Кіріспе

Блаже Конески (19 желтоқсан 1921 – 7 желтоқсан 1993) – македондық ақын, жазушы, әдеби аудармашы және тіл білімі маманы. Оның ең маңызды еңбегі – стандартты македон тілін қалыптастыру. Македония әдебиеті мен рухани өмірін дамыруына зор үлес қосты. Бірақ, оны македон тілін серб тіліне жақындастырды деп айыптағандар да бар.

Өмірбаян

Конески Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің (қазіргі Солтүстік Македония) құрамына кіретін Оңтүстік Сербия провинциясының Небрегово қаласында дүниеге келген. Оның отбасы сербтерді жақтап, Осман империясынан бері сербтер ретінде танылған, Сербия армиясында және серб партизандарында қызмет етудің ұзақ дәстүрі бар, әсіресе анасының әйелі Глигор Соколович – танымал серб четник воеводасы болған. Ол Крагуевац гимназиясында немесе орта мектепте оқуға Сербия корольдік стипендиясын алды. Кейін Белград университетінде медицинаны оқыды, бірақ кейін серб тілі мен әдебиетіне ауысты. 1941 жылы Югославияның «Aufmarsch 25» әскери операциясынан жеңіліске ұшырағаннан кейін, ол София университетінің славян факультетіне түсті. 1944 жылдың қыркүйегінде болгар төңкерісінен кейін, ол жоғары білімін аяқтамай туған жеріне оралды. Сонда Конески Македония партизандарының Бас штабында коммунистік үгіт-насихат бөлімінде жұмыс істей бастады. Алайда, 1945 жылы 23 жасында ол македон тілінің нормативтендірілуіне ең үлкен үлес қосушылардың бірі болды. Македония ұлттық театрында лектор болып жұмыс істеді, бірақ 1946 жылы Кирил және Мефодий атындағы Скопье университетінің Философия факультетіне қабылданып, зейнеткерлікке шыққанға дейін жұмыс істеді. 1957 жылы ол толық профессор атағын алды. Сонымен қатар, ол македон тілінің тарихы пәнін оқытты және университеттегі мансабының барлық кезеңінде Македон тілі және оңтүстік славян тілдері кафедрасын басқарды. 1952/1953 оқу жылында Философия факультетінің деканы, ал 1958-1960 жылдары Скопье университетінің ректоры болды. Осы аралықта Конески редактор болып жұмыс істеді және «Нов Ден» әдеби журналына, ең көне сақталған «Современност» әдеби журналының және Македон тілі институты басылым шығаратын «Македон тілі» журналының жандануына үлкен үлес қосты. 1967 жылы Македония Ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды және 1975 жылға дейін оның бірінші президенті болды. Конески сондай-ақ Загреб (Хорватия), Белград (Сербия), Любляна (Словения) және Лодзь (Польша) Ғылым және өнер академияларының мүшесі, сондай-ақ Чикаго (АҚШ) және Краков (Польша) университеттерінің құрметті докторы атанды. Американдық славист Виктор Фридман Конескиді өзінің ұстаздарының бірі деп еске алды. Блаже Конески 1993 жылдың 7 желтоқсанында Скопьеде қайтыс болды. Ол көрнекті әдеби мансабы мен стандартты македон тілінің кодификациясына қосқан үлесі үшін мемлекеттік деңгейде жерленді.

Әдеби шығармалары

Конески өлеңдер мен проза жазды. Оның ең танымал өлеңдер жинақтары: «Мостот», «Песни», «Земжата и Любовта», «Везилька», «Записи», «Чесмит», «Стари и нови песни», «Сейзмограф» және тағы да басқалары. Оның «Виньярд» атты әңгімелер жинағы да белгілі. Конески неміс, орыс, словен, серб және поляк тілдерінен поэзияны көрнекті түрде аударған; ол Ньегош, Прешерен, Хайне, Блок, Неруда және басқа авторлардың шығармаларын аударды.

Марапаттар мен мадақтамалар

Блаже Конески AVNOJ сыйлығы, Njegoš сыйлығы, Struga Poetry Evenings-тің «Алтын гүлдестесі» (1981 жылы), КСРО Жазушылар одағының сыйлығы, Гердер сыйлығы (1971) және тағы да бірнеше әдеби сыйлықтарды жеңіп алды. Скопьедегі С. Кирилл мен Мефодий атындағы университеттің Филология факультеті оның құрметіне аталған.

Стандартты македон тілінде жұмыс

Конески македон тілінің стандартты түрін жасау жұмысымен есте қалды. Ол «Стандартты македон тілі туралы», «Стандартты македон тілінің грамматикасы», «Македония тарихы» және басқа да еңбектердің авторы. Ол «Македон сөздігінің» редакторларының бірі болды.

Сын

Болгар тілшілері, мысалы, Илья Талев өзінің "Македония тілінің тарихы" еңбегінде Конескиді Кирилл Мирчевтің "Болгар тілінің тарихи грамматикасы" еңбегінен плагиат жасады деп айыптады, себебі екі автор да мәтіндердің бірдей корпусын талдаған. Болгарияда ол саяси мақсаттар үшін тарихи фактілерді манипуляциялауда деп те айыпталды. Сондай-ақ, Македония тілінің стандарты Конескидің көмегімен сербтендірілген деген де мәлімдемелер жасалды. Конескидің өзі бала кезінде күшті сербтендірілген тілде сөйлеп, осы үшін қорланды. Кристиан Восс бойынша, македон тілінің сербтендірілуіндегі шешуші кезең 1950-ші жылдардың соңында, 1961-1966 жылдар аралығында жарық көрген Конескидің сөздігіне дайындық кезеңінде болды. Восс бұл сөздікте сербтерге қатысты тұрақты бейімділік бар екенін айтады. 1969 жылы Чикагоға сапар шегіп, жергілікті университеттен "Құрметті доктор" атағын алғанда, Стамбулда тұратын Битоладан екі албан зиялысы ректорға наразылық хаттарын жіберіп, македон тілінің жергілікті славяндарды болгарландыру үшін югослав коммунистері жасаған өнертапқыш екенін мәлімдеді. Бүгінде Солтүстік Македония Республикасындағы тарихи ревизионистер коммунистік Югославияда қалыптасқан көзқарасты күмәндандырып, Конескидің маңызды үлес қосқан македон тілін кодификациялау процесін "сербтендіру" деп сипаттауда. Македониялық ұлтшылдар да Конески мен коммунистік элитаны македон тілінің стандартты түрін сербтендіруде айыптап отыр. Сол сияқты, македон тілінің стандартының кодификаторларының бірі болған Венко Марковский, Конескиді македон тілін сербтендіргені үшін ашық айыптады.