Кіріспе

АҚШ Жоғарғы Сотының 2005 жылдан бергі кезеңі
британдық саясаткер

Робертс Соты – Джон Робертстің Бас судья ретінде АҚШ Жоғарғы Сотына жетекшілік еткен 2005 жылдан бергі кезең. Робертс Уильям Ренквисттің қайтысынан кейін Бас судья болып тағайындалды. Бұл сот Винсон Сотынан (1946–1953 жж.) бері ең консервативті сот деп есептеледі. Бұған Сандра Дей О'Коннордың салыстырмалы түрде орташа бағытталған судьялық қызметтен зейнеткерлікке шығуы және консервативтік көзқарастағы Сэмюэл Алитоның тағайындалуы себеп болды. Соттың идеологиялық тепе-теңдігі 2018 жылы шешімді дауысқа ие болған Энтони Кеннедидің орнына Бретт Каваноның, ал 2020 жылы либералды Рут Бадер Гинзбургтің орнына Эми Кони Барретттің тағайындалуы арқылы одан әрі оңға қарай жылжыды. Барретт тағайындалғаннан бері Робертс Соты 1973 жылы Gallup компаниясы сауалнамалар жүргізе бастағаннан бері ең беделсіз сот болып табылады.

Мүшелік

Робертс бастапқыда президент Джордж Бушпен бірге қазылар төрешілігіне ұсынылды, Сандра Дей О’Коннордың орнын басатын болды, ол зейнеткерлік туралы хабарлаған еді, мұрагері расталғаннан кейін күшке енеді. Алайда, Сенат ұсынысты қарастыруға үлкермес бұрын, Бас қазы Уильям Ренквист қайтыс болды. Президент Буш бастапқы ұсынысты дереу кері алып, оны Бас қазылыққа ұсынысты қайта ұсынды; Робертстің екінші ұсынысын Сенат 2005 жылғы 29 қыркүйекте 78 дауысқа 22 дауыспен растады. Робертс сол күні Ақ үйde, бос орын кезінде бас қазы қызметін атқарған аға қазы Джон Пол Стивенстің қатысуымен конституциялық ант берді. 3 қазанда Робертс 1789 жылғы Сот актісінде көзделген сот антын қабылдады, бұл 2005 жылғы сессияның алғашқы ауызша дәлелдемелерінен бұрын болды. Робертс соты Робертсті бас қазы ретінде және Ренквист сотының соңғы сегіз қазысымен басталды: Стивенс, О’Коннор, Антонин Скалия, Энтони Кеннеди, Дэвид Саутер, Кларенс Томас, Рут Бадер Гинзбург және Стивен Брейер. Президент Буштың О’Коннордың орнына екінші үміткері Гарриет Майерс дауыс беруге үлкермес бұрын өтінішін кері алды; ал үшінші үміткері Сэмюэл Алито 2006 жылғы қаңтарда расталды. 2009 жылы президент Барак Обама Соня Сотомайорды Саутердің орнына ұсынды, ол расталды. 2010 жылы Обама Елена Каганды Стивенстің орнына ұсынды, ол да расталды. 2016 жылғы ақпанда қазы Скалия қайтыс болды; келесі айда Обама Меррик Гарлендті ұсынды, бірақ Гарлендтің үміткерлігі Сенатта қарастырылмады және 114-ші Конгресс аяқталғанда, 115-ші Конгресс 2017 жылғы 3 қаңтарда басталғанда мерзімі бітті. 2017 жылғы 31 қаңтарда президент Дональд Трамп Скалияның орнына Нил Горсушты ұсынды. Сенаттағы демократтар Горсучтың үміткерлігіне кедергі келтірді, нәтижесінде республикалықтар «ядролық опцияны» қолданды. Содан кейін Горсуч 2017 жылғы сәуірде расталды. 2018 жылы Трамп Кеннедидің орнына Брет Каванонды ұсынды, ол расталды. 2020 жылғы қыркүйекте қазы Гинзбург қайтыс болды; Трамп Гинзбургтің орнына Эми Кони Барретті ұсынды және ол 2020 жылғы сайлаудан бірнеше күн бұрын, 2020 жылғы 26 қазанда расталды. 2022 жылы Брейер Жоғарғы Соттың мерзімі аяқталғаннан кейін зейнеткерлікке шығатынын мәлімдеді, егер оның мұрагері расталса. Байден Брейердің орнына Кетанжи Браун Джексонды ұсынды, оны Сенат бекітті. Брейер 30 маусымда жазғы демалысқа кеткенге дейін сотта қалды, сол кезде Джексон ант берді, ол Жоғарғы Сотта қызмет еткен алғашқы афроамерикандық әйел және бұрынғы федералды мемлекеттік қорғаушы болды.

Басқа салалар

Бұл сот кезінде Джордж Буш, Барак Обама, Дональд Трамп және Джо Байден президенттік қызмет атқарды. Конгрестердің қатарында 109-шыдан бастап қазіргі 118-ші АҚШ Конгресіне дейін барлығы кірді.

Сот шешімдері

Робертс сотының құқық Биллінің енгізілуі, қаруды бақылау, оңдықты әрекет, сайлау науқанының қаржысын реттеу, сайлау заңы, аборт, өлім жазасы, ЛГБТ құқықтары, заңсыз іздеу және тәркілеу, қылмыстық жазалау салаларындағы маңызды шешімдері бар. Робертс сотының маңызды шешімдері:
Citizens United v. Federal Election Commission (2010): 5–4 дауыспен, көпшілік пікірін судья Кеннеди жеткізген, Сот корпорациялардың, кәсіподақтардың және коммерциялық емес ұйымдардың саяси науқандардағы тәуелсіз шығыстарын реттейтін Екіпартиялық науқан реформасы туралы заңның ережелері Бірінші түзетудегі сөз бостандығы құқығын бұзады деп шешті. National Federation of Independent Business v. Sebelius (2012): Бас судья Робертс жазған 5–4 дауыспен, Сот пациенттерді қорғау және қолжетімді күтім туралы заңның көптеген ережелерін, соның ішінде медициналық сақтандыруды сатып алуға жеке міндеттемені қолдады. Бұл міндеттеме Конгрестің салық салу өкілеттігінің бөлігі ретінде бекітілді. King v. Burwell (2015) ісінде Сот пациенттерді қорғау және қолжетімді күтім туралы заңды қолдады, бұл жолы Бас судья Робертс жазған 6–3 пікірде. Байланысты үшінші іс бойынша, California v. Texas (2021), Сот 2017 жылғы Салықтық қысқартулар және жұмыс орындары туралы заңда айыппұлдың 0 долларға дейін төмендетілуіне байланысты штаттардың да, жеке тұлғалардың да PPACA-ның жеке міндеттемесін даулауға құқығы жоқ деп шешті. 7–2 дауыспен шешімді судья Брейер шығарды. Arizona v. United States (2012): Судья Кеннедидің 5–3 дауыспен, Сот Аризона штатының SB 1070 заңының, Аризонаның иммиграцияға қатысты заңының, иммиграциялық заңдарды реттеу және оларды орындау жөніндегі федералдық билікті конституцияға қайшы түрде узурпациялағанын анықтады. Shelby County v. Holder (2013): Бас судья Робертстің 5–4 дауыспен, Сот 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заңтың 4-тарауы, ол Дауыс беру құқығы туралы заңның 5-тарауына арналған формуламен қамтамасыз етілгенін конституциялық емес деп тапты. Соңғы тарау кейбір штаттар мен юрисдикциялардан дауыс беру заңдарын немесе тәжірибесін өзгертуден бұрын федералдық алдын ала келісім алуды талап етеді, бұл штаттар мен юрисдикциялардың сайлаушыларды кемсітуіне жол бермеу үшін жасалған. Қамтамасыз ету формуласы болмаса, Дауыс беру құқығы туралы заңның 5-тарауы енді күшінде емес. Burwell v. Hobby Lobby (2014): Судья Алитоның 5–4 дауыспен, Сот жақын корпорацияларды Дін бостандығын қалпына келтіру туралы заң негізінде Қолжетімді медициналық көмек туралы заңның контрацепция талабынан босатты. Riley v. California (2014): 9–0 дауыспен, Сот ұялы телефонды ұстау кезінде оның цифрлық мазмұнын сотқа тапсырмасыз іздеу және тәркілеу конституцияға қайшы келеді деп шешті. Obergefell v. Hodges (2015): Судья Кеннедидің 5–4 дауыспен, Сот Тиісті процеске қатысты ереже мен Тең қорғаныс ережесі бір жынысты жұптардың некеге тұру құқығын кепілдейді деп тапты. Whole Woman's Health v. Hellerstedt (2016): Судья Брейердің 5–3 дауыспен, Сот Техас штатының аборт клиникаларына қол жеткізуге "қатты кедергі келтіретін" шектеулерін жойды. Trump v. Hawaii (2018): Бас судья Робертс жазған 5–4 дауыспен, Сот Трамптың саяхатқа тыйым салуына қарсы алдын ала тыйым салуды жоққа шығарды, бұл оған күшіне енуге мүмкіндік берді. Сондай-ақ, Сот екінші дүниежүзілік соғыс кезінде президент Франклин Делано Рузвельтке жапондық американдықтарды тұтқындауға рұқсат берген Korematsu v. United States (1944) прецедентін жоққа шығарды. Carpenter v. United States (2018): Бас судья Робертс жазған 5–4 дауыспен, Сот үкіметтің ұялы телефон станцияларының деректерін алуы Төртінші түзетуді іздеу болып табылады және, демек, әдетте ордерді қажет етеді. Janus v. AFSCME (2018): 5–4 дауыспен, Сот мемлекеттік сектордағы кәсіподақ мүшелері емес адамдардан алынатын кәсіподақ жарналары Бірінші түзетудегі сөз бостандығы құқығын бұзады деп шешті, бұл бұған дейін мұндай жарналарды рұқсат еткен Abood v. Detroit Board of Education ісіндегі 1977 жылғы шешімді жоққа шығарды. Timbs v. Indiana (2019): 9–0 дауыспен, Сот Сегізінші түзетудегі "артық айыппұл" ережесі азаматтық тәркілеуді қолдануға қатысты штаттық және жергілікті үкіметтерге де қолданылатынын анықтады. Rucho v. Common Cause (2019): Бас судья Робертс жазған 5–4 дауыспен, Сот партизандық gerrymandering талаптары сот қарауына жатпайтын саяси мәселелерді тудырады деп шешті. Bostock v. Clayton County (2020): Судья Горсачтың 6–3 дауыспен, Сот 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауындағы жұмыспен қамтуды қорғау гендерлік сәйкестік пен жыныстық бағдарға да қатысты екенін анықтады. Espinoza v. Montana Department of Revenue (2020): Бас судья Робертс жазған 5–4 дауыспен, Сот жеке мектептерге бару үшін мемлекеттік қаражатты ұсынатын штаттық стипендия бағдарламасы Конституцияның Дін бостандығы туралы ережесіне сәйкес діни мектептерді кемсіте алмайды деп шешті. Brnovich v. Democratic National Committee (2021): Судья Алитоның 6–3 дауыспен, Сот Аризона штатының екі дауыс беру заңы 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заңды бұзбайды және нәсілдік кемсіту мақсаты болмағанын анықтады. Бұл шешім Дауыс беру құқығы туралы заңның 2-тарауын шектеді. Americans for Prosperity Foundation v. Bonta (2021): Бас судья Робертс жазған 6–3 дауыспен, Сот Калифорния штатының коммерциялық емес ұйымдарды үлкен донорларының атын мемлекетке жариялауды талап ететін заңын жоққа шығарды, бұл реттеу донорларға тым көп жүктеме салады және олардың Бірінші түзетудегі құқықтарын бұзады деп шешті. New York State Rifle & Pistol Association, Inc. v. Bruen (2022): Судья Томас жеткізген 6–3 дауыспен, Сот жасырылған қаруды тасымалдауға рұқсат алу үшін "негізді себеп" көрсетуді талап ететін Нью-Йорк штатының заңын жоққа шығарды, бұл реттеу өзін-өзі қорғау қажеттілігі бар заңмен өмір сүретін азаматтардың Екінші түзетудегі құқықтарын жүзеге асыруына кедергі келтіреді деп шешті. Dobbs v. Jackson Women's Health Organization (2022): 6–3 дауыспен, Миссисипи штатының жүктіліктің алғашқы 15 аптасынан кейін көптеген аборт операцияларын тыйым салатын заңы қолданылды. Тағы да 5–4 дауыспен, судья Алито жеткізген, Сот Roe v. Wade және Planned Parenthood v. Casey шешімдерін жоққа шығарды, Конституция аборт құқығын бермейді деп шешті. Kennedy v. Bremerton School District (2022): Судья Горсач жеткізген 6–3 дауыспен, Сот үкіметтің, бұл жағдайда мемлекеттік жоғары мектеп футбол жаттықтырышының жеке діни ритуалын орындауына кедергі келтіруге құқығы жоқ деп шешті, мұндай әрекет Бірінші түзетудегі сөз бостандығы және дін бостандығы ережелерін бұзу болар еді. Сот Lemon v. Kurtzman шешімін жоққа шығарды және осылайша 51 жылдық "лимондық тест" прецедентін жойды. Moore v. Harper (2023): Бас судья Робертс жеткізген 6–3 дауыспен, Сот Сайлау туралы ереже штат заң шығарушы органдарына сайлауларға толыққанды билік бермейді деп шешті, тәуелсіз штат заң шығарушы органдарының теориясын қабылдамады. Students for Fair Admissions v. Harvard & Students for Fair Admissions v. University of North Carolina (2023): Бас судья Робертс жеткізген шешімде, Сот оңдықты әрекет 14-ші түзетудің Тең қорғаныс ережесін бұзады деп шешті, Grutter v. Bollinger ісіндегі шешімді жоққа шығарды. Солтүстік Каролина ісінде 6–3, ал Гарвард ісінде судья Джексон өзін-өзі шеттетуіне байланысты 6–2 дауыспен шешім қабылданды. 303 Creative LLC v. Elenis (2023): Судья Нил Горсач жазған 6–3 дауыспен, Сот бизнесменді оның құндылықтарына қайшы келетін және ешбір клиент үшін жасамайтын өнер туындысын жасауға мәжбүрлеуге болмайды деп шешті, бұл ЛГБТ құқықтарын шектеді және сөз бостандығы мен дін бостандығын қолдады. Trump v. Anderson (2024): Бірауыздан 9–0 дауыспен, штаттардың президенттік лауазымға үміткердің құқықтығын 14-ші түзетудің 3-тарауына сәйкес анықтауға құқығы жоқ деп шешті.

Сот философиясы

Робертс соты консервативті деп сипатталған, ал көптеген адамдар оны «амбициялы консервативті қанаттың басымдығы» деп атайды. Алито, Томас, Кеннеди, Робертс және Скалия көбінесе консервативті ұстанымдарды қабылдады, ал Гинзбург, Брейер, Сотомайор және Каган көбінесе либералды ұстанымдарды қабылдады. Соутер мен Стивенс зейнеткерлікке шыққанға дейін либералды топтың құрамында болған. Бұл екі топтың судьялары бірнеше маңызды істе бірігіп дауыс берді, бірақ судья Кеннеди кейде либералды топпен бірге дауыс берді. Робертс екі судьялар тобының арасында тар шешімдерді және келісімге қол жеткізуді қолдап, айнымалы дауыс ретінде қызмет етті. Сот кейде партиялық бағыттар бойынша бөлінгенімен, адвокат және SCOTUSblog негізін қалаушы Том Голдштейн көптеген істердің 9:0 есебімен шешілетінін және судьялардың пікірлерінің кең спектрін қамтитынын атап өтті. Робертстің Жоғарғы Соттағы сот философиясын жетекші сарапшылар, соның ішінде Джеффри Розен және Марсия Койл бағалады. Робертс консервативті сот философиясын ұстанатыны айтылса да, ол 2012 жылы «Ұлттық тәуелсіз бизнес федерациясы» мен «Себелиусқа қарсы» ісінде «Науқастарды қорғау және қолжетімді күтім туралы заңның» (ACA) конституциялық екенін мойындағандығы баспасөзde оның консервативті сот философиясының басқа консервативті бағытталған судьялармен салыстырылатын мәртебесі туралы ойларға орын берді; ол ACA-ны қолдаған дауысы Рейнквисттің «Бушқа қарсы Гор» ісіндегі дауысымен салыстырғанда, қарапайым консервативті бағытты ұстанатын сияқты көрінеді. Кейбір сарапшылар Робертстің жоғары беделді істерде бейтарап нәтижеге жету үшін дауысын пайдаланатынын, бұл болашақта үлкен консервативті шешімдерге жол ашатынын атап өтті. Five Four Podcast осы маневрді «Робертстің екі қадамы» деп атады. Робертстің соттағы замандастары туралы айтсақ, оның сот философиясы Антонин Скалия мен Кларенс Томасқа қарағанда орташа және келісімге ұмтылатын болып саналады. Гинзбургтің орнын Баррет бастан кейін бірнеше сарапшылар Робертс енді жетекші судья емес екенін жазды. Басқа бес консервативті судья қалғандарынан басымдық таба алатындықтан, ол енді прецеденттерді құрметтей отырып, орташа консервативті бағытты сақтай алмайды. Кейбіреулер бұл көзқарасты соттың 2022 жылы «Доббсқа қарсы Джексон әйелдер денсаулық сақтау ұйымы» ісіндегі шешімі растады, ол 1973 және 1992 жылғы «Роуға қарсы Уэйд» және «Планированный родительствоға қарсы Кейси» істері бойынша маңызды шешімдерді жоққа шығарды. Консервативті топ кейде прецеденттерді жоққа шығаруға көбірек дайын топқа (Робертс, Кавано және Барретт) және прецеденттерді жоққа шығаруға көбірек дайын топқа (Кларенс Томас, Самуэль Алито және Нил Горсуч) бөлінеді. Робертс «Батыс Вирджинияға қарсы EPA» ісіндегі көпшілік пікірін жазды, ол «негізгі сұрақтар доктринасын» ресми түрде бекітті және «Таза ауа туралы заңға» сәйкес электр станцияларының шығарындыларын генерацияны ауыстыру арқылы реттеу мүмкіндігін шектеді (АҚШ). Бұл пікір Робертс пен консервативті топтың климаттық реформаларды тоқтату үшін доктрина жасады деген сыншылардың наразылығын тудырды.

Сын

2023 жылдан бері Демократтардың Сотқа сын айтуы күшейді, олар Сотты бұрынғыдан да оңсыз деп санады. Соттың заңдылығын оның либералды қанатындағы судьялармен қатар, жалпы халық та күмәндандырып қарады.

Демократиялық кері шегіну

2022 жылдың шілдесінде "АҚШ демократиясының құлдырауындағы Жоғарғы соттың рөлі" деген тақырыпта жарияланған зерттеу жұмысында республикалық Тревор Поттер құрған Үгіт-насихат заң орталығы Робертс соты "демократиямызға бұрылып кетті" және Трамптың үш тағайындалған судьясы келгеннен бастап "жеделдеп, күшейіп бара жатқан" "демократияға қарсы бағытталған шабуылда" екенін мәлімдеді.

Қоғамдық пікір

Робертс соты 1973 жылдан бері Gallup Жоғарғы Сотқа қоғамдық қолдауды бақылай бастағаннан бергі ең беделсіз сот деп есептеледі. NPR/PBS NewsHour/Marist жүргізген сауалнама көрсеткендей, Кларенс Томас соттың этика кодексін бұзды деген айыптамалар сотқа деген сенімді одан әрі төмендетіп, 2018 жылы 59% болған қоғамдық сенім 2023 жылы 37% -ға дейін түсті. 2024 жылы Маркет құқық мектебінің жүргізген сауалнамасы сотқа 40% қолдау көрсеткіші бар екенін анықтады.