Кіріспе
Халықаралық төрелік – әртүрлі елдердегі компаниялар немесе жеке тұлғалар арасындағы төрелік, әдетте келісімшартқа болашақ даулар туралы тармақ қосу арқылы жүзеге асырылады. Төрелік келісімдері мен төрелік шешімдері 1958 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Шетелдік төрелік шешімдерін тану және орындау туралы конвенциясына («Нью-Йорк конвенциясы») сәйкес орындалады. Инвестициялық дауларды реттеу жөніндегі халықаралық орталық (ICSID) да төрелікпен айналысады, бірақ ол инвестор-мемлекеттік дауларды реттеумен шектеледі. Нью-Йорк конвенциясы Біріккен Ұлттар Ұйымының басшылығымен әзірленді және 150-ден астам ел ратификациялады, соның ішінде маңызды халықаралық сауда мен экономикалық операцияларға қатысатын көптеген ірі елдер де бар. Нью-Йорк конвенциясы оны ратификациялаған мемлекеттерден, белгілі бір шектеулі ерекшеліктерді ескере отырып, халықаралық төрелік келісімдерін және басқа келісуші мемлекеттерде шығарылған шетелдік төрелік шешімдерін тануды және орындауды талап етеді. Нью-Йорк конвенциясының осы ережелері, көптеген келісуші мемлекеттермен бірге, халықаралық төрелік келісімдері мен шешімдерін орындауды қамтамасыз ететін халықаралық құқықтық жүйені құрды. Оған дейін 1927 жылы Женевада шетелдік төрелік шешімдерін орындау туралы конвенция қабылданған болатын.
International arbitration is arbitration between companies or individuals in different states, usually by including a provision for future disputes in a contract. Arbitration agreements and arbitral awards are enforced under the United Nations Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards of 1958 (the "New York Convention"). The International Centre for the Settlement of Investment Disputes (ICSID) also handles arbitration, but it is limited to investor state dispute settlement. The New York Convention was drafted under the auspices of the United Nations and has been ratified by more than 150 countries, including most major countries involved in significant international trade and economic transactions. The New York Convention requires the states that have ratified it to recognize and enforce international arbitration agreements and foreign arbitral awards issued in other contracting states, subject to certain limited exceptions. These provisions of the New York Convention, together with the large number of contracting states, have created an international legal regime that significantly favors the enforcement of international arbitration agreements and awards. It was preceded by the 1927 Convention on the Execution of Foreign Arbitral Awards in Geneva.
Ерекшеліктері
Халықаралық төрелік тараптарға жергілікті сот процедураларынан аулақ болуға мүмкіндік береді. Халықаралық төрелік, ішкі төреліктен өзгеше ережелерге және елге тәуелсіз этикалық мінез-құлық стандарттарына ие. Бұл процесс әдеттегі сот процесімен салыстырғанда шектеулі болуы мүмкін және ортақ құқық пен азаматтық құқық жүйелерінің аралас түрін құрайды. Мысалы, Халықаралық адвокаттар қауымдастығының (IBA) 2010 жылы жаңартылған Халықаралық коммерциялық төрелікте дәлелдерді ұсыну қағидалары ортақ құқықтағы кең ауқымды ашу процедураларын (discovery) қабылдамайды және азаматтық құқықтағыдай, ашумен байланысты тәжірибелерге қатысу мүмкіндігін толығымен жоймайды. IBA қағидалары ортақ және азаматтық жүйелерді үйлестіреді, соның арқасында тараптар ашуды келісімнің нақты мәселесіне қарай таңдап ала алады. Бұл қағидаларды әзірлеген комитеттің төрағасы Дэвид Ривкин, осы қағидалардың халықаралық төрелікте кеңінен қолданылуының нәтижесінде ортақ құқық мамандары ашуды шектеу үшін, ал азаматтық құқық мамандары оны кеңейту үшін күтпеген жағдайларға тап болғанын атап өтті. Бұл қағидалар тараптар арасында келісілген төрелік қағидаларымен де толықтырылуы мүмкін. Халықаралық коммерциялық төрелікте тараптар арасында құпиялылыққа қатысты жасырын немесе ашық презумпция болады; алайда, бұл презумпция мен соттар, төрешілер және тіпті тараптардың өзі жүзеге асырған ашу және жария етудің нақты жағдайлары арасында үйлесімсіздік тууы мүмкін.
Әлемдік тәртіпті сақтау
Көптеген елдер, әсіресе дамыған елдер, Нью-Йорк конвенциясына қол қойған. Осының салдарынан, сот шешімдері бүкіл әлемде күшіне енгізілуі мүмкін. Нью-Йорк конвенциясы, толық атауы Біріккен Ұлттар Ұйымының Шетелдік төрелік шешімдерін тану және орындау туралы конвенциясы, шетелдік төрелік шешімдерін сот тануын және орындауын қамтамасыз етеді, соның арқасында төрелік рәсімдері әлемнің түкпір-түкпіріндегі ұлттық сот юрисдикциясының құзыретіне сүйене алады. Ал, сот шешімдерін халықаралық деңгейде тануға арналған тиісінше келісім әзірге жоқ, бірақ Гаага конвенциясы, 2005 жылғы 30 маусымдағы Сот шешімдерін таңдау туралы келісімдер, 2015 жылы Еуропалық Одақ және Мексика үшін күшіне енді. Сол сияқты, медиация немесе келісім арқылы қол жеткізілген келісімдерді халықаралық тану үшін де әзірге тиісті келісім қабылданбаған. Осыған дейін, 2015 жылдың ақпан айында Нью-Йоркте ЮНСИТРАЛ-дың ІІ жұмыс тобының отырысы өтті, бұл АҚШ-тың халықаралық коммерциялық дауларды татуластыру бойынша келісімдерді орындау туралы конвенцияны әзірлеу туралы ұсынысынан кейін болды. Еуропалық Одақта медиация келісімдерінің күшіне енуі 2008/52/ЕҚ Директивасымен реттеледі.
Сот ісінен қорғау
Нью-Йорк конвенциясына сәйкес, егер төрелікке қатысушы тарап төрелік туралы келісімді бұзып, сотқа талап арыз берсе, сот тараптар төрелікке баруға міндеттенетін жазбаша келісімді мойындауға міндетті. Федералдық төрелік туралы заңның 2-тарауы американдық сотқа төрелік процесін жүргізуді тапсырудың заңдық негізін белгілейді.
Атқару
Нью-Йорк конвенциясының ІІІ бабына сәйкес, келісім жасасқан мемлекеттердің соттары халықаралық төрелік шешімдерін міндетті деп мойындап, орындауға тиіс. V бапта сот шешімді орындаудан бас тартуға болатын жеті негіз қарастырылған.
Істер мен статистика
Жалпы және нақты төрелік істер туралы ақпарат өте шектеулі, себебі дау тумаса сотқа жүгіну қажеттілігі жоқ, ал көп жағдайда жеңілген тарап өз еркімен төлейді. Қытайдағы даулы істерді зерттеу көрсеткендей, 2000 жылдан 2011 жылға дейін 17 жағдайда Жоғарғы Халық Соты V баптың талаптарына сәйкес төрелік шартын орындаудан бас тартуды қолдаған. Қытайда ең жоғары сотқа автоматты шағымдану жүйесі бар, сондықтан мұндай бас тартулардың барлығы да осы жүйеге кіреді.
Келісімнің егжей-тегжейі
Халықаралық төрелік келісімдерінің көптеген маңызды элементтерін, үлгілік тілмен бірге, дерлік барлық жағдайда қосу керек. Оларға төрелікке келісу, төрелік тақырыбына жататын даулардың шеңберін анықтау, төрешіні (немесе төрешілерді) таңдау тәсілдері, төрелік орнын таңдау және институционалдық немесе ad hoc төрелік ережелерін қабылдау кіреді. Халықаралық төрелік шарттарына басқа да көптеген шарттарды қосуға болады, соның ішінде төрелікті жүргізу тілі, қолданылатын заңды таңдау, төрешінің біліктілігі, мерзімдік шаралар, шығындар және процедуралық мәселелер. Халықаралық келісімге қатысушы тараптар төрелік институты туралы келісе алмаған жағдайда, кейбір халықаралық төрелік мамандары бір қаладағы екі төрелік институтын уәкілеттенетін төрелік шартты пайдалануды ұсынады. Мұндай шарттарда, әдетте, төрелікті бастаған тарапқа төрелік институтын таңдау құқығы беріледі. "BLINC LLC" деген есте сақтау құралы ең маңызды шарттарды көрсетеді: кең, заң, институционалдық, саны, шығындар, орналасқан жері, тіл және ерекше жағдайлар.
Ғылыми-зерттеу және басқа да ұйымдар
Халықаралық Төрелік Институты, бұрынғыда марқұм Эммануэль Гейлард басқарған, 2001 жылы Comité français de l’arbitrage (CFA) қолдауымен халықаралық коммерциялық төрелік қауымдастығында алмасуды және ашықтықты дамыту мақсатында құрылды. Халықаралық Төрелік Қауымдастығы – 2001 жылы Парижде Йохан Биллье құрған коммерциялық емес ұйым, ол ақпарат, оқыту және білім беру қызметтерін ұсынады, бірақ төрешілерді тағайындамайды. ASA – Швейцариялық Төрелік Қауымдастығы, 1974 жылдан бері коммерциялық емес қауымдастық болып табылады. ASA 40-тан кішілермен бірге, Швейцариядан және басқа елдерден отандық және халықаралық төрелікпен айналысатын немесе қызығушылық танытатын 1200-ден астам мүшесі, сарапшысы және ғалымы бар. ASA жыл сайынғы конференция, Төрелік практика семинары, ASA жергілікті топтарының кездесулері, жас сарапшылар үшін ASA 40-тан кішілер шаралары және төрелік бойынша тоқсандық ASA бюллетені мен ASA арнайы сериясын жариялау арқылы төрелік заңнамасы мен тәжірибесінің дамуына үлес қосады.
Халықаралық инвестициялар және ICSID
Инвестициялық дауларды реттеу жөніндегі халықаралық орталық (ICSID) – БҰҰ Сауда құқығы жөніндегі комиссиясының (ЮНСИТРАЛ) қағидаларына сәйкес құрылған, халықаралық инвестициялық келісімдерді төрелікпен шешуге және шетелдік инвесторларға мемлекеттердің келісімшарттық міндеттемелерді бұзуына байланысты заңдық қорғаныс құралы ұсынуға арналған арнайы төрелік сот. ICSID-тің құрылымы оны ұлттық соттардың қарауынан шығару үшін жасалған, бұл теориялық тұрғыдан оның орындалуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Дегенмен, мемлекеттік иммунитет сот процесінен және сот шешімдерінен өндіріп алуға кедергі келтіреді.
Мемлекетаралық төрелік
Төрелік сот ғасырлар бойы қолданылып келеді, оның ішінде ежелгі заманда мемлекеттер мен мемлекет сияқты ұйымдар арасындағы дауларды шешу үшін. Біраз уақыт пайдаланылмағаннан кейін, АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы Джей келісімі мемлекеттер арасындағы дауларды шешу құралы ретінде халықаралық төрелікті қайта жандандырды. 1899 және 1907 жылғы Гаага конференциялары мемлекеттер арасындағы дауларды шешу механизмі ретінде төрелікті қарастырып, Халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешу жөніндегі Гаага конвенцияларының қабылдануына әкелді. Конвенциялар Тұрақты төрелік сотты және мемлекеттер арасындағы дауларды халықаралық төрелікпен шешу үшін алғашқы институционалдық құрылымды құрды. Соңғы жылдары халықаралық төрелік сот мемлекеттер немесе мемлекет сияқты ұйымдар арасындағы көптеген дауларды шешу үшін қолданылды, соның ішінде Эритрея – Йемен арасындағы дау, Абие төрелігі, OSPAR төрелігі және Темір Рейн төрелігі.