Кіріспе

1994 жылғы фильмге бейімделуі. Жеке Иван Чонкиннің өмірі мен ерекше оқиғалары (Жизнь и необыча́йные приключе́ния солда́та Ива́на Чо́нкина, Zhizn i neobïchaynïe priklyucheniya soldata Ivana Chonkina) – совет диссиденті жазушы Владимир Воиновичтің 1969–2007 жылдардағы романы. Воинович осы романға екі жалғау жазды: «Таққа таласушы» (Претенде́нт на престо́л: Но́вые приключе́ния солда́та Ива́на Чо́нкина, Pretendent na prestol: Novye priklyucheniya soldata Ivana Chonkina), 1979 жыл және «Қоныс аударған адам» (Перемещённое лицо́, Peremyeshyonnoye litso), 2007 жыл. Бұл үш кітап бірге Воиновичтің ең маңызды туындысын құрайды. Алғашқы кітап Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Қызыл Армияда өтеді, тоталитарлық советтік режимнің күнделікті абсурдтықтарын сатиралық түрде әшкерелейді. Роман «Новый мир» баспасынан қабылданбады, «самиздат» арқылы таралды және автордың рұқсатысыз, Батыс Германиядағы эмигрант журналында алғаш рет жарияланды, одан кейін Воиновичке Совет Одағында кітап жариялауға тыйым салынды. Иван Чонкин – орыс халық ертегісіндегі Иван-Адақ және «Жақсы сарбаз» Швейктің біріктірілген бейнесі, қазір ресейлік халық мәдениетінде кеңінен танымал тұлға.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында ең қажетсіз сарбаз Иван Чонкин, колхозға құлаған жұмыс істемейтін әскери ұшақты күзетуге жіберіледі. Команда оны ұмытып кетеді, ол жақын маңдағы колхозшы әйел Нюраның жолына түсіп, онымен бірге тұра бастайды. Нюраның сиыры жергілікті ерекше агроном Гладышевтің тәжірибелік томат-картоп гибридтерін жеп қояды, ал оған жаза ретінде Гладышев НКВД-ға Чонкиннің дезертир екенін анонимді түрде хабарлайды. НКВД қызметкерлері Чонкинге тұтқындауға келгенде, ол жақсы сарбаз болғандықтан, өкіметтік міндетін тастамай, НКВД қызметкерлерін өзі тұтқындайды. Бірнеше күннен кейін ғана құпия полицияның жоғалып кеткені байқалады, ал аудандық партия басшысына телефон арқылы "Чонкин мен оның бабы" оларды тұтқындағаны айтылады, ол бұл сөзді "Чонкин мен оның бандасы" деп қате түсінеді. "Чонкиннің бандасына" қарсы полк жіберіледі, бірақ Чонкин оларды артиллерия қолданылғанға дейін сәтті тойтарып береді. Дрынов есімді генерал Чонкиннің жалғыз өзі (бабымен бірге) бүкіл полкті ұстап тұрғанын естігенде, оны батыр деп жариялап, өз кеудесінен алған орденін сыйлайды. НКВД лейтенанты Чонкинге қамау ордерін көрсеткенде, Дрынов иығын көтеріп, оларға қызметтерін орындауға бұйырады. Содан кейін Чонкин тұтқындалып, "дұрыс жерге" апарылады, ал Нюра жол үстінде жылап, Чонкинге қарап қалады. Кітап Гладышевтің қылығымен аяқталады. Ол эволюцияны дұрыс түсінбегендіктен (маймылдар еңбек пен интеллект арқылы адамға айналған) Чонкиннің сұрағымен ойға келмейді: егер аттар адамдардан көп жұмыс істесе, неге олар адамға айналмайды? Өлі атының табанына бекітілген хатты тауып, ат эволюциялап, хат жазды деп ойлап, қорқып, басын шайып, дінге келгендей болады.

Фильм

1994 жылы кітап чех режиссері Жири Менцельдің «Жизнь и необычайные приключения солдата Ивана Чонкина» (Иван Чонкиннің өмірі мен ерекше оқиғалары) атты орыс тіліндегі фильміне түсірілді, онда Иван Чонкин рөлін Геннадий Назаров ойнады. Фильмнің чех тіліндегі атауы – «Život a neobyčejná dobrodružství vojáka Ivana Čonkina».