Кіріспе
Қаср әл-Абд (قصر العبد) – біздің заманымыздан бұрынғы екінші ғасырдың бірінші тоқсанында салынған ірі эллинистік сарай. Көптеген ғалымдар оны Екінші храм дәуіріндегі белгілі яһуди Тобиадтар отбасы салғанын айтады, бірақ бұл туралы мәліметтерде көрсетілмеген. Сарайдың қираған қалдықтары бүгінгі Иорданияда, Уди-Сеир аңғарында, Ирак Әл-Амир ауылына жақын, Амманнан шамамен 17 шақырым батысқа қарай орналасқан.
Тарих
Қаср әл-Абд – Тирос саналады, бұл Иерусалимнің Хирканға тиесілі сарайы, құдіретті Тобиадтар әулетінің басшысы және б.з.д. II ғасырында Аммонның губернаторы. Бұл қамал туралы алғашқы жазбаша мәліметтерді бірінші ғасырдың римдік тарихшысы Иосиф Флавий жеткізген:
Ол мықты қамал тұрғызып, оны толығымен ақ тастан, тік төбесіне дейін салды, және оған ең үлкен жануарлардың бейнелерін қашап салды. Оның айналына үлкен және терең су арнасын салды. Ол сондай-ақ, қарсы беттегі тасты ойып, көп шақырымға созылатын үңгірлер жасады, онда тойлар мен тұруға арналған кең бөлмелер құрды. Ол сондай-ақ, оның бойымен ағып жатқан көптеген суларды өткізді, олар аулада өте әдемі және сәндік болды. Бірақ ол үңгірлердің кіреберістерін соншалықты тар етіп жасады, бір адам ғана бірден кіре алатын. Оның мұндай етіп салған себебі дұрыс еді, өйткені ол бауырларының қоршауынан және олардың қолына түсу қаупінен сақтану үшін солай істеді. Ол сондай-ақ, қалыптыдан гөрі үлкен аулалар салып, оларды үлкен бақтармен әшекейледі. Осылайша ол осы жерді Тир деп атады. Бұл жер Арабия мен Яһудеяның арасында, Иорданның арғы жағында, Хешбон елінен алыс емес жерде орналасқан. Бұл орынның Тобиадтармен байланысы жақын жерде табылған үңгірдегі жазуға негізделген. Еврейше "Түвия" немесе "Товия" (Тобия) есімі (טוביה, бірақ арамей жазуымен) Ирак әл-Амирдегі көршілес үңгірлердің үстінде жазылған, олар жақын маңдағы ауылмен атын бөліседі. Осы үңгірлердің бірінде сарайда жас қозғышақты қорғап тұрған аналық арыстанның бейнесі салынған. Сарайдың солтүстігіндегі екі тасқа қашалған залдың қасбеттерінде "Товия" деп жазылған екі арамей жазуы бар, олар б.з.д. IV ғасымға дейін даулануға болады. Иосиф Флавийдің айтуынша, Хиркан билік үшін күресте жеңіліп, Иерусалимнен шығысқа қарай, Тобиад әулетінің атамекендік жерлеріне қоныстанды. Ол кезде бұл аймақ Яһудея мен Арабияның шекаралық аймағы болды және Иосиф Флавий Хирканның арабтармен үнемі шайқасқанын, көптеген адамдарды өлтіргенін және тұтқынға алғанын айтады. Хиркан б.з.д. 175 жылы Сириядағы анти-еврейлік Селевкид патшасы Антиох Эпифан билікке келгеннен кейін, оның Мысырдағы Птолемейлерді қолдағандығы үшін кек алуынан қорқып, өз өмірін өзіне қол жұмсады. Ғимарат оның қайтыс болған кезде толыққан жоқ (ғимаратта бірнеше аяқталмаған ою-өрнектер мен бағаналар осыны көрсетеді), және Антиох Эпифан оны басып алды. Қаср әл-Абд атауын "Құлдың қамалы" немесе "Қызметшінің қамалы" деп аударуға болады, бұл атау Хирканның өзіне қатысты болуы мүмкін, өйткені ол губернатор ретінде "патшаның қызметшісі" болды. Нехемия кітабында "Амондық қызметші Товия" (Нех. 2:10) есімді адам еске алынады; "ебет" немесе "евид" деген еврей сөзі мұнда "шенеунік" деп аударылған, бірақ көбінесе "құл" немесе "қызметші" дегенді білдіреді. Араб халықтарының аңызына сүйенсек, Тобиас қарапайым адам болған, ол бір ақсүйек әйелге ғашық болған. Ол оған үйленуге рұқсат сұрағанда, ақсүйек Тобиасқа "Құлдың қамалы" деп аталатын қамал салса ғана оның қызына үйленуге рұқсат беретінін айтқан. Қамал салынғаннан кейін, ақсүйек Тобиасты өлтірді, өйткені ол қызының қарапайым адамға үйленуін қаламады. 363 жылғы Ғалилея жер сілкінісі сарайға көп зиян келтірді. Византия кезеңінде шіркеу ретінде қайта пайдаланғандықтан, ол бастапқы екі қабатын сақтап қалды. Иосиф Флавий "оған өте үлкен жануарлар бейнеленген" деп жазған (Еврейлер көнелігі, XII кітап, 230), және бүгінгі күні көрінетін қалдықтарында жолбарыстар немесе арыстандардың мүсіндері жақсы сақталған. Қамал Таяу Шығыстағы кез келген ғимараттардың ең үлкен тас блоктарынан салынған, ең үлкен блогы жеті метрге үш метрдей. Алайда, бұл блоктардың ені ең көп дегенде 40 сантиметр болған, бұл ғимаратты ақырында оны қиратқан жер сілкінісіне осал еткен. Археологтар Қаср әл-Абд бір кезде әлдеқайда үлкен иелікке ие болғандығын анықтады, ол бастапқыда қабырғамен қоршалған және ағаштар мен бұталармен толы саябақты қамтыған. Бұл жерде үлкен тас зәйтүн пресі табылды, бұл иеліктің ауыл шаруашылығы өнімдерімен ішінара өзін-өзі қамтамасыз еткенін көрсетеді. Қазіргі уақытта иеліктің көп бөлігі Ирак әл-Амир ауылының астында қалған.
He also erected a strong castle, and built it entirely of white stone to the very roof, and had animals of a prodigious magnitude engraved upon it. He also drew round it a great and deep canal of water. He also made caves of many furlongs in length, by hollowing a rock that was over against him; and then he made large rooms in it, some for feasting, and some for sleeping and living in. He introduced also a vast quantity of waters which ran along it, and which were very delightful and ornamental in the court. But still he made the entrances at the mouth of the caves so narrow, that no more than one person could enter by them at once. And the reason why he built them after that manner was a good one; it was for his own preservation, lest he should be besieged by his brethren, and run the hazard of being caught by them. Moreover, he built courts of greater magnitude than ordinary, which he adorned with vastly large gardens. And when he had brought the place to this state, he named it Tyre. This place is between Arabia and Judea, beyond Jordan, not far from the country of Heshbon.|Flavius Josephus, Antiquities of the Jews, translated by William Whiston, Book XII, Chapter IV, 11. The association of the site with the Tobiads is based on a cave inscription found nearby. The Hebrew name 'Tuvya' or 'Toviyya' (Tobias) is engraved (טוביה, but in a more Aramaic script above the adjacent burial caves of Iraq al Amir, which share their name with the nearby village. In another of these caves there is a carving of a lioness sheltering a cub at the palace. There are two inscriptions in Aramaic script reading "Tobiah", carved into the facades of two rock cut halls north of the palace and dated to the 4th century BCE or earlier. According to Josephus, Hyrcanus left Jerusalem after losing a power struggle, and established his residence east of the Jordan, apparently on the ancestral lands of the Tobiad dynasty. The area was then a border zone between Judea and Arabia and Josephus mentions that Hyrcanus was in constant skirmishes with Arabians, killing and capturing many. Hyrcanus took his own life in 175 BCE, following the ascent to power in Syria of the strongly anti Jewish Seleucid king Antiochus Epiphanes, fearing the latter's revenge for his support for the Egypt based Ptolemaics against the Syrian Seleucids. The building was unfinished at the time of his death (as indicated by several incomplete carvings and columns on site), and was seized by Antiochus Epiphanes. The name Qasr al Abd can be translated as "Castle of the Slave" or "Castle of the Servant", a title which may refer to Hyrcanus himself, who, as governor, was a "servant of the king". The biblical Book of Nehemiah mentions "Toviyya, the Servant, the Ammonite" (Neh. 2:10); the Hebrew word used, "ebed" or "eved", is translated here as "official", but more generally means "slave" or "servant"). According to a local Arab legend, Tobias was a commoner who fell in love with the daughter of a nobleman. When he asked for her hand in marriage, the nobleman said that Tobias could only have her hand if he built the so called "Castle of the Slave." After completing the castle, the nobleman had Tobias killed as he did not want his daughter marrying a commoner. The palace was badly damaged by the 363 Galilee earthquake. It preserved its original two stories due to the fact that was reused as a church during the Byzantine period. Josephus mentions the "beasts of gigantic size carved on it" (Antiquities of the Jews, Book XII, 230), and carved tigers or lions are still perfectly preserved on the remains visible today. The castle is built from some of the largest single blocks of any building in the Middle East, with the largest block measuring seven by three metres. However, these blocks were at most only 40 centimetres wide, making the building relatively vulnerable to the earthquake which eventually destroyed it. Archaeologists have established that Qasr al Abd once stood in a much larger estate, which was originally surrounded by a wall and included a park with trees and shrubs. A large stone olive press has been found on the site, suggesting the estate was partially self sufficient in agricultural produce. Much of the estate now stands beneath the village of Iraq al Amir.
Қалпына келтіру
Қаср әл-Абд қираған жерлері Эрнест Уилл және архитектор Франсуа Ларше басқарыған, Иорданияның Ескіліктер департаментінің Фавзи Зайадинмен бірлескен француз командасының күш-жігерінің нәтижесінде ішінара қалпына келтірілді. Топ 1979 жылдан 1985 жылға дейін құлаған тастардың толыққанды суреттерін жасаумен және одан кейін оларды қайта құрумен айналысты. 2018 жылы бұл орынға жолдар мен көрсеткіштер қосылып, оны "туристерге қолайлырақ" ету үшін жаңартылды.