Кіріспе

Исаның табиғаты туралы христиандық теологиялық теориясы, Құдайдың Ұлы мен Құдай Әкесі

Гомойозиос (ὁμοιούσιος, ὅμοιος – "ұқсас" және οὐσία – "мән, болмыс") – 4-ші ғасырда Құдайдың Ұлының Құдай Әкесімен ұқсас, бірақ толықтай бірдей емес мәні (немесе жаратылысы) бар деген сенімді ұстанған христиан теологтарының ерекше тобын анықтау үшін пайда болған христиандық теологиялық термин.

Өмірбаян

360-380 жылдар аралығында христиан дінінің дамуы және христиандық теологиялық тілдің қалыптасуы кезінде ариандық пен кейіннен католиктік ортодоксия ретінде белгіленетін дау, жаңа қозғалыстардың, секталардың және ілімдердің зор өркендеуіне әкелді. Бұл қозғалыстар күрделі және күрделі теологиялық мәселелер бойынша бірегей және әмбебап позицияны тұрақтандыру және консолидациялау мақсатымен пайда болды. Орталық мәселелердің бірі – Құдайдың мәні және Оның Ұлы Иса Мәсіхпен, яғни алдын ала бар болған Логоспен қарым-қатынасының негізгі сипаты болды. Бұл дау «үштік дау» деп аталды, себебі ол Құдай Әкесінің, Оның Ұлы Иса Сөзінің және Киелі Рухтың бір Құдай болуының мүмкіндігін шешуді қамтыды. Осы тарихи кезеңде христиан теологтары арасында басымдыққа ие болған александриялық Афанасий қалыптастырған және қызу қорғаған гомоозиандық ілім болды. Оған сәйкес, Әке мен Ұл мәні, құдайлық есімділігі, қасиеттері және энергиялары жағынан бірдей болды, ал осы ортодоксиядан кез келген ауытқу апостолдық сенім мен құлшылықтан еретикалық бұрылыс деп есептелді. Дегенмен, гомойандықтар император Констанций II тұлғасында өздеріне күшті одақтас тапты.

Нео-арийшілдікке қарсы әрекет

Льюис Айрес пен Р. П. С. Хансон екеуі де 358 жылы Анкиралық Василий шақырған епископтар кеңесінің Гомойозиан теологиясын қалыптастыруы, Айрес атағандай, "Гетерозиан теологиясының қалыптасу үдерісіне" жауап болғанын айтты. Бұл Гетерозиан теологиясының түрі, Аэтийдің ілімдеріне негізделген "Сирмиум 357" кредосы арқылы көрінеді. Хансон мұны "Нео-Ариандық" деп атайды және "жаңа және радикалды теология" деп сипаттайды, ол б.з. 357 жылғы "Сирмиумның екінші кредосы" түрінде ежегі жазбаларда алғаш рет пайда болады, содан кейін Антиохиядағы үлкен синодта (шамамен 358 жылы) бекітілді. "Нео-Ариандық" деген атау орынды болуы мүмкін, себебі ол Арийдің теологиясының "дамуы" болды. Осы кеңестен шыққан мәлімдеме жаңа және тұжырымды теологиялық көзқарастың пайда болуын көрсетеді. Бұл Эпифанийдің бұрыс айыптаған "жартылай арийлер" деп атаған, бірақ бүгінде көбінесе Гомойозиандар деп есептелетін теология, және бұл атау дәлірек.

Доктрина

Бұл кеңестен шыққан мәлімдеме жаңа және біртұтас теологиялық көзқарастың пайда болуын көрсетеді. Бұл – Эпифанийдің бұрыс есеппен «жартылай арийлер» деп атаған, бірақ бүгінде көбінесе гомойозиандар деп есептелетін, дәлірек атауға ие адамдардың теологиясы. «Әке мен бала арасындағы қарым-қатынастың ең маңызды, толыққанды емес бөлігі» – «тірі жандату, яғни мәні жағынан оusia-ға ұқсас болу».

«Бір мән» туралы идея кейін дамыды. Никейлік Символдың гомоусиандығында Ұлдың мәні Әкесінің мәнімен толықтай сәйкес келеді, яғни екі мән бір-бірімен толыққанды үйлеседі. Бұл «Әке», «Ұл» және «жалғыз туған» терминдерінің материалдық түсіндіріліміне негізделген, Құдайдың денесі бар және Ұлға денелі түрде өмір сыйлағандай. Сол себепті Ұлдың мәні Әкесінің мәнімен бірдей. Мысалы: <blockquote>Анафема 13 Әке мен Ұл қарым-қатынасын денелік тұрғыда қарастыру қатесін, Ұлды Әкемен теңестіру қатесімен байланыстырады.</blockquote>

Констанций Никейлік кеңестен кейін пайда болған жаңа қозғалыстардың барлығына қарсы күшті ұстаным таныта бастады. Соның салдарынан гомойозиандар тарих сахнасынан мүлдем жоғалып, шіркеу догмасын анықтау үшін күрес екі жақты шайқасқа айналды: гомойозиандар мен гомоиандар. Бұл көзқарасты қолдаушылардың ішінде Севастский Евстафий және Лаодикиялық Георгий болды.

Никеялық теологияға жалғасты

Дегенмен, хомоиозиандық Анкиралық Василийдің құлдырауымен бірге толықтай жойылды деудің қате екенін айту керек. Кейбір зерттеушілер Василий Цезарейді «Никеялық жеңістің архитекторы» деп санайды және «Василийдің бастапқыда хомоиозиан болғаны дәстүрлі түрде айтылып келеді». «Біз Василийді ешқашан хомоиозиандық партияның жақтасы ретінде кездестірген емеспіз». Алайда: «360-шы жылдардың басында және ортасында Василий әлі де теологиялық мәселелерді кең мағынада «хомоиозиан» деп аталатын адамдармен талқылап отырғанын көреміз. Василийдің маңызды догматикалық еңбегі – «Эуномийға қарсы» (Contra Eunomium) хомоиозиандық теологияның бір саласының логикалық қорытындысы ретінде қарастырылуы мүмкін».

«Шамамен 360 жылы» Василий Әке мен Ұлдың қарым-қатынасын сипаттау үшін («мәні бойынша әрқашан ұқсас») деген тіркес қолдануға басымдық беретінін бізге хабарлайды. Бұл стандартты хомоиозиандық тіркес – «ұқсас субстанцияға» жақын. Ол «хомоиозиандық тілге ұқсас тілді» пайдалануға бейім.

«361-ші хатында» ол әлі бір жақты ортақ мәнді деңгейде және Әке, Ұл және Рухтың жеке ерекшеліктерін толыққанды ажыратқан жоқ. Василий Әке мен Ұлдың қарым-қатынасын негізінен хомоиозиандық тұрғыдан қарастыратын секілді. «Ол өзін жиі байланыстыратын айырмашылықтарға тек бірнеше жылдан кейін қарай бастайды». Сонымен қатар, батыста Никеялық істің «стандартты туыншысы» Гиларий және Афанасий да хомоиозиандық көзқарасты қорғады: «De synodis еңбегінде Афанасий» өзі мен хомоиозиандықтар «негізінен бірдей ілімді үйрететінін» мәлімдейді. Ол Никея соборындағы «оусия» терминінің екі қолданылысына – «Әкенің оусиясы» және «homoousios» – қатысты хомоиозиандықтардың наразылықтарын жоққа шығару арқылы оларға жақындасуға тырысады.

«Афанасий өзі мен хомоиозиандықтар арасында жақындасуға мүмкіндіктерді көргендей, Гиларий да соны байқады».