Карло Мария Мартини: Католик шіркеуінің қайраткері және бібліотанушысы

Кіріспе

Италиялық иезуит және католик шіркеуінің кардиналы (1927–2012)

Карло Мария Мартини (15 ақпан 1927 – 31 тамыз 2012) – итальяндық иезуит, католик шіркеуінің кардиналы және Киелі кітапты зерттеуші. 1980 жылдан 2004 жылға дейін Милан архиепископы болды, 1983 жылы кардиналдыққа көтерілді. Рим-католик шіркеуінің көрнекті зиялы тұлғасы Мартини 2005 жылы Папа Иоанн Павел II қайтыс болғаннан кейін өткен конклавта Папалыққа либералды үміткер болды. Ватиканның жоғары лауазымды дереккөздерінің мәліметінше, Мартини бірінші кезеңде консервативті кандидат, кардинал Джозеф Ратцингерден көп дауыс алды: 40-қа қарсы 38. Ратцингер кейінгі кезеңдерде көбірек дауыс жинап, Папа Бенедикт XVI болып сайланды. Мартини 1944 жылы Иса қоғамына қосылды және 1952 жылы дін қызметкері болып тағайындалды. 1980 жылы Милан архиепископы болып тағайындалуы ерекше жағдай болды, себебі иезуиттер дәстүрлі түрде епископтар болып тағайындалмайды. Ол шіркеу иерархиясының либералды қанатында болды. Паркинсон ауруының сирек түрінен зардап шеккен ол 2004 жылы архиепископ қызметінен зейнетке шығып, Иерусалимдегі Пап институтына көшті. Ол сегіз жылдан кейін Миланның жанындағы Галлараттағы иезуиттердің Aloisianum колледжінде қайтыс болды. Оның өлімінен бірнеше сағат өткен соң итальяндық Corriere della Sera газеті оның соңғы сұхбатын жариялады, онда ол шіркеуді "200 жыл қалып қойған" деп сипаттады, сондай-ақ: "Біздің мәдениетіміз қартайды, шіркеулеріміз үлкен және бос, ал шіркеу бюрократиясы көтеріліп келеді. Шіркеу өзінің қателіктерін мойындап, Папа мен епископтардан бастап, түбегейлі өзгерістерді бастауы керек. Педофилиялық даулар бізді өзгеру жолына түсіруге міндеттейді".

Ерте өмір және білім

Карло Мария Мартини 1927 жылғы 15 ақпанда Пиемонт облысының Турин провинциясындағы Орбассано қаласында инженер Леонардо және Ольга (құрметті әкесі Маггия) Мартини отбасында дүниеге келді. Ол сол жылы 22 ақпанда крещениеден өтті. Білімін Туриндегі иезуиттер басқаратын Istituto Sociale мектебінде алды. 1944 жылғы 25 қыркүйекте Иса қоғамына қосылды және 1952 жылғы 13 шілдеде кардинал Маурилио Фоссати оны дін қызметкері етіп тағайындады. Мартини философияны Милан облысындағы Галлараттедегі иезуиттердің оқу үйінде, ал теологияны Чиеридегі теология факультетінде оқыды. 1958 жылы Мартини Рим Папасы Григориан университетінен іргелі теология ғылымдарының докторы дәрежесін алды, оның диссертациясы Қайтыс тірілу туралы айтылған әңгімелердің мәселелерін зерттейді. Чиери факультетінде бірнеше жыл оқытқаннан кейін, ол Римге оралып, Рим Папасының Киелі кітап институтында Киелі жазбалар бойынша докторлық дәрежесін summa cum laude деген бағамен аяқтады, оның диссертациясы Луқа Евангелиясының кодекстерінің тобына арналған.

Академиялық мансап

Оқуын аяқтағаннан кейін Мартини академиялық мансабында жедел табысқа жетті. 1962 жылы оған Рим Папасының Киелі кітап институтының мәтіндік сын кафедрасы тапсырылды. 1969 жылы ол Рим Папасының Киелі кітап институтының ректоры болып тағайындалды. Осы жылдар бойы ол көптеген ғылыми еңбектерді редакциялады. Мартини түрлі кітаптар мен мақалалар жариялап, ғылыми салаға белсенді қатысты. Бұдан әрі, ол Жаңа Өсиеттің грек тіліндегі жаңа басылымын – Novum Testamentum Graece – дайындаған экуменикалық комитеттің жалғыз католик мүшесі болу құрметіне ие болды. 1978 жылы Папа Павел VI тұсында ол Рим Папасы Григориан университетінің ректоры болып тағайындалды және епископтыққа тағайындалғанға дейін осы қызметте болды.

Епископтық және кардиналдық

1979 жылдың 29 желтоқсанында Рим папасы Иоанн Павел II Мартиниді Милан архиепискобы етіп тағайындады. Мартини епископтық киелену рәсімін келесі жылдың 6 қаңтарында Иоанн Павелден алды, архиепископ Эдуардо Мартинес Сомало және епископ Фердинандо Маджони бірге киеленушілер ретінде қызмет етті. 1983 жылдың 2 ақпанындағы консисторияда оған Санта-Чечилия-ин-Трастевере кардиналдық шіркеуінің атағы берілді. Оның елтаңбасына таңдаған ұраны "Ақиқат үшін махаббатпен, қиын жағдайларды таңдауға батылыңыз" деп аударылады. Мартини 1983 жылы Епископтар Синодының алтыншы жалпы мәжілісінде баяндама жасады және 1987-1993 жылдар аралығында Еуропалық Епископтар Конференциясының президенті болды. 1987 жылы ол итальяндық философ Массимо Каччаримен бірлесіп құрылған "сенбеушілердің кафедрасы" (cattedra dei non credenti) жобасын бастады. Бұл Милан қаласында агностиктер мен атеист ғалымдармен және зиялылармен биоэтика, шіркеудің әлеуметтік ілімі және Құдайға сену себептері тақырыптарында өткізілген бірқатар қоғамдық диалогтардан тұрды. 1996 жылы Мартиниге Ресей Ғылым академиясының құрметті докторлық дәрежесі табысталды. 2000 жылдың қазан айында Испанияда ол әлеуметтік ғылымдар саласындағы Астурия ханзадасының сыйлығымен марапатталды. Мартини 2000 жылдың қараша айында Рим Папасының Ғылым академиясының мүшесі болып қабылданды. Мартини 1995 жылдан 2006 жылға дейін жыл сайын Швейцарияның Сент-Галлен қаласында жиналатын, епископтарды тағайындау, коллегиялдық принцип, епископтар конференциялары, папалық биліктің басымдығы және сексуалдық мораль мәселелерін талқылайтын, бірдей ойлы дін қызметкерлерінің тобының мүшесі болды; олардың арасында пікір келіспеушіліктер болғанымен, келесі конклавта кардинал Жозеф Ратцингердің сайлануына үміткер емес екендігіне келісті. 2004 жылы Мартини Католик шіркеуінің міндетті зейнеткерлік жасына жетті және Милан қаласында Диониги Теттаманзи оның орнын басты. 2005 жылғы конклав кезінде ол 78 жаста болғандықтан, жаңа Папаны сайлауға құқылы болды (80 жасқа толмағандықтан). Көптеген "прогрессивті" католиктер жылдар бойы оның папалық таққа отыруы мүмкін деген үмітпен болды, бірақ Иоанн Павел II қайтыс болғаннан кейін көптеген сарапшылар оның либералды беделі мен айқын осалдығын ескере отырып, сайлануының ықтимал еместігіне сенді. Дегенмен, итальяндық La Stampa газетінің мәліметінше, ол сайлаудың бірінші турында Жозеф Ратцингерден көп дауыс алды (40-қа 38). Керісінше, анонимді кардиналдың күнделігінде ол оннан астам дауыс жинамағаны, ал Буэнос-Айрестің Хорхе Бергольо кардиналынан кем дауыс алғаны және кандидаттығын тез арада кері тарғаны жазылған. Андреа Рикарди өзінің "La Chiesa brucia" кітабында Мартинидің жеке әңгімеде Бергольоның сайлануына қарсы болғанын айтқандығын мәлімдеді. 2007 жылдың 15 ақпанында 80 жасқа толған Мартини болашақ конклавтарда дауыс беру құқығын жоғалтты. 2012 жылдың маусым айында Рим папасы Бенедикт XVI зейнетке шығуды ойлап тұрғанда және оның ең жақын кеңесшілері оны зейнетке шығудан бас тартуға шақырғанда, Паркинсон ауруынан зардап шеккен Мартини оны отставкаға кету туралы шешімін қабылдауға шақырды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Мартини Иерусалимдегі Рим Папасының Киелі кітап институтына көшіп, Киелі кітапты зерттеуші ретінде жұмысын жалғастырды. 2008 жылы Миланға оралып, соңғы жылдарын иезуиттер үйінде өткізді.

On 29 December 1979, Pope John Paul II appointed Martini Archbishop of Milan. Martini received his episcopal consecration from John Paul the following 6 January, with Archbishop Eduardo Martínez Somalo and Bishop Ferdinando Maggioni serving as co consecrators. In the consistory of 2 February 1983, he was assigned the title of Cardinal Priest of Santa Cecilia in Trastevere. The motto he chose for his coat of arms is translated as "For the love of truth, dare to choose adverse situations". Martini served as relator of the sixth General Assembly of the Synod of Bishops in 1983 and as President of the European Bishops' Conference between 1987 and 1993. In 1987, he began the so called "cathedra of non believers" (cattedra dei non credenti) which was conceived together with the Italian philosopher Massimo Cacciari. It was a series of public dialogues held in Milan with agnostic or atheist scientists and intellectuals on the matters of bioethics, the social doctrine of the Church and the reasons to believe in God. In 1996, Martini was presented with an honorary doctorate from the Russian Academy of Sciences. In Spain in October 2000, he was awarded the Prince of Asturias Award for Social Sciences. Martini was admitted as a member of the Pontifical Academy of Sciences in November 2000. Martini was one of a group of like minded prelates who met annually from 1995 to 2006 in St. Gallen, Switzerland, to discuss reforms concerning the appointment of bishops, collegiality, bishops' conferences, the primacy of the papacy, and sexual morality; they differed among themselves but shared the view that Cardinal Joseph Ratzinger was not the sort of candidate they hoped to see elected at the next conclave. In 2004, Martini reached the Catholic Church's mandatory retirement age and was succeeded in Milan by Dionigi Tettamanzi. At the time of the 2005 conclave, he was 78 years old and hence eligible to vote for the new Pope (being under 80). For years many "progressive" Catholics harboured hopes that he might eventually ascend to the papacy, but when John Paul II died, most commentators believed that his election was unlikely, given his liberal reputation and apparent frailty. Nevertheless, according to La Stampa (an Italian newspaper), he obtained more votes than Joseph Ratzinger during the first round of the election (40 vs. 38). Conversely, an anonymous cardinal's diary stated that he never mustered more than a dozen or so votes, in contrast to another Jesuit cardinal, Jorge Bergoglio of Buenos Aires, and quickly withdrew his candidacy. In his book La Chiesa brucia, Andrea Riccardi stated that Martini told him in a personal conversation that he had not been in favour of the election of Bergoglio. Upon reaching the age of 80 on 15 February 2007, Martini lost his right to vote in future conclaves. In June 2012, when Pope Benedict XVI was contemplating retirement and was being urged not to retire by some of his closest confidants, Martini, suffering himself from Parkinson's, urged him to follow through on his decision to resign. After his retirement, Martini moved to the Pontifical Biblical Institute in Jerusalem to continue his work as a biblical scholar. He returned to Milan in 2008 where he spent his final years in a Jesuit house.

Өлім және жерлеу

Мартини 2012 жылдың 31 тамызында Галларате қаласында қайтыс болды. Оның өлімі туралы Zenit интернет-хабарында жазылғандай, Папа Бенедикт XVI Ватиканның мемлекеттік хатшысы кардинал Тарцизио Бертоне жіберген ресми көңіл айту жолдауында Мартинидің Паркинсон ауруымен күрескендегі күш-жігерін, Милан архиепископы ретінде ұзақ қызмет еткенін және Киелі кітапты зерттеуші ретінде атқарған еңбегін жоғары бағалады. Миланның мэрі Джулиано Писапия: "Карло Мария Мартини бүкіл қаланың жолын жарық етті, тек бір бөлігін ғана емес. Сондықтан бүгін, бұрынғыдан да қатты, Милан өзінің архиепискобының қазасына күйінеді" деді. 3 қыркүйекте Амброзиялық дәстүр бойынша өткен Реквием мессасынан бұрын 150 000-нан астам адам Миланның митрополиттік соборындағы Мартинидің табытына қарады. Салтанаттың басында Папа Бенедикттің өкілі, Ватикан қаласының бас викарі, кардинал Анжело Комастри хабарлама оқыды. Кардинал Скола бірге қызмет атқаратын мессаны басқарып, уағыз айтты. Месса соңында кардинал Теттаманци естелік сөз сөйледі. Кардинал Сколамен бірге Комастри, Теттаманци, Багнаско, Пиованелли, Ромео және Раваси кардиналдары болды. Мартинидің әпкесі Марис, оның немересі Джулия және немере інісі Джованни де қатысты. Сонымен қатар, Иса қоғамының бас діни қызметкері, отец Адольфо Николас SJ, басқа христиан конфессияларының өкілдері, еврей және мұсылман қауымдарының өкілдері де болды. Италия үкіметін премьер-министр Марио Монти және оның әйелі өкілдік етті. Мартини жекелеген рәсімде собордың сол жағындағы, бас алтарьға қараған қабірге жерленді.

Көзқарастар

Мартини көбінесе ең либералды кардиналдардың бірі саналады және ол өзінің жазбаларымен кеңінен танылды. Кейде Мартинидің пікірлері даулы болып шықты, осылайша оған бұқаралық ақпарат құралдарында салыстырмалы түрде көп назар аударылды. Өмірінің соңында берген сұхбатында ол католик шіркеуінде маңызды реформалар қажет екенін айтты, оны "200 жылдан бері ескірген" деп атады және "Біздің мәдениетіміз қартая бастады, шіркеулеріміз үлкен және бос, ал шіркеу бюрократиясы күшейе түсті, рәсімдеріміз бен киім-кешегіміз әсемдікке бой алды" деді. Мартини адамдар арасындағы қарым-қатынас, әйелдерді диаккондыққа бекіту мүмкіндігі және кейбір биоэтикалық мәселелер, әсіресе күрделі жағдайлардағы контрацепция қолдану сияқты мәселелерде "прогрессивті" көзқарастас болды.

Dominus Iesus - Құдайымыз Иса

2000 жылы ол, Сенім туралы доктрина жөніндегі Конгрегация жариялаған, Католик шіркеуінің Мәсіхтің жалғыз нағыз шіркеуі екендігі туралы "Dominus Iesus" құжатын сынап, оны "теориялық тұрғыдан тым ауыр, көптеген цитаталармен тығыз және түсіну қиын" деп сипаттады.

Ұрыққа қарсы

2006 жылдың сәуір айында Филадельфиядағы Томас Джефферсон университетінің ауруханасының трансплантация орталығының директоры, дәрігер және саясаткер Игнацио Мариноның нақты сұрағына жауап ретінде Мартини: «Кондомды пайдалану, белгілі бір жағдайларда, кішірек жамандық болуы мүмкін» деген пікір білдірді. Ол, әсіресе, бірі HIV немесе ЖИТС (СПИД) жұқтырған, үйленген жұбайлардың жағдайын атап өтті. Бірақ ол кішірек жамандық принципінің мұндай жағдайларда бір нәрсе екенін, ал осыны көпшілікке жеткізуге тиіс адамның мүлдем басқаша екенін тез айтты. Сондықтан, шіркеу басшылары «жауапкершіліксіз көзқарасқа ынталандыру қаупі» болғандықтан, кондомды пайдалануды көпшілікке қолдау көрсетуі керек емес. Шіркеу, мысалы, жыныстық қатынастан бас тарту сияқты, басқа моральдық тұрғыдан қолдауға болатын шараларды қолдауға көбірек бейім. Басқа бір жағдайларда кардинал: «Шіркеудің үйретісі осылай жақсы жеткізілмеген деп ойлаймын. Мәселені жақсырақ түсіну үшін және оны шындыққа бейімдеу үшін біз жағдайды жақсырақ түсіндіретін формула табамыз деп сенемін» деді. 2008 жылы жарық көрген «Иерусалимдегі түнгі әңгімелер» кітабында екі иезуит, Георг Споршилл мен Карло Мария Мартини, жастардың сенімге қатысты көтеріп отырған сындық сұрақтарына жауап берді. Кітаптағы сұхбатында кардинал Мартини «1968 жылғы Humanae vitae энциклопедиясы, жасалмаған контрацепцияға тыйым салғандықтан, көптеген адамдар шіркеуден, ал шіркеу адамдардан алшақтады» деді. Кардиналдың сөзіне қарағанда, папа Иоанн Павел II қатаң қолдану жолын ұстанды және біраз уақыт бойы папалық қатесіздік принципіне сәйкес папалық декларация шығаруды қарастырды. Соңында: «Бәлкім, папа [Бенедикт XVI] энцикликаны жоймайды, бірақ оның жалғасы болатын жаңа энциклика жаза алады. Шіркеу Humanae vitae-ден гөрі жақсы жол таба алады деп сенемін. Өз қателіктерін және бұрынғы көзқарастарының шектеулерін мойындау – жанның ұлылығы мен сенімділігінің белгісі. Осылайша шіркеу сенімділік пен құзыреттілігін қайта қалпына келтіре алады».

In April 2006, in response to a very specific question from physician and politician Ignazio Marino, director of the transplant centre of the Thomas Jefferson University Hospital in Philadelphia, Martini opined: "The use of condoms can, in certain situations, be a lesser evil." He stressed the particular case of married couples where one has HIV or AIDS. But he quickly noted that the principle of the lesser evil in such cases is one thing, and quite another the subject who has to convey those things publicly, thus it is not up to the Church authorities to support condom use publicly, because of "the risk of promoting an irresponsible attitude". The Church is more likely to support other morally sustainable means, such as abstinence. On another occasion, the cardinal stated that "I believe the Church's teaching has not been expressed so well. I am confident we will find some formula to state things better so that the problem is better understood and more adapted to reality." In the book Nighttime Conversations in Jerusalem published in 2008, two Jesuits, Georg Sporschill and Carlo Maria Martini, answered critical questions of young people about the risk of faith in a discourse. In the book interview Cardinal Martini stated that "many people have withdrawn from the Church, and the Church from people", due to the 1968 encyclical Humanae vitae which prohibited artificial contraception. According to the cardinal, Pope John Paul II followed the path of rigorous application and for some period considered issuing a pontifical declaration under the principle of papal infallibility, concluding that "probably the pope [Benedict XVI] will not revoke the encyclical, but he might write one that would be its continuation. I am firmly convinced that the Church can point out a better way than it did with Humanae vitae. Being able to admit one's mistakes and the limitations of one's previous viewpoints is a sign of greatness of soul and of confidence. The Church would regain credibility and competence."

Адам өмірінің басталуы

Мартинидің жұмыртқа жасушаларының ұрықтандырылуымен адам өмірінің нақты басталуы туралы пікіріне Ватиканның кейбір шенеуніктері қарсы шықты.

Емдеуден бас тарту құқығы

Мартини өлімге қатысты тартыс туралы айтқанда, "созылмалы ауруға шалдыққан науқастарға емделуден бас тарту құқығы берілуі керек, ал оларға көмектесетін дәрігерлер заңмен қорғалуы тиіс" деді. Католик моралінің дәстүрлі көзқарасы бойынша, адам "қалыпты" емді қабылдауға моральдық жауапкершілікте, бірақ "көренеу" емді қабылдауға міндетті емес. Осы айырмашылық 1980 жылы Дін туралы доктрина жөніндегі Конгрегация жасаған "егер өлімнің алдын алу мүмкін болмаса, тіпті қолданылған емдерге қарамастан, өмірді ұзартуға ғана бағытталған, қиын және ауыр емдерден бас тартуға саналы түрде шешім қабылдауға рұхсат етіледі, бірақ мұндай жағдайларда науқасқа тиіс күтім үздіксіз жалғастыруы керек" деген декларациясының негізі болды. Католик шіркеуінің катехизисі де былай деп мәлімдейді: "Ауыр, қауіпті, ерекше немесе күтілетін нәтижеге пропорционалсыз медициналық процедураларды тоқтату заңды болуы мүмкін". Шындығында, Мартини ауруы прогрессияға шалғанда медициналық емнен бас тартты.

Епископтардың коллегиалдылығы

Мартини шіркеуді басқаруда үлкен бірлестік қажеттігін айтты және діни биліктің құрылымы мен оны жүзеге асыру жолдары туралы одан әрі терең ойлануға шақырды.

Әйелдердің шіркеудегі рөлі

Мартини адамның сексуалдығы және шіркеудегі әйелдердің рөліне қатысты теологиялық сауалдарды одан әрі зерттеуге ниетті екенін көрсетті, сондай-ақ әйел диакондарды қадімдеуді қолдады.

Sacramentum caritatis - қайырымдылық құрметі

2007 жылдың наурыз айында гомосексуалдар құқықтарын қолдаушылардың бір бөлігі оның Шіркеу басшыларының көзқарасын ашық сынағанын түсіндірді. Бейтлехемдегі Туған Шіркеуінде 1300-ден астам адам жиналғанда сөйлеген сөзінде ол "Шіркеу ешкімге бұйрық бермейді" деді. Мартини: "Басқаларды тыңдау және олардың түсінетін тілімен сөйлеу қажет", - деп мәлімдеді. Бұл сөздер Папа Бенедикт XVI-ның 2005 жылғы Епископтар Синодының кезекті жалпы мәжілісінің қорытындыларын баяндайтын 140 беттік "Sacramentum caritatis" апостолдық насихаты жарияланғаннан кейін айтылды. Сыншылар бұл құжатты католик саясаткерлеріне әсер ету әрекеті деп қарастырды, әсіресе 2007 жылы Италия үкіметі бір жынысты некелерді заңды түрде мойындау туралы заңды қабылдауға тырысқан кезде.

Әлеуметтік жұмыс

Сонымен қатар, ол әлеуметтік жамандықтармен күресті қолдады, жиі әлеуметтік жағынан мұқтаж жандарға көмек көрсету үшін күштірек шаралар қабылдауға шақырды. Мартини шіркеудің бүгінгі адамдардың жүрегінде "құйылысқан отты" қайта жаққанын қалады.

Католик мектептері

Мартини католик мектептерін қатаң қолдады және көп рет католик мектептеріне мемлекеттік қаржы жұмсауды жақтады. Ол итальяндық орта мектепте католик дінінен аптасына бір сағат оқыту жеткіліксіз екенін және мектепте діни білім беруге арналған уақытты арттыру қажет екенін айтты.

Гомосексуализм

Мартини қайтыс болуына аз уақыт қалғанда жарық көрген "Credere e conoscere" атты кітабында былай деп жазды: "Шіркеуде азаматтық бірлестіктерге қарсы шығушылардың пікірлерімен мен келіспеймін. Екі адамның кездейсоқ секс байланысынан гөрі, белгілі бір тұрақтылыққа ие болуы жаман емес" және "мемлекет оларды мойындауы мүмкін" деді. Ол "гомосексуалдық жұпты толыққанды некеге теңеуге болмайды" деген сенімін білдіргенімен, өздерін-өздерін растау қажеттілігін қолдайтын жағдайда гей-парадтарды түсінетінін (бірақ міндетті түрде мақұлдамайтынын) айтты.

Портрет халықтық мәдениетте

Мартинидің 2005 жылғы папалық сайлаудағы рөлі 2019 жылғы Netflix тарихи фильмі "Екі папа" фильмінде Ахилл Бругнини бейнеледі.