Кіріспе

Кейбір табыс іздеушілердің дәстүрлі атауы – мата және сүйек жинаушы (британдық ағылшыншасы) немесе ескі киім жинаушы, қоқыс жинаушы немесе қоқыс сатушы (американдық ағылшыншасы), сондай-ақ сүйек іздеуші, сүйек жинаушы, шифонье, мата жинаушы, қағаз қорап немесе тоттер. Олар қажетсіз үй шаруалық заттарын жинап, саудагерлерге сатады. Мата мен қағаздың қалдықтары картонға айналдырылатын, ал сынған шыныны ерітіп қайта пайдалануға болады, тіпті өлген мысықтар мен иттің терісінен киім жасауға да болады. Дәстүр бойынша, бұл жұмыс жаяу орындалатын, жиналған материалдар (мақта, сүйек және түрлі металл сынықтары) иыққа ілінген кішкентай қапқа салынып сақталған. Кейбір жинаушылар арба қолданатын, оны ат немесе пони тартатын. 19 ғасырда мата және сүйек жинаушылар көбінесе өте кедейлікте өмір сүрді, күнделікті жинаған табысына қанағат тұтты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін олардың жағдайы жақсарды, бірақ 20 ғасырдың екінші жартысында бұл кәсіп төмендеді. Дегенмен, 21 ғасырда, металл сынығының бағасының өсуіне байланысты, мата және сүйек жинау стиліндегі жинақтар, әсіресе дамып келе жатқан елдерде жалғасуда.

19 ғасыр

Ұлыбританияда 19 ғасырдағы «қап-сүйек жинаушылар» қалалар мен елді мекендерден керексіз мата қиқымдарын, сүйектерді, металл және басқа да қоқыстарды жинаған. Генри Мейхьюдің 1851 жылғы «Лондон еңбегі және Лондон кедейлері» еңбегінде Лондонда 800-ден 1000-ға дейін «сүйек іздеушілер мен мата жинаушылар» пансиондарда, шатырларда және «ең төменгі аудандардағы қарапайым жабдықталған бөлмелерде» өмір сүргені айтылады. Сүйек және мата жинаушыны арқасындағы майлы қаптан бірден тануға болады. Ол әдетте қолында таяқ ұстайды, ал таяқтың ұшында тікен немесе ілмек болады, бұл үйлерден тасталған күл немесе қоқыс үйінділерін аударып, сатуға болатын нәрсе бар-жоқ екенін анықтау үшін қолайлы. Бұл сүйек іздеушілер, кейде осылай аталған, әдетте күніне тоғыз немесе он сағат Лондон көшелерінде құнды нәрселерді іздеп, содан кейін тапқандарын сұрыптау үшін жатақханаларына оралатын. Бірақ Лондонда олар мата қиқымдарын жергілікті саудагерлерге сатқан. Ақ матаның бір фунына екі-үш пеннен сатылатын, ал түсті матаның бір фуны екі пенге бағаланатын (барлық мата сату үшін құрғақ болуы керек еді). Сүйектер де шамамен осы бағамен алынса, мыс, қола және қалай бір фунына төрт-бес пенге бағаланатын. Күнделікті табысы шамамен алты пенді құрауы мүмкін. 19-шы және 20-шы ғасырлардың басындағы мата жинаушылар материалдарды өңдемейтін. Олар тапқандарын жинап, «бас мата жинаушыға» (әдетте бұрынғы мата жинаушы) тапсыратын, ол оларды материалды пайдалырақ нәрсеге айналдыруға мүмкіндігі бар бай инвесторларға сату үшін салмақ бойынша сататын. Йоркширдің Батыс Райдингінде мата және сүйек жинаушылар үй иелерінен жүн және мата қалдықтарын жинап, Шодди фабрикаларына сататын. «Шодди» - қайта өңделген жүннен жасалған мата. Оны алғаш рет 1813 жылы Бенджамин Лоу Батыс Йоркширдің Батли қаласында жасаған (немесе ойлап тапқан). Бұл процесте жүн маталарын талшықты массаға айналдырып, оны жаңа жүнмен араластыратын. Кейіннен Лоудың туыстары ұқсас процесті ойлап тапты, осы жолы фильц немесе қатаң тоқылған жүн матасын пайдаланды, ал өнім «мунго» деп аталды. Сэмюэл Парр 1834 жылы мунгоның алғашқы өндірушісі болды. Ол ескі пальто мен шалбарларды, тігіншілердің қалдықтарын пайдаланып, шОддиге қарағанда қысқа талшықтар шығарды. ШОдди дайындау процесінде маталар сұрыпталып, тігістер немесе жарамсыз бөліктері шіруге қалдырылып, содан кейін егіншілерге тыңайтқыш ретінде немесе төсекке немесе толтыруға сатылатын. Қалған жүн маталары шОдди фабрикаларына өңделуге жіберілетін. Бірнеше ондаған жылдар бойы Еуропадан да маталар жеткізіліп тұрды. 1860 жылдары шОдди және мунго өндірісі Батыс Йоркширде, әсіресе Батли, Дьюсбери және Осетт аудандарында үлкен өнеркәсіпке айналды. Бұл жұмыс жұмысшы табының ең төменгі қабатына ғана арналған болса да, мата жинау адал кәсіп деп есептелді, ол тірішілік табу үшін көше тазалаушыдан гөрі жақсырақ еді. Парижде мата жинаушылар заңмен реттеліп, тек түнде жұмыс істей алатын. Олар ерекше құнды заттарды иелеріне немесе билік органдарына қайтаруға міндетті болды. Евгений Пубель 1884 жылы қоқыс жәшігін енгізген кезде, француз газеттері оны мата жинаушылардың күнкөрісіне араласқаны үшін сынады.

20 ғасыр

1954 жылы «Манчестер Гардиан» газетінде жарияланған мәліметке сәйкес, кейбір ер адамдар мата қиқымдарын жинау арқылы күніне 25 фунт стерлинг (қазіргі құнымен шамамен) табатын. Көбінесе олар сөмкенің орнына қол арбасын пайдаланса, ал кейбіреулері жинаған заттары үшін ат пен арбамен бірге үйкеу тастарын таратып, айырбастау жасаған. 1958 жылы «Манчестер Гардиан» газетінің тілшісі Джон Биббиді Манчестер маңындағы Чорлтон мен Стретфорд аймалдарындағы сапарына ертіп жүрді. Биббидің қол арбасына тиелген жүгі – мата қиқымдары, терілер, аяқ киімдер, автокөліктің бөлшектері, диван және басқа да жиһаз болды, одан ол шамамен 2 фунт стерлинг табыс тапты. Батыс Йоркширде нашар сапалы мата және мунго өндірісі 1950 жылдарға дейін жалғасты. Мата жинаушылар жергілікті көшелерде арбаларын тіктеп, әйелдер әкелген жүнді немесе мата қиқымдарын өлшеп, оларға ақы төлеген. 1960 жылдардың ортасына қарай мата және сүйек саудасы жалпы алғанда төмендеді. 1950 жылдары Манчестер мен Салфордта барлығы 60-қа жуық мата саудагері болса, 1978 жылға қарай бұл көрсеткіш шамамен 12-ге дейін азайды, олардың көпшілігі металл сынықтарын жинаумен айналыса бастады. Жергілікті саудагерлер өнеркәсіптің құлдырауына демографиялық өзгерістер сияқты бірнеше факторлардың себеп болғанын айтты. 1965 жылғы газет хабары Лондонда бар болғаны «бірнеше жүз» мата және сүйек жинаушы қалғанын көрсетті, бұл корпоративтік қоқыс жинаушылар сияқты мамандандырылған салалардың бәсекесінен және жылжымайтын мүлік дамытушыларының мата саудагерлерінің жерлеріне құрылыс салуға жасаған қысымынан болуы мүмкін. 1980 жылдары Голливуд жұлдызы Кирк Дуглас Джонни Карсонмен сұхбаттасқанда, оның әкесі Нью-Йоркте мата жинаушы болғанын және «қазіргі жастар мата жинаушы дегенді білмейді» деді. Би-Би-Сидің 1960-70 жылдардағы танымал «Степто мен Ұлы» телекомедиясы британдық фольклорында мата және сүйек жинаушының беделін сақтауға көмектесті, бірақ 1980 жылдары олар көзден жоқ болды. Дегенмен, соңғы жылдары металл сынықтарының бағасының өсуі олардың қайта оралуына ықпал етті, бірақ көбінесе ат пен арбаның орнына фургонды пайдаланады және мегафон арқылы өздерінің бар екендігін жариялайды, бұл кейбір тұрғындардың шуға шағымдануына себеп болады.

21 ғасыр

Құбырларды жинау дамушы елдерде, мысалы Үндістанның Мумбаи қаласында әлі де кең таралған, онда ол қоқыс және қайта өңдеу аймақтарындағы қоғамның ең кедей топтарына күн көріске жететіндей ақша табуға мүмкіндік береді. 2015 жылы Үндістанның Қоршаған орта министрі құбыр жинаушылардың еңбегін мойындау үшін ұлттық жүлде тағайындады. Жүлде, 1,5 лакх рупи ақшалай сыйлықпен, үш үздік құбыр жинаушыға және ең жақсы тәжірибелерді жаңарумен айналысатын үш бірлестікке беріледі. Құбыр жинау, нашар қалдықтарды басқару инфрақұрылымы бар қалалық кеңістіктерге оң әсер етеді. Үндістанда құбыр жинаудың экономикалық қызметі шамамен 3200 крор рупиге бағаланады. Сондай-ақ, Үндістанда ПЭТ бөтелкелерді қайта өңдеу деңгейі шамамен 90% құрайтыны анықталды, бұл елдегі қатты қалдықтарды басқарудың жетілмегендігі мен қалдықтарды жинау және қайта өңдеу мәдениетінің дамымағандығын ескере отырып, құбыр жинауға байланысты болуы мүмкін.

Мәдени әсері

Шарль Бодлердің "Жақсылық гүлдері" (1888) шығармасына "Шифоньердің шараптары" ("The Rag Picker's Wine") деп аталатын, жыршы кейіпкерінің басты рөлде ойнайтын поэмасы кіреді. Франсис Салтустың "Көлбеулер мен идеалдар" (1890) еңбегінде "Париждің ескі жырқышы" деген атпен жырланған өлең бар. Брам Стокердің "Күрелердің жерлеуі" (1896) әңгімесі 1850 жылы Париждің Монруж ауданындағы шифоньерлер ортасында өтеді. Манхэттеннің Чатем-сквері маңындағы үйлердің бір бөлігі, тұрғындарының көпшілігінің кәсібі болғандықтан, Rag picker's Court деп аталды. 1879 жылы Уильям Аллен Роджерс Харпердің апталық басылымы үшін қала ішіндегі өмірге арналған гравюралар сериясының бір бөлігі ретінде, мата-құралдармен шашылған ауланың суретін салды. 1862 жылы жарық көрген "Кәсіреттілер" романында Варгулем кейіпкері лас киім жинаушы. Ол өзін бақытты санайды, себебі Париж көшелеріндегі көптеген адамдардан өзгеше, ол кәсіп иесі. "Original Rags" – 1899 жылы пианиноға арналған музыкалық попурри, рагтайм жанрының ерте үлгісі, ол лас киім жинауға сілтеме жасайды, сонымен қатар сөзжұмбақ ретінде де қолданылады. "Rag and Bone" – американдық гараж-рок тобы The White Stripes орындаған ән, ол лас киім және сүйек жинаушылардың көзқарасынан айтылған. "The Ragpicker's Dream" – 2002 жылы әнші-гитарист Марк Кнопфлердің шығарған әні мен альбомы. "Picking Rags" – 1998 жылғы "State of the Blues Harp" альбомынан әнші-музыкант Джордж "Моджо" Бьюфордтың әні. 1967 жылы CBS News арнасынан көрсетілген "The Tenement" телеарнасы Чикагодағы жергілікті лас киім жинаушының жұмысын бейнелейді. BBC теледидарлық комедиялық сериалы "Степто мен ұлы" (1962–74) құм мен сүйек жинаумен айналысатын есімді екі ойдан шығарылған кейіпкерді бейнелейді.