Габриэль Франсиско Лисетт: Чадтың тәуелсіздігі үшін күрескен саяхатшы

Кіріспе

Габриэль Франсиско Лизетт (1919 жылдың 2 сәуірі – 2001 жылдың 3 наурызы) – Чадты колониялықтан босатуда маңызды рөл атқарған Чад саясаткері.

Өмірбаян

Африка тегінен тараған, 1919 жылдың 2 сәуірінде Панамадағы Портобело қаласында дүниеге келген. Ол француз колониялық әкімшісі болды және осы қызметте 1946 жылы Чадқа жіберілді. Сол жылдың қараша айында Лизетт Франция Ұлттық Ассамблеясының депутаты болып сайланды. 1947 жылдың ақпанында ол елдің алғашқы африкалық саяси партиясы – Чадтың прогрессивті партиясын (ЧПП) құрды. Бұл партия марксистік бағытталған Африкалық аумақтық демократиялық жиналысының бөлімшесі болды, және кейін ол бас хатшы болып сайланды. Калтума Нгуембанг сияқты әйелдер партияның құрылуына зор үлес қосты. ЧПП бірден үлкен жетістікке жете алмады, себебі француз колониялық әкімшілігі және консервативті Чад Демократиялық Одағын (ЧДО) артық көретін Африканың дәстүрлі билеушілері оған бойкот жариялады. 1956 жылғы Францияның теңізасты аймақтарын реформалау туралы заң жағдайды түбірінен өзгертті, сайлау құқығын едәуір кеңейтті. Сонымен қатар, ЧДО ішінде жік-жарақ пен келіспеушіліктер болды. Нәтижесінде, Лизетт 1957 жылғы Аумақтық Ассамблея сайлауында жеңіске жетіп, өзінің одақтастарымен бірге 65 орынның 47-сін иеленді. Осы жеңістен кейін Лизетт 1957 жылдың 14 мамырында вице-президент, ал 1958 жылдың 26 шілдесінде Үкімет Кеңесінің президенті болды. Ол бұл лауазымды 1959 жылдың 11 ақпанындағы сенімсіздік білдірісін қолдаған Африканың дәстүрлі билеушілері орнынан ығысқанға дейін сақтап тұрды, оның артында Ахмет Куламалла тұрды. Лизетт Гонтхоме Сахоулба мен Куламалла басқарған екі үкіметті дереу құлатты, бірақ ЧПП үкімет құруға қайта кіріскенде, ол 26 наурызда партияның бас хатшысы Франсуа Томбалбайеге қызметтен бас тартып, үкімет басшысы болды. Лизетт экономикалық үйлестіру және сыртқы істер жөніндегі вице-премьер ретінде үкіметке кірді. Бірақ Лизетттің құлдырауы жақындады: Чад 1960 жылдың 11 тамызында тәуелсіздік алғанға дейін бір апта бұрын Томбалбай оны ЧПП-дан шығарып, шетелде саяхаттаған кезде азаматтығын жоғалтқан деп жариялады және оған Чадқа қайтуға тыйым салды. Бұл оқиға Лизетттің Чадтағы саяси мансабының соңына нүкте қойды, және Лизетт Францияға саяси эмигрант ретінде кетті, онда ол 1959 жылдың 23 шілдесінде Мишель Дебре басқарған үкіметте «кеңесші министр» болып тағайындалды, ол 1961 жылдың 19 мамырына дейін бұл лауазымды сақтап қалды. Эмиграцияда ол Томбалбайдың өзінің режиміне қауіп тудыруы мүмкін екеніне алаңдады, әсіресе 1971 жылдан бастап Франция мен Чад арасындағы қарым-қатынас суығаннан кейін. 1976 жылы ол Ален Жирармен бірге ХІХ ғасырда Еуропада белсенді болған өзара көмек қоғамдарын еске алып, үкіметтік емес ұйым – Société mutuelle des originaires d'Outre Mer (SMODOM) құрды. Оның негізгі мақсаты мүшелерінің біреуі ауырған немесе қайтыс болған жағдайда, олардың шығындарын өтеу болып табылды. Кейін ол өзі қатысқан оқиғалар туралы «Le Combat du Rassemblement démocratique African pour la décolonisation pacifique de l'Afrique noire» атты кітап жазды. Ол 2001 жылдың 3 наурызында Франциядағы Порт-де-Ланне қаласында қайтыс болды.

Of African descent, he was born at Portobelo in Panama on 2 April 1919. He became a French colonial administrator, and in this role was posted to Chad in 1946. In November of the same year Lisette was elected as deputy to the French National Assembly. In February 1947 he founded the country's first African political party, the Chadian Progressive Party (PPT), a radical and nationalist organization calling for self determination. It was a branch of the Marxist oriented inter territorial African Democratic Rally, of which he was to be later chosen as secretary general. Women, like Kalthouma Nguembang, were important to the foundation of the party. The PPT was not immediately successful, as it found itself boycotted by the French colonial administration and from the African traditional rulers, who preferred the more conservative Chadian Democratic Union (UDT). The situation radically changed with the French Overseas Reform Act of 1956 which greatly expanded the electoral suffrage. Also, the UDT was riven by splits and dissensions; as a result, Lisette triumphantly won the 1957 elections for the Territorial Assembly, taking with his allies 47 seats out of 65. Following this victory Lisette became first on 14 May 1957, Vice President, and then, on 26 July 1958, President of the Government Council. He kept this position until he was deserted by the African traditional rulers, who supported a motion of no confidence presented on 11 February 1959, behind which was Ahmed Koulamallah. Lisette was able to immediately throw down the two succeeding governments led by Gontchomé Sahoulba and Koulamallah, but when the PPT had again to form the government he stepped down in favour of a native Chadian, the party's secretary general François Tombalbaye, who became head of the government on 26 March. Lisette entered the government as deputy Prime Minister in charge of economic coordination and foreign affairs. But Lisette's fall was nearing: a week before Chad became independent on 11 August 1960, Tombalbaye purged him from the PPT, declared him a noncitizen while he was traveling abroad, and barred him from returning to Chad. This event signed the end of Lisette's political career in Chad, and Lisette went in exile in France, where he had been named on 23 July 1959 "councillor minister" in the government guided by Michel Debré, a formal charge he would keep till 19 May 1961. In exile he continued to worry Tombalbaye as a possible menace for his regime, especially from 1971 when relations between France and Chad started cooling. In 1976 he founded with Alain Girard a non governmental organization, the Société mutuelle des originaires d'Outre Mer (SMODOM), with in mind the mutual aid societies active in Europe in the 19th century. As those, its main finalities were to create a society whose members covered the expenses if one of them was ill or, if dead, could not afford a funeral. He later wrote a book on the events to which he participated, Le Combat du Rassemblement démocratique African pour la décolonisation pacifique de l'Afrique noire. He died at Port de Lanne, in France, on 3 March 2001.