Кіріспе

Ресейлік философ Александр Моисеевич Пиатигорский (Алекса́ндр Моисе́евич Пятиго́рский; 30 қаңтар 1929 жыл – 25 қазан 2009 жыл) – кеңес диссиденті, орыс философы, үнді философиясы және мәдениетінің зерттеушісі, тарихшы, филолог, семиотик, жазушы. Ол санскрит, тамил, пали, тибет, неміс, орыс, француз, итальян және ағылшын тілдерін жақсы меңгерген. Ағылшын тіліндегі "The Guardian" газетінде жарияланған некрологта ол "заманымызғы ең маңызды ойшылдардың бірі және Ресейдің ең ұлы философы" деп сипатталды. Ресей телеарналарында оны "ең ұлы орыс философы" деп еске алды.

Алғашқы жылдар

Пятигорский Мәскеуде дүниеге келген. Оның әкесі, инженер және Сталин металлургиялық колледжінің оқытушысы Моше, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Оралдағы қару-жарақ өндіретін зауытқа (Нижний Тагил қаласы) жіберілді, онда ол қару-жарақ өндірісінің бас инженері болып жұмыс істеді. Александр соғыс жылдарында сол зауытта жұмыс істеді. Математика, химия және физика пәндерін нашар оқығандықтан Александр екі рет мектептен қуылды, бірақ осы уақытта ол таза қызығушылықтан латын тілін және басқа да бірнеше тіл үйренді. Ол жанынан табысқан әр түрлі кітапты шуылдап оқитын.

КСРО-да оқу және жұмыс

Мәскеу мемлекеттік университетінде философияны оқып, 1951 жылы бітірді. Ол Сталинградқа көшіп, орта мектепте тарих пәнін оқыды. Кейін Мәскеуге оралып, Шығыс зерттеулер институтына «тамил тілдері мен индуистік тағылымдар маманы» ретінде қабылданды. 1960 жылы алғашқы орысша-тамилше сөздікті құрастырды. 1963 жылы, Тарту университетінде жұмыс істейтін Юрий Лотманның ықпалымен, Лотман, Вячеслав Иванов, Владимир Топоров және басқалармен бірге Тарту-Мәскеу семиотика мектебін құруға қатысты. Мектеп қоғамды, сананы және мәдениетті зерттеу үшін жаңа семиотикалық тәсілдің теориялық негіздері мен терминологиясын жасады. 1964 жылы Пятигорскийдің досы, ақын Жозеф Бродский бес жылға ішкі жер сілтеуге жіберілді. Келесі жылы, жазушылар Юлий Даниэль мен Андрей Синявскийді қолдап, Пятигорский басқа орыс зиялыларымен бірге: Цитата: «жазушылардың адам құқықтарын бұзуға қарсылық білдіретін хатқа қол қойды, содан кейін Пушкин алаңындағы алғашқы адам құқықтары демонстрациясына қатысты». Мектептің мүшелері «Темір перде» артында, шектеулі мүмкіндіктер мен кеңестік репрессия жағдайында жұмыс істеуге мәжбүр болғандықтан, ол Батыста дерлік белгілі емес. Оның достарының бірі – индуистік зерттеуші және мәдениет теориясының маманы Дэвид Зилберман болды, ол 1968–1972 жылдары профессор Юрий Леваданың жетекшілігімен аспирантурада оқыды. Олар сананың дамуы мәселелерін бірге талқылаған. Екеуі де эмиграцияға кеткеннен кейін достығын сақтап, Зилберман 1977 жылдың шілдесінде қайтыс болғанға дейін ғылыми ынтымақтастығын жалғастырды. Пятигорскийдің 2002 жылы Ригада жарық көрген «Мышление и наблюдение» (Ойлау және бақылау) кітабы Дэвид Зилберманға арналды және автордың ой-өрісіне Зилберманның тигізген әсерін ашық мойындады. 1972 жылы Пятигорскийдің буддалық ұстазы Дандарон Совет билігімен тұтқындалды. Дандаронның бірнеше шәкірттері түрмеге қамалды. Дандарон Совет еңбек лагеріне жіберілді, онда 1974 жылы қаза тапты. Сол кезеңде Мамардашвили мен Пятигорский «Символ және сана: сана, символизм және тілдің метафизикалық талқылауы» (Иерусалим, 1982) атты орыс тіліндегі еңбекті бірлесіп жазды. Батыс және шығыс терминдерін біріктіретін бұл абстрактілі және күрделі мәтінді кейбір сарапшылар орыс тілінде жазылған ең маңызды философиялық туынды деп санайды.

Кеңес Одағынан кету және Лондон университеті, SOAS-тегі мансап

1974 жылы Кеңес Одағынан Израильге кеткен Пятигорский Оксфорд университетіне шақырылып, онда бірнеше дәріс оқыды. Бірақ Лондондағы алғашқы күндері отбасы үшін қиын болды (кеткен кезде оның бірнеше баласы мен жүкті әйелі болған). Ол жаз айларында Лондонға келді, тұрақты жұмысы болмады, күніне 6,5 фунт стерлинг табыс етті. Лекция оқуға шақыруларды қабылдады, бірақ Лондонда қалуды жөн көрді. Оксфордта ол Исайя Берлин және Лешек Коляковскийпен жақын танысты. 1975 жылы Берлиннің ұсынысымен Лондон университетінің Шығыс және Африка зерттеулер мектебінде оқытушы болып жұмысқа орналасты, Берлин оның жайлы: «Пятигорский – гений!» деген пікір білдірген. Қызығы, Пятигорский өзін диссидент санамады, ол Кеңес Одағынан жалыққандықтан және онда бірдеңе жетіспейтінін сезінгендіктен кетті. SOAS-та жұмыс істеген кезінде Пятигорский көптеген мақалалар, кіріспелер мен түрлі академиялық салалардағы кітаптарға тараулар жазды. Ол бірнеше ірі ғылыми еңбектер жазды, соның ішінде: «Буддистік ой философиясы» (1984), «Мифологиялық ой-толғаулар» (1993) және «Масондардан кім қорқады?» (1997). Фримасондық туралы еңбегі діни сенімдердің социологиясы мен философиясы саласындағы бестселлерге айналды. 1991 жылы Оңтүстік Азияның ежелгі тарихы бойынша профессор атанды, ал 2001 жылы зейнеткерлікке шықты. Өмірінің соңғы екі онжылдығында Пятигорский орыс тілінде бірқатар философиялық романдар жазды, олардың бірі 2000 жылы Андрей Белый сыйлығына ие болды. Оның алғашқы романы «Шағын көше философиясы» 1994 жылы Мәскеуде жарық көрді. Кітап жақсы қабылданып, Ресейдің зиялы қауымдарында оның беделін арттырды және оны қоғамдық ой-пікірдің алдыңғы қатарына қойды. 1999 жылы «Есте сақтаңыз, таңғажайып адамды» және 2001 жылы «Қаладағы көне адам» романдары жарық көрді. Романшы ретінде ол Жан-Поль Сартр, Альбер Камю, Умберто Эко және Александр Зиновьев сияқты әдебиет әлеміне сәтті енген бірнеше философтардың қатарына қосылды. Ол сонымен қатар кино әлеміне де қадам басты. Ол философтың өміріне арналған Ульдис Тиронстың «Философ қашып кетті» (2005) деректі фильмінің басты кейіпкері болды, сондай-ақ досы Отар Иоселианидің «Көбелектерге аң аудару» фильмінде үнді саудагерінің рөлін ойнады. Пятигорский дәстүрлі академиялық жаргонды ұнатпады және көптеген жылдар бойы ғалымдардың ойлау процесін тоқтатып, жарияланымдарды мүмкіндігінше азайту қағидасын ұстанды. Оның лекциялық стилі ерекше және тартымды болды: ол ең күрделі және қиын ұғымдарды да әсерлі түрде жеткізе білді. Ол алға-артқа қадам басып, темекі шегетін (рұқсат болған кезде), кейде темекісінің жануын бақылап, келесі ойын айту алдында тоқтап тұратын. Ол ешқашан жазбаларды пайдаланбады. Ол төрт рет үйленді және бес баласы бар: Галия, Макс, Илья, Вероника және Анна. 2009 жылдың 25 қазанында қайтыс болды.

Шығармалары

Пятигорский А. М., Рудин С. Тамильско-русский словарь. – М., 1960 (орыс тілінде)
Пятигорский А. М. Материалы по истории индийской философии. – М., 1962 (орыс тілінде)
А. Пятигорский, Д. Зилберман Үндістанда семиотиканың пайда болуы (1976)
Пятигорский А. М., Мамардашвили М. К. Символ и сознание. Сезім, символдар және тіл туралы метафизикалық толғаулар. – Иерусалим, 1982 (қайта басылған М., 1997) (орыс тілінде)
А. Пиатигорский Буддистік зерттеулер: ежелгі және заманауи (1983)
А. Пиатигорский Буддистік ой философиясы. – Тотова, Н. Ж., 1984
А. Пиатигорский Мифологиялық ой-пікірлер. – Л., 1993
Пятигорский А. М. Таңдамал еңбектер. – М., 1996 (орыс тілінде)
А. Пиатигорский Кім масоннан қорқады? Фримасондық құбылыс. – Л., 1997
А. Пиатигорский Бхагавад-гита (Дүниежүзілік руханилық басылымдарының классикалық элементі) (1997)
Пятигорский А. М. Мысление и наблюдение (Рига, 2002) (орыс тілінде)
Пятигорский А. М. Таңдамал еңбектер. – М.: 2005 (орыс тілінде)

Көркем әдебиет және очерктер

Пятигорский А. М. Философия одного переулка (Лондон, 1989, М., 1994) (Орыс тілінде)
Пятигорский А. М. Вспомнишь странного человека (М., 1999) (Орыс тілінде)
Пятигорский А. М. Рассказы и сны. (М., 2001) (Орыс тілінде)
Пятигорский А. М. Древний человек в городе (М., 2001) (Орыс тілінде)
Пятигорский А. М. Непрекращаемый разговор (М., 2004) (Орыс тілінде)