Кіріспе

Қаср әл-Абд (قصر العبد) – біздің заманымыздан бұрынғы екінші ғасырдың бірінші тоқсанында салынған ірі эллинистік сарай. Көптеген ғалымдар оны Екінші храм дәуіріндегі белгілі яһуди Тобиадтар отбасы салғанын айтады, бірақ бұл туралы мәліметтерде көрсетілмеген. Сарайдың қираған қалдықтары бүгінгі Иорданияда, Уди-Сеир аңғарында, Ирак Әл-Амир ауылына жақын, Амманнан шамамен 17 шақырым батысқа қарай орналасқан.

Тарих

Қаср әл-Абд – Тирос саналады, бұл Иерусалимнің Хирканға тиесілі сарайы, құдіретті Тобиадтар әулетінің басшысы және б.з.д. II ғасырында Аммонның губернаторы. Бұл қамал туралы алғашқы жазбаша мәліметтерді бірінші ғасырдың римдік тарихшысы Иосиф Флавий жеткізген:
Ол мықты қамал тұрғызып, оны толығымен ақ тастан, тік төбесіне дейін салды, және оған ең үлкен жануарлардың бейнелерін қашап салды. Оның айналына үлкен және терең су арнасын салды. Ол сондай-ақ, қарсы беттегі тасты ойып, көп шақырымға созылатын үңгірлер жасады, онда тойлар мен тұруға арналған кең бөлмелер құрды. Ол сондай-ақ, оның бойымен ағып жатқан көптеген суларды өткізді, олар аулада өте әдемі және сәндік болды. Бірақ ол үңгірлердің кіреберістерін соншалықты тар етіп жасады, бір адам ғана бірден кіре алатын. Оның мұндай етіп салған себебі дұрыс еді, өйткені ол бауырларының қоршауынан және олардың қолына түсу қаупінен сақтану үшін солай істеді. Ол сондай-ақ, қалыптыдан гөрі үлкен аулалар салып, оларды үлкен бақтармен әшекейледі. Осылайша ол осы жерді Тир деп атады. Бұл жер Арабия мен Яһудеяның арасында, Иорданның арғы жағында, Хешбон елінен алыс емес жерде орналасқан. Бұл орынның Тобиадтармен байланысы жақын жерде табылған үңгірдегі жазуға негізделген. Еврейше "Түвия" немесе "Товия" (Тобия) есімі (טוביה, бірақ арамей жазуымен) Ирак әл-Амирдегі көршілес үңгірлердің үстінде жазылған, олар жақын маңдағы ауылмен атын бөліседі. Осы үңгірлердің бірінде сарайда жас қозғышақты қорғап тұрған аналық арыстанның бейнесі салынған. Сарайдың солтүстігіндегі екі тасқа қашалған залдың қасбеттерінде "Товия" деп жазылған екі арамей жазуы бар, олар б.з.д. IV ғасымға дейін даулануға болады. Иосиф Флавийдің айтуынша, Хиркан билік үшін күресте жеңіліп, Иерусалимнен шығысқа қарай, Тобиад әулетінің атамекендік жерлеріне қоныстанды. Ол кезде бұл аймақ Яһудея мен Арабияның шекаралық аймағы болды және Иосиф Флавий Хирканның арабтармен үнемі шайқасқанын, көптеген адамдарды өлтіргенін және тұтқынға алғанын айтады. Хиркан б.з.д. 175 жылы Сириядағы анти-еврейлік Селевкид патшасы Антиох Эпифан билікке келгеннен кейін, оның Мысырдағы Птолемейлерді қолдағандығы үшін кек алуынан қорқып, өз өмірін өзіне қол жұмсады. Ғимарат оның қайтыс болған кезде толыққан жоқ (ғимаратта бірнеше аяқталмаған ою-өрнектер мен бағаналар осыны көрсетеді), және Антиох Эпифан оны басып алды. Қаср әл-Абд атауын "Құлдың қамалы" немесе "Қызметшінің қамалы" деп аударуға болады, бұл атау Хирканның өзіне қатысты болуы мүмкін, өйткені ол губернатор ретінде "патшаның қызметшісі" болды. Нехемия кітабында "Амондық қызметші Товия" (Нех. 2:10) есімді адам еске алынады; "ебет" немесе "евид" деген еврей сөзі мұнда "шенеунік" деп аударылған, бірақ көбінесе "құл" немесе "қызметші" дегенді білдіреді. Араб халықтарының аңызына сүйенсек, Тобиас қарапайым адам болған, ол бір ақсүйек әйелге ғашық болған. Ол оған үйленуге рұқсат сұрағанда, ақсүйек Тобиасқа "Құлдың қамалы" деп аталатын қамал салса ғана оның қызына үйленуге рұқсат беретінін айтқан. Қамал салынғаннан кейін, ақсүйек Тобиасты өлтірді, өйткені ол қызының қарапайым адамға үйленуін қаламады. 363 жылғы Ғалилея жер сілкінісі сарайға көп зиян келтірді. Византия кезеңінде шіркеу ретінде қайта пайдаланғандықтан, ол бастапқы екі қабатын сақтап қалды. Иосиф Флавий "оған өте үлкен жануарлар бейнеленген" деп жазған (Еврейлер көнелігі, XII кітап, 230), және бүгінгі күні көрінетін қалдықтарында жолбарыстар немесе арыстандардың мүсіндері жақсы сақталған. Қамал Таяу Шығыстағы кез келген ғимараттардың ең үлкен тас блоктарынан салынған, ең үлкен блогы жеті метрге үш метрдей. Алайда, бұл блоктардың ені ең көп дегенде 40 сантиметр болған, бұл ғимаратты ақырында оны қиратқан жер сілкінісіне осал еткен. Археологтар Қаср әл-Абд бір кезде әлдеқайда үлкен иелікке ие болғандығын анықтады, ол бастапқыда қабырғамен қоршалған және ағаштар мен бұталармен толы саябақты қамтыған. Бұл жерде үлкен тас зәйтүн пресі табылды, бұл иеліктің ауыл шаруашылығы өнімдерімен ішінара өзін-өзі қамтамасыз еткенін көрсетеді. Қазіргі уақытта иеліктің көп бөлігі Ирак әл-Амир ауылының астында қалған.

Қалпына келтіру

Қаср әл-Абд қираған жерлері Эрнест Уилл және архитектор Франсуа Ларше басқарыған, Иорданияның Ескіліктер департаментінің Фавзи Зайадинмен бірлескен француз командасының күш-жігерінің нәтижесінде ішінара қалпына келтірілді. Топ 1979 жылдан 1985 жылға дейін құлаған тастардың толыққанды суреттерін жасаумен және одан кейін оларды қайта құрумен айналысты. 2018 жылы бұл орынға жолдар мен көрсеткіштер қосылып, оны "туристерге қолайлырақ" ету үшін жаңартылды.