Кіріспе
Спазмға қарсы препарат
Тригексифенидил (THP, бензексол, трихекс, Артан және басқа атаулармен сатылады) – бұл спазмға қарсы препарат, қатыру, дікіл, спазмдар мен бұлшықеттерді нашар бақылауды емдеу үшін қолданылады. Ол антимускарин класының құралы және көбінесе Паркинсон ауруын басқаруда қолданылады. 2003 жылы АҚШ-та Паркинсон ауруын емдеу үшін FDA бекітті. Бұл препарат Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының қажетті медицина тізіміне енген.
Медициналық қолданыстар
Тригексифенидил Паркинсон ауруын моно және комбинациялық терапияда симптомдық емдеу үшін қолданылады. Ол постэнцефалиттік, артериосклеротикалық және идиопатиялық түрлерінде тиімді. Бұл препарат антипсихотикалық емдеу кезінде туындайтын экстрапирамидалық қосымша әсерлерді емдеу үшін де жиі пайдаланылады. Ол окулогирлық криздердің жиілігі мен ұзақтығын, сондай-ақ дискинезиялық қозғалыстар мен спастикалық жиырылуларды азайтады. Тригексифенидил Паркинсон ауруымен жиі байланысты психотикалық депрессияны және психикалық әлсіздікті, сондай-ақ антипсихотикалық емнің тудырған симптомдық мәселелерді жақсартуға көмектеседі. Препарат Паркинсон ауруын толығымен емдей алмайды, бірақ симптомдарды айтарлықтай жеңілдетуі мүмкін. Паркинсон ауруымен ауыратын адамдардың шамамен 50-75% жақсы жауап береді және 20-30% симптомдық жақсаруды сезінеді. Терапевтік тиімділікті арттыру үшін тригексифенидилді көбінесе леводопамен немесе басқа антимускариндік немесе антигистаминдік (мысалы, дифенгидрамин) препараттармен бірге тағайындайды. Допамин агонистерімен, мысалы каберголинмен бірлесіп емдеу де мүмкін. Бұл көбінесе "көп өлшемді тәсіл" деп аталады. Сондай-ақ, бұл препарат эссенциалды тремор және акатизияға да тағайындалады.
Жағымсыз әсерлер
Дозаға тәуелді жанама әсерлер жиі кездеседі, бірақ әдетте дене дәріге бейімделген сайын уақыт өте келе азаяды. Келесі симптомдардың барлығын ескере отырып, Artane 16–86 жастағы адамдардағы неврологиялық кемшіліктерді бес жыл ішінде айтарлықтай және тұрақты түрде жақсартатыны дәлелденді. Егдеулі адамдар немесе психикалық аурулары бар адамдарда санасы шатасып, жаңылысу (делирий) дамуы мүмкін. Жағымсыз әсерлерге мыналар жатады, бірақ олармен шектелмейді:
Central nervous system: drowsiness, vertigo, headache, and dizziness are frequent. With high doses nervousness, agitation, anxiety, delirium, and confusion are noted. Trihexyphenidyl may be abused due to a short acting mood elevating and euphoric effect. The normal sleep architecture may be altered (REM sleep depression). Trihexyphenidyl may lower the seizure threshold. Peripheral side effects: dry mouth, impaired sweating, abdominal discomfort, nausea, and constipation are frequent. Tachycardia or heart palpitations (fast heart rate) may be noted. Allergic reactions are rare, but may occur. Many of these peripheral symptoms, especially considering an acute increase in anxiety with various physical complaints, as well as evidence of orthostatic hypotension and tachycardia are indicative of withdrawal, especially in people with psychiatric conditions
Eyes: trihexyphenidyl causes mydriasis with or without photophobia. It may precipitate narrow angle glaucoma or cause blurred vision. Tolerance may develop during therapy which requires dose adjustments. Striated musculature and weight gain. Trihexyphenidyl is a pregnancy category C drug. It is advised to only use with caution if benefits outweigh risks.
Орталық нерв жүйесі: ұйқышылдық, бас айналу, бас ауыру және есіңнің аууы жиі кездеседі. Жоғары дозада нервтік күйзеліс, алағайлық, қылықтану, делирий және санасы шатасу байқалады. Тригексифенидилді көңіл-күйді көтеру және эйфория тудыратын қысқа мерзімді әсеріне байланысты теріс пайдалануға болады. Ұйқы архитектурасы өзгеруі мүмкін (REM ұйқының басылуы). Тригексифенидил ұстама шегін төмендетуі мүмкін. Шеткі жанама әсерлер: ауыздың құрғауы, тершеңдіктің нашарлауы, іштің ауыруы, құлайпаңдық және іш қату жиі кездеседі. Жүрек соғудың жылдамдауы (тахикардия) немесе жүрек қағу сезімі байқалуы мүмкін. Аллергиялық реакциялар сирек кездеседі, бірақ болуы мүмкін. Бұл шеткі симптомдардың көпшілігі, әсіресе әртүрлі денелік шағымдармен қатар, ортостатикалық гипотензия және тахикардияның белгілері, әсіресе психикалық аурулары бар адамдарда препаратты тоқтатудың (абстиненттік синдром) белгісі болуы мүмкін.
Central nervous system: drowsiness, vertigo, headache, and dizziness are frequent. With high doses nervousness, agitation, anxiety, delirium, and confusion are noted. Trihexyphenidyl may be abused due to a short acting mood elevating and euphoric effect. The normal sleep architecture may be altered (REM sleep depression). Trihexyphenidyl may lower the seizure threshold. Peripheral side effects: dry mouth, impaired sweating, abdominal discomfort, nausea, and constipation are frequent. Tachycardia or heart palpitations (fast heart rate) may be noted. Allergic reactions are rare, but may occur. Many of these peripheral symptoms, especially considering an acute increase in anxiety with various physical complaints, as well as evidence of orthostatic hypotension and tachycardia are indicative of withdrawal, especially in people with psychiatric conditions
Eyes: trihexyphenidyl causes mydriasis with or without photophobia. It may precipitate narrow angle glaucoma or cause blurred vision. Tolerance may develop during therapy which requires dose adjustments. Striated musculature and weight gain. Trihexyphenidyl is a pregnancy category C drug. It is advised to only use with caution if benefits outweigh risks.
Көздер: тригексифенидил фотофобиямен қатар немесе одан жоғары көздің қарамағын кеңейтеді (мидриаз). Бұл тар бұрышты глаукоманы тудыруы немесе көрудің нашарлауына әкелуі мүмкін. Емдеу кезінде толеранттылық дамуы мүмкін, сондықтан дозаны түзету қажет болуы мүмкін. Бұлшық еттерінің қатаюы және дене салмағының артуы. Тригексифенидил – жүктілік санаты С дәрісі. Пайдасы қауіптен басым болған жағдайда ғана сақтықпен қолдану ұсынылады.
Central nervous system: drowsiness, vertigo, headache, and dizziness are frequent. With high doses nervousness, agitation, anxiety, delirium, and confusion are noted. Trihexyphenidyl may be abused due to a short acting mood elevating and euphoric effect. The normal sleep architecture may be altered (REM sleep depression). Trihexyphenidyl may lower the seizure threshold. Peripheral side effects: dry mouth, impaired sweating, abdominal discomfort, nausea, and constipation are frequent. Tachycardia or heart palpitations (fast heart rate) may be noted. Allergic reactions are rare, but may occur. Many of these peripheral symptoms, especially considering an acute increase in anxiety with various physical complaints, as well as evidence of orthostatic hypotension and tachycardia are indicative of withdrawal, especially in people with psychiatric conditions
Eyes: trihexyphenidyl causes mydriasis with or without photophobia. It may precipitate narrow angle glaucoma or cause blurred vision. Tolerance may develop during therapy which requires dose adjustments. Striated musculature and weight gain. Trihexyphenidyl is a pregnancy category C drug. It is advised to only use with caution if benefits outweigh risks.
Өте көп дозалау
Тригексифенидил (ТГФ) және басқа да паркинсонға қарсы препараттар зиянды заттар ретінде белгілі. Бұл басқа да заттарды қолданушылардың арасында да, сонымен қатар созылмалы шизофрениямен ауыратын науқастарда да кездеседі, бірақ соңғылары басқа да есірткілерді сирек қолданады. Тригексифенидил жоғары дозада қабылдағанда атропин улануына ұқсас симптомдарды тудырады: көздің қарашығының кеңеюі (мидриаз), шырышты қабықтардың құрғауы, беттің қызаруы, ішек пен несеп қуығының тонус жоғалтуы (атония) және гипертермия. Орталық жүйке жүйесіне тигізетін әсерлері – алағайлық, сананың шатасуы және галлюцинациялар. Емделмеген доза артығы өлімге алып келуі мүмкін, әсіресе балаларда. Өлімге дейінгі белгілер – тыныс алудың баяулауы және жүрек тоқтауы. Физостигмин – перифериялық және орталық әсерге ие болатын нақты антагонист. Карбахол атониялық ішек пен несеп қуығын емдеу үшін қолданылуы мүмкін. Өмірлік маңызды функциялар бақыланып, тұрақтандырылуы керек. Гипертермияны салқындатуға арналған жамылғылар қолдану қажет болуы мүмкін. Клиникалық жағдайлар бойынша есептерде тригексифенидилді басқа заттармен бірге дозадан асыру жиі кездеседі.
Өзара әрекеттесулер
Басқа антихолинергиялық препараттар (мысалы, спазмолитиктер, антигистаминдер, үшциклді антидепрессанттар): Тригексифенидилдің қосымша әсерлері күшейеді. Квинидин: Антихолинергиялық әсер күшеюі (әсіресе АВ жүргізуге әсері). Антипсихотикалық препараттар: Тригексифенидилді ұзақ мерзімді қолдану кешіккен дискинезия қаупін жасыруы немесе арттыруы мүмкін. Петидин (меперидин): Петидиннің орталық жүйке жүйесіне әсері және қосымша әсерлері күшейеді. Метоклопрамид: Метоклопрамидтің әсері азаяды. Алкоголь: Ауыр мас болу қаупі.
Фармакология
Паркинсон синдромындағы әсер ету механизмі толыққанды түсінілмеген, бірақ тригексифенидилдің парасимпатиялық жүйкеленген құрылымдардағы, мысалы, тегіс бұлшықеттерде (спазмолитикалық әрекеті), сілекей бездерінде және көздерде (мидриаз) эфференттік импульстарды бөгеуі белгілі. Жоғары дозаларда мидың моторлық орталықтарына тікелей орталық ингибициялық әсері болуы мүмкін. Өте жоғары дозаларда атропиннің артық дозасында байқалатын орталық токсикалық әсерлер көрінеді. Ол М1 мускарин рецепторына және, мүмкін, допамин рецепторына байланысады. Тригексифенидил асқазан-ішек жолынан жылдам сіңіріледі. Оральді қабылдағаннан кейін 1 сағат ішінде әсері басталады. Ең жоғары белсенділігі 2-3 сағаттан кейін байқалады. Бір дозаның әсер ету ұзақтығы дозаға байланысты 6-12 сағатты құрайды. Ол несеппен шығарылады, әдетте өзгермеген күйінде. Жануарлар мен адамдарда одан да нақты деректер әзірге анықталған жоқ.
Тарих
Тригексифенидил 1949 жылдан бері Паркинсон ауруына қатысты клиникалық сынақтарда тиімділігін көрсетіп келеді. АҚШ-та FDA Артан препаратын, немесе оның жалпы аталымын Trihexyphenidyl HCL-ды тек 2003 жылдың 25 маусымында паркинсонизмнің барлық түрлерін емдеу үшін мақұлдады.
Рекреациялық пайдалану
Невролог Оливер Сакс 1960 жылдары бұл препаратты ойын-сауық үшін қолданғанын хабарлады. Ол дәрі Паркинсон ауруымен ауыратын адамдарға арналғанын толық білген күйінде "үлкен дозада" қабылдағанын еске алды. Доктор Сакстың мескалин, псилоцибин, ЛСД және, мүмкін, ДМТ сияқты заттармен жасаған тәжірибелері, соның ішінде, оның "Галлюцинациялар" кітабында салыстырылған. 1970 жылдары тригексифенидил (саудалық атауы Parkan) Венгрияда ең көп қолданылатын, рецепт бойынша алынатын, ойын-сауыққа арналған препарат болды. 2008 жылғы жаңалықтарда тригексифенидил ирактық әскер мен полиция қызметкерлерінің арасында, басқа да рецепт бойынша алынатын препараттармен бірге, ойын-сауық үшін қолданылып жатқаны анықталды. Бұл препараттардың жауынгерлік стресске байланысты реакцияны жеңілдету үшін қабылданатыны хабарланды. Бұл кейбіреулер үшін дұрыс болғанымен, басқалары Артанды ЛСД-нің орнына немесе одан да күшті түрі ретінде пайдаланды. "Нью-Йоркер" журналының мәліметінше, мұндай жағдай 1960 жылдары кеңінен таралған. Ирак әскеріндегілерге ұқсас, бұл препараттың тарту еткенінің бір себебі – адамның оның әсері астында болғанда да ішінара бақылауын сақтай алуы еді.
Химия
Тригексифенидилді екі тәсілмен синтездеуге болады, бірі – тікелей, екіншісі – жинақтаушы синтез. Бірінші тәсілде бастапқы 2 (1 пиперидино)пропиофенон, ацетофенонға параформальдегид пен пиперидин қолданып, Манних реакциясы арқылы аминометилдеу жолымен синтезделеді. Екінші кезеңде 2 (1 пиперидино)пропиофенон Гринард реакциясында циклогексилмагний бромидімен әрекеттеседі.