін Италияға қайтарылды. Ол 18 қаңтарда Римде таныстырылды. Кратер 2008-2014 жылдар аралығында Римдегі Вилла Джулия ұлттық этруск мұражайында көрмеге қойылды, кейін Бандитаччи некрополінің ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра тізіміне енгеніне арналған уақытша көрменің бөлігі ретінде Серветери мұражайына көшірілді. Мұражайға келушілер санының артуына байланысты, Мәдени мұра министрі Дарио Франчесчини, өнер туындыларын олардың түпнұсқа орнына қайтару стратегиясы аясында кратердің Серветери археологиялық мұражайында қалатынын мәлімдеді.