Кіріспе

Қытай асханасының тарихы әртүрлілік пен өзгерістермен сипатталады. Археолог және ғалым Кванг-чи Чанг: «қытай халқы тамаққа ерекше көңіл бөледі» және «тамақ көптеген әлеуметтік өзара әрекеттесулердің ортасында тұрады, немесе кемінде оларға ілесіп жүреді немесе оларды бейнелейді» дейді. Оның сөзіне göre, тарих барысында «ұзақ сақталу өзгерістен әлдеқайда маңызды». Ол тамақ дайындаудың ең алғашқы кездерінен бастау алатын және тамақ дәстүрін жалғастыратын негізгі принциптерді түсіндіреді, атап айтқанда, қалыпты тамақ дәнді дақылдар мен басқа да крахмалдардан, сондай-ақ көкөніс немесе еттік тағамдардан тұрады.

Жіктеу

Қин әулеті кезінде Қытай империясының кеңейгенінен кейін көп ұзамай, Хан дәуірінің жазушылары өз мемлекеттерінің әртүрлі аймақтарындағы тағам дайындау әдістерінің айқын ерекшеліктерін байқады. Бұл ерекшеліктер көбінесе Қытайдың әртүрлі климаттық жағдайларымен және тағамдық өнімдердің қолжетімділігімен байланысты болды. Көптеген жазушылар оларды жіктеуге тырысты, бірақ ғасырлар бойындағы ішкі саяси шекаралар мәдени ерекшеліктермен үнемі сәйкес келмегендіктен, тағамдар мен тамақ пісіру стильдерін нақты немесе тұрақты түрде жіктеудің немесе бағалаудың мүмкіндігі болмады. Әртүрлі этникалық топтар кішкентай аумақтарда ғана орналасқан болса да, олардың асханалары бастапқыда жүйелі тізімдерге енгізілді. Дегенмен, кейбір жалпы жіктемелер пайдалы болып табылады:

Солтүстік және оңтүстік асханалар

Ең алғашқы және негізгі айырмашылық – ертерек қоныстанған, салыстырмалы түрде құрғақ Солтүстік Қытай жазығы мен Янцзы өзенінің оңтүстігіндегі жаңбырлы төбелі аймақ арасында болды, бұл аймақ Қытай империясына әлдеқайда кейін қосылды. Алғаш каналдар, ал қазір теміржолдар мен тас жолдар бұл айырмашылықты нашарлатты, бірақ оңтүстік аймағында күріш, ал солтүстікте ұннан жасалған тағамдар (көптеген түрлі лапшалар мен пельмендер) басым екендігі рас.

Сегіз мектеп

Соңында, осы бағыттардың төртеуі жеке қытай мектептері ретінде мойындалды: Хунань асханасы (жергілікті өзенінің атымен Сианг деп аталады), Фуцзянь (жергілікті тұрғындарының атымен Мин деп аталады), Анхуй (қысқартылған түрі Хуй) және Чжэцзян (қысқартылған түрі Чжэ).

Неолит дәуірі

Қытай тарихының осы дәуірі туралы сенімді жазбаша дереккөздер болмаса да, археологтар қазба жұмыстарының нәтижесінде тағам дайындау және сақтау туралы шешімдерге келе алады. Кейде артефакттар және (өте сирек) сақталған тағам өнімдері табылады. 2005 жылдың қазан айында Қытайдың Циньхай провинциясындағы Сары өзеннің жоғарғы ағысының жанындағы Ладжия қазбасында ең көне лапшалар табылған. Бұл қазба Цыцзя мәдениетімен байланысты. 4000 жылдан астам ғасырлар бұрын жасалған лапшалар талқан және қара бидайдан дайындалған.

Ертедегі династиялық кезең

Шеннонның ауыл шаруашылығын енгізгендігі туралы аңыздар оған "Бес астық" өсіруді бірінші болып тапсырады, бірақ тізімдер әртүрлі және көбінесе майға және дәмдеуге қолданылатын конопля мен кунжут сияқты тұқымдарды да қамтиды. "Классикалық Ырымдар" кітабында соя, бидай, қарақұмық және талқурай, қымыз тізімге кіреді. Оңтүстік Қытай әлі Хан мемлекетімен қоныстанбағандықтан және өңделмегендіктен, күріш Шеннон өсірген "Бес астыққа" жатпағанын Мин энциклопедиясының авторы Сун Инсин дұрыс атап өткен. Көбінесе желетін жемістер мен көкөністерге каштан, алма, өрік, шабдалы, қарбыз, апта, қызыл жиде, құрма, лақ, бамбук көкөзі, горчица және таро кіретін. Үй жануарларының ішінде тауық, үйрек, шошқа, қаз, қой, түйе және иттер де желінетін. Көлдер мен өзендерден тасбақа мен балық ауланып желінетін. Байқаш, фазан, қарға, сика бұғысы және қытай бамбук торайы аң ауының және тамақтанудың кең таралған нысандары болды. Дәмдеуіштерге қант, бал, тұз және соя соусы кіретін. Сыра мен сары шарап жиі ішілсе, байцзю көп уақыттан кейін ғана қолжетімді болды. Хан әулеті кезінде қытайлықтар әскери жорықтар үшін азық-түлік сақтау әдістерін ойлап тапты, мысалы, етті кептіріп, жаңғаққа айналдырды және астықты пісіріп, қуырып, кептірді. Қытай аңыздары бойынша, пісірілген, жалпақ нан Хань әулетінің генералы Бан Чао Сиюдан (Батыс аймақтар, Орталық Азияның атауы) әкелген және ол бастапқыда "жабайы кондитерлік өнім" деп аталған. Шаобин парсы және Орталық Азия нанымен, сондай-ақ Таяу Шығыс питесімен байланысты деп саналады. Тан дәуірінде Орталық Азиялықтар Қытайда кунжуттан жасалған торттар жасап сатқан.

Оңтүстік және Солтүстік династиялар

Оңтүстік және Солтүстік династиялар кезінде Солтүстік Вэйдің Сяньбэйлері сияқты хань емес халықтар өз тағамдарын Солтүстік Қытайға әкелді, және бұл ықпалдар Тан династиясына дейін сақталды, тіпті хань халқы арасында қой еті және ешкі сүті, йогурт және қымыз сияқты сүт өнімдерін танымал етті. Сун династиясы кезінде хань қытайлықтары сүт өнімдеріне қарсы көрушілікке бой берді және бұрын енгізілген сүт тағамдарын тастады. Оңтүстік Циден қашқаннан кейін Шианьбэй Солтүстік Вэйде пана тапқан хань қытайлық көтерілісші Ван Су бастапқыда ешкі сүті және қой еті сияқты сүт өнімдерін жеуге шыдамады, оның орнына шай мен балық жеуге мәжбүр болды, бірақ бірнеше жылдан кейін ол йогурт пен қошқар етін жеуге үйренді, ал Шианьбэй императоры одан Қытайдың (Жонгго) қай тағамдарын артық көретінін сұрады – балықты қой етінен, ал шайды йогурттан. Цзя Сиксидің "Қимин Яошу" еңбегінде 280 рецепт кездеседі.

Тан әулеті

Тан империясының әртүрлі аймақтарындағы экзотикалық заттарға қызығушылық және денсаулық пен ұзақ өмір сүруге ықпал ететін өсімдіктер мен жануарларды іздеу Тан династиясының тағамдарының әртүрлілігін көтермелейтін факторлардың бірі болды. Тан дәуірінде көптеген жалпы тағамдар мен тамақ дайындауға арналған ингредиенттер, жоғарыда аталғандардан басқа, арпа, сарымсақ, тұз, репа, соя, алмұрт, әбзел, бұршақ, алма, гранат, жюжуба, рабарб, лак, қарағай жаңғағы, қаштан, жаңғақ, ямс, таро және т.б. Ет жейтін түрлі тағамдар: шошқа, тауық, тоқты (әсіресе солтүстікте жақсы көреді), теңіз суыры, аю (оны ұстау қиын, бірақ буда пісірілген, қайнатылған және маринадталған аюдың рецепттері болды) және тіпті Бактрия түйелері. Кейбір тағамдар да тыйым салынған, өйткені Тан соты адамдарды сиыр етін жеуге шақырған (себебі бұқа құнды мал болған), ал 831-833 жылдар аралығында Тан императоры Вэнцзун буддизмге деген діни сенімінің негізінде ірі қара мал союға тыйым салды. Қытайлықтар теңіз және құрлық арқылы сауда жасап, Самарқандтан алтын персиканы, Парсыдан құрма, фисташка, інжір, Кореядан қарағай тұқымы мен женьшен тамырларын, ал Оңтүстік-Шығыс Азиядан манго сатып алатын. Қытайда қантқа үлкен сұраныс болды; Солтүстік Үндістанды Харша билеген кезде (шамамен 606-647) Үндістан елшілері Тан Қытайға екі қант өндірушісін әкелді, олар қытайлықтарға қант тамырын өсіруді үйретті. Мақта да Үндістаннан Бенгалиядан дайын өнім ретінде келді, бірақ қытайлықтар мақтаны өсіріп, өңдей бастаған Тан дәуірінде болды, ал Юань әулеті кезінде ол Қытайдың басты тоқыма матасына айналды. Алдыңғы Оңтүстік және Солтүстік династиялар (420-589 жж.) кезінде, тіпті одан да ертеректе, Қытайдың оңтүстігінде шай ішу кеңінен таралған. (Сәйдің дәндері Қытайдың оңтүстік-батысында өсетін Camellia sinensis өсімдігінің жапырақтарынан алынады.) Ол кезде шай дәмді ләззат беретін, сонымен қатар дәрілік мақсаттағы сусын ретінде қарастырылды. Тан дәуірі кезінде шай қоғамдағы барлық күрделі заттардың синонимиі болды. Тан шағиры Лу Тонг (790-835) өлеңдерінің көп бөлігін шайға деген сүйіспеншілігіне арнады. 8 ғасырдағы жазушы Лу Ю (чайдың данасы деп аталады) тіпті "Сайдың классигі" (Чай Цзинь) деп аталатын шай ішу өнерін түсіндіретін трактат жазды. Ұйғыр түркілері де шайды жақсы көретін. Қалаға атпен кіргенде, олар ең алдымен шай дүкендеріне баратын. Қытайда қаптама қағаз б.з.д. 2 ғасырдан бері қолданылғанымен, Тан дәуірі кезінде қытайлықтар қаптама қағазды чай жапырақтарының дәмін ұстап, сақтау үшін бүктелген және тігілген төрт бұрышты қаптар ретінде қолданған. Императордың азық-түлікті сақтау үшін Чанъань және оның айналасындағы саябақтарда орналасқан үлкен мұз шұңқырлары болды, ал байлар мен элитаның өздерінің кішігірім мұз шұңқырлары болды. Жыл сайын император жұмысшыларға тау аңғарларындағы мұз басудан 1000 мұз блогын қазып шығаратын, әр блогының өлшемдері болды. Ән дәуірінде біз мейрамханалар туралы жақсы деректерді табамыз, яғни, мейрамханалар мен жатақханаларға қарағанда, мейрамханаларда клиенттер мәзірден таңдайтын, ал жатақханаларда таңдау болмайтын. Бұл мейрамханаларда жергілікті тағамдар ұсынылды. Гурмандар өздерінің таңдауларын жазып, тамақ пен тамақтанудың саналы эстетикалық тәжірибеге айналғандығын көрсетті. Бұл ән құбылыстары Еуропадан кейін көп уақыттан кейін ғана табылды. Бұл тағамдардың ерекше атауларының көбі қандай тағамдық ингредиенттер қолданылғаны туралы мәлімет бермейді. Олар солтүстік-шығыста туған провинциялары бар астаналық шенеуніктерге қызмет көрсетті және солтүстік тағамдарын өздерінің дәміне тым жұмсақ деп тапқан болар еді. Кейфенг мейрамхана иелерінің ұрпақтары Ханчжоудағы мейрамханалардың көпшілігін басқарды, бірақ басқа да көптеген аймақтық сорттар да ұсынылған. Бұл мейрамханалар өте дәмді Сычуань тағамдарын ұсынады; Хебей мен Шандоңның тағамдары мен сусындарын ұсынатын таверналар, сондай-ақ креветка мен тұщы су балықтарының жағалау тағамдары бар. Серверлердің есте сақтау қабілеті мен шыдамдылығы өте жақсы болуы керек еді; үлкен мейрамханаларда егер сервер тіпті кішкене қателік жасаса, жиырма немесе одан да көп тағамдар бар кешкі ас кештері қиындыққа айналды. Егер қонақ шағымдаса, официантты сөгіп, жалақысын қысқартуы мүмкін, тіпті жұмыстан босатуы мүмкін. Олар: қуырылған қазы, қой еті мен қаз еті, әр түрлі шұбалар, ыстық, булы қазылар мен мұздатылған торттар. Түнгі базарлар үшінші түнгі күзетте жабылып, бесіншісінде қайта ашылды, сонымен қатар қысқы дауылдар мен қыстың ең қараңғы, жаңбырлы күндері де ашық болатын. Бұрыннан бері жүзім негізіндегі шарап Қытайда қолданылғанымен, грек-римдік Орталық Азияға сапар жасаған қытайлықтар оны элита үшін сақтап қалды. Сүт өнімдері, Тан династиясында кең таралған, шетелдік мәдениеттермен байланысты болды, сондықтан олардың тағамдарында ірімшік пен сүт жоқ. Сиыр еті де сирек желінетін, өйткені бұқа маңызды жұмыс малы болды. Жақын жердегі көл мен өзеннен алынған тұщы су балықтары да базарға әкелінетін. Жалпы жемістер: қарпуыз, гранат, личи, лонган, алтын апельсин, жюжуба, қайыс, әбзел және алма; Ханчжоу аймағында ғана он бір түрлі әбзел және сегіз түрлі алма болды. Арнайы және қосымша тағамдар: күріш шарабында пісірілген хош иісті моллюскалар, әбзелмен қаз, лотос тұқымының сорпасы, мидиямен дәмделген дәмді сорпа, шараппен пісірілген шарап, хош иісті кунжут бөлшектері, қышқыл бұршақ толтырылған немесе шошқа етінен жасалған бөлшектер, аралас көкөніс бөлшектері, хош иісті қантталған жемістер, имбирь жолақтары және ашытылған бұршақ пастасы, жюжуба толтырылған булы пельменьдер, қуырылған қаштан, ашытылған бұршақ сорпасы, хош иісті балға пісірілген жемістер және қамыр, қой майы және шошқа майы қосылған «бал кеспелері». Майлы ұн мен қантталған балдан жасалған десерт қалыптары қыздардың беттеріне немесе есік күзетшілері сияқты толық қару-жарақпен жасалған сарбаздарға ұқсас пішіндерге келтіріліп, «ұқсас тағамдар» (гуоши) деп аталды. Сол кездегі танымал ақын және мемлекет қайраткері Су Ши осы кезеңнің тағамдары мен шараптары туралы кеңінен жазды. Оның тағам мен гастрономияға деген құрметінің және кейінгі даңқының мұрасы Донгпо шошқасында көрінеді, бұл оның атымен аталған тағам. Осы кезеңнің асүйін тіркеген ықпалды еңбек - Лин Хунның (林洪) «Шанцзя Цингун» (Shanjia Qinggong). Бұл рецепттер кітабы әдеттегі және жоғары сыныпты тағамдардың көптеген дайындалуын сипаттайды. Тамақтану және ас дайындау әдеттері де осы кезеңде үлкен өзгерістерге ұшырады, сондай-ақ соя соусы және Орталық Азияның ықпалымен дайындалған көптеген ингредиенттер кеңінен таралды, сондай-ақ «Шанцзя Цингун» және «Уши Чжункуйлу» (Wushi Zhongkuilu) сияқты маңызды ас кітаптарының құрылуы осы кезеңдегі эзотерикалық тағамдар мен әдеттегі үй тағамдарын көрсетті.

Моңғол Юань әулеті

Юань династиясы (1271–1368) кезінде Батыспен байланыс Қытайға сорго сияқты маңызды азық дақылдарын, сондай-ақ басқа шетелдік тағамдар мен оларды дайындау әдістерін әкелді. Қытай медицинасының моңғол дәрігері Ху Сихуэй, қытай және моңғол тағамдық дәстүрлерін біріктіретін «Иньшань Чжэньяо» атты тамақ пісіру және денсаулық туралы нұсқаулық құрастырды. Дәрілік рецепттер оқырманға тағам дайындау әдістерін егжей-тегжейлі қарастыруға уақыт кетірмейтіндей әдемі стильде жазылған. Мысалы, әрбір ингредиенттің қадамдық нұсқаулары берілген, одан кейін осы ингредиенттерді қалай дайындау керектігі түсіндірілген. Юньнань асханасы Қытайда Бай халқы жасаған Рубин және Рушан ірімшіктерімен, сондай-ақ йогурттарымен ерекшеленеді. Йогурттың пайда болуы Юань династиясы кезіндегі моңғолдық ықпалға, Юньнаньдағы Орталық Азиялықтардың қоныстануына, сонымен қатар Үндістан мен Тибеттің Юньнаньға жақын болуы мен олардың ықпалына байланысты болуы мүмкін.

Мин әулеті

Мин династиясы (1368–1644) кезінде Қытай Колумбиялық алмасу деп аталатын тауарлар, өсімдіктер, жануарлар және азық-түлік дақылдарының жаңа жаһандық саудасына қатысты. Қытайға импортталған өнімнің көп бөлігі күміс болғанымен, қытайлықтар испан империясынан Жаңа дүние дақылдарын да сатып алды. Бұған тәтті картоп, жүгері және жер жаңғағы кірді – бұл дақылдар дәстүрлі қытайлық астық дақылдары – бидай, қарақұмық және күріш өспейтін жерлерде өсірілуге болатындықтан, Қытай халқының өсуіне мүмкіндік берді. Сун династиясында (960–1279) күріш кедейлердің негізгі тағамы болған; 1560 жылдары Қытайға тәтті картоп енгізілгеннен кейін, ол төменгі топтардың дәстүрлі тағамына айналды. Азық-түлікке деген қажеттілік артып, бағалар өсіп, көбінесе төменгі топ өкілдері қайтыс болды.

Цин әулеті

Джонатан Спенс Цин династиясының кезінде "тағам өнері – ақыл-ой өмірінің бір бөлігі ретінде қарастырылды: тағамның да Даосы болған, сондай-ақ мінез-құлық пен әдеби шығармашылықтың Даосы да бар еді" деп жазады. Ғалым-әкім Ли Ливэнгтің байлығы гастроном Юань Мэйдің шеберлігімен теңестірілді. Ең жақсы күріш дайындау үшін Ли қызметшісін жабайы раушан, кассия немесе цитрон гүлдерінен шұбат жинауға жіберетін. Ли бақша раушандарынан алынған судың тым күшті екенін айтты. Юань Мэй асхана шеберінің ұстанымын қабылдады, өзінің гастрономиялық еңбегі «Суйюань шидан» еңбегінде былай деп жазды:
"Мен әрқашан тауық, шошқа еті, балық және үйрек – дастарханның түпкілікті дарыны екенін айтамын, әрқайсысының өзіндік дәмі мен ерекше стилі бар. Ал теңіз құрттары мен қарлығаштар ұясы (құнына қарамастан) – қарапайым жандар, ешқандай ерекшелігі жоқ, тіпті жай ғана ілесіп жүретін нәрселер. Бірде бір губернатор маған кеш өткізуге шақырды, ол үлкен құмыраларда, гүлшошақтар сияқты әкелген қарақұмыра ұясын ұсынды. Оның дәмі жоқ еді. Егер губернатордың мақсаты бізді таң қалдыру болса, әр табаққа жүзден бір інжу-маржан салып бергені жақсырақ болар еді. Сонда ол тамаққа он мыңдаған теңге жұмсағанын білер едік, бірақ жеуге жарамсыз нәрсені жеуді күтудің қажеті болмас еді". Юань мұндай кештен кейін үйіне оралып, өзіне бір табақ қайнатылған бидай дайындап жейтін. Цин дәуірінің соңында жарияланған Императорлық банкеттер сотының құжаттары Маньчжу банкеттері мен қытай банкеттерінің бірнеше деңгейі болғанын көрсетті. Маньчжу-Хань императорлық дастарқаны екі дәстүрді біріктірген. «Дачжу ганси» тағамы Цин императоры Цянлунмен жоғары бағаланды.