Кіріспе
Жамбас сүйегінің төменгі және артқы бөлігі Ишиум ('/ɪ//s//k//i//.//ə//m/; : ischia) жамбас сүйегінің (os coxae) төменгі және артқы бөлігін құрайды. Ілиумнан төмен және ұя жамбас сүйегінің артында орналасқан, ол коксаль сүйегін құрайтын үш бөліктің бірі. Бұл бөліктің жоғарғы жағы ацетабулумның шамамен үштен бір бөлігін құрайды.
The ischium ('/ɪ//s//k//i//.//ə//m/; : ischia) forms the lower and back region of the hip bone (os coxae). Situated below the ilium and behind the pubis, it is one of three regions whose fusion creates the coxal bone. The superior portion of this region forms approximately one third of the acetabulum.
Құрылымы
Ишиум үш бөліктен тұрады: денесі, жоғарғы тамыры және төменгі тамыры. Денесінде жоғарғы егіз бұлшық етінің басталуына қызмет ететін айқын омыртқасы бар. Омыртқаның төменгі жағы – кіші седалищтік тілік. Артқы жағына қарай түсетінде, седалищтік түймекей кіші седалищтік тіліктің астында орналасқан қалың, дөңгелек беті бар шығыңқылық. Бұл отыру кезінде салмақты көтеріп тұратын бөлік (әсіресе қатты бетте анық байқалады) және оны саусақтарыңызбен отырып сезінуге болады. Ол төменгі егіз бұлшық еті мен жамбас бұлшық еттерінің басталуына қызмет етеді. Жоғарғы тамыр ішкі обтуратор және сыртқы обтуратор бұлшық еттерінің ішінара басталуы болып табылады. Төменгі тамыр адактор магнус бұлшық еті мен икемді бұлшық етінің бір бөлігі үшін ішінара басталу болып табылады. Ишиумның төменгі тамыры алдыңғы жағынан жамбас сүйегінің төменгі тамырымен қосылады және жамбас сүйектерінің (коксальдық) ең мықтысы болып табылады.
Денесі
Дене ацетабулумның бес бөлігінен екі бөлігінен сәл көп бөлігін құрайды және оның құрамына кіреді. Оның сыртқы беті ацетабулумның ай тәрізді бетінің және ацетабулярлық қақпақтың бір бөлігін құрайды. Оның ішкі беті кіші жамбас қуысы қабырғасының бөлігі болып табылады; ол ішкі обтуратор бұлшықетінің бір бөлігіне бастау береді. Денеге ешқандай бұлшықет бекітілмейді. Оның алдыңғы жиегі артқы обтураторлық түйінше болып ілгелескен. Оның артқы жиегінен артқа қарай жұқа және үшбұрышты, әртүрлі адамдарда әртүрліше созылған, қысқа сүйек – қылтық тігізігі шығады, ол жоғарғы қосқан бұлшықетіне бастау береді. Тігізіктің үстінде үлкен ойыс – үлкен қылтық ойысы орналасқан; тігізіктің астында кішкентай ойыс – кіші қылтық ойысы орналасқан.
Жоғары рамус
Ішкі сүйектің жоғарғы тармағы (төменге түсетін тармақ) денеден төмен және артқа қарай сүйіп шығып, үш бетін қарауға мүмкіндік береді: сыртқы, ішкі және артқы. Сыртқы беті төртбұрышты пішінде. Ол жоғарыдан сыртқы обтуратордың сіңір тіні орналасатын ойықпен шектеледі; төменде – төменгі тармақпен жалғасады; алдынан обтуратор тесігінің артқы жиегімен, артынан – артқы бетінен анық көрінетін жиекпен шектеледі. Осы жиектің алдындағы бөлігі quadratus femoris бұлшық етінің басталуына, ал одан алдында сыртқы обтуратордың бір бөлігінің талшықтарына бастау береді; бетінің төменгі бөлігі adductor magnus бұлшық етінің бір бөлігіне бастау береді. Ішкі беті кіші жамбас сүйегінің сүйекті қабырғасының бір бөлігін құрайды. Алдынан обтуратор тесігінің артқы жиегімен шектеледі. Төменде сакротуберкуляр байламның жаңқа тәрізді созылмасына бекітілетін өткір тізіммен шектеледі және одан алдында көлденең перинеальды және ишиокаверноздық бұлшық еттері басталады. Артқы жағында тармақ ішкі сүйектің ілкіші деп аталатын үлкен дөңгелек құрайды, одан тізе буын бұлшықтары басталады.
Төменгі рамус
Ішкірдің төменгі тармағы (көтерілетін тармағы) – ішкірдің жоғарғы тармағынан жоғары көтеріліп, ұйық жамбас сүйегінің төменгі тармағымен қосылатын жұқа, жалпақ бөлігі. Ересектерде бұл қосылыс көтеріңкі сызықпен белгіленеді. Сыртқы беті обтуратор сыртқы бұлшық етінің және аддуктор магнус бұлшық еті талшықтарының бір бөлігінің басталуы үшін тегіс емес; ал ішкі беті жамбас қуысының алдыңғы қабырғасын құрайды. Оның медиалды жиегі қалың, дөрекі, сәл қисайған, жамбас қуысы шығу тесігінің бір бөлігін құрайды және екі тізілімі мен аралық кеңістігі бар. Тізілімдер ұйық жамбас сүйегінің төменгі тармағындағы ұқсас тізілімдермен жалғасады: сыртқы тізілімге беткі перинеальды фасцияның (Кольс фасциясы) терең қабаты, ал ішкі тізілімге зәр-жыныс диафрагмасының төменгі фасциясы бекітіледі. Егер осы екі тізілімді төмен қарай бақыласақ, олар көлденең перинеальды бұлшық еттерінің басталу нүктесінен кейін бірігіп кетеді. Осы жерде фасцияның екі қабаты бұлшық еттің артқы жиегінен кейін жалғасады. Аралық кеңістікке, тізілімдер қосылатын жерге жақын, көлденең перинеальды бұлшық еті бекітіледі, ал оның алдында – ишиокаверноз бұлшық етінің бір бөлігі, еркектерде – мүшесінің түбір бөлігі (crus penis), ал әйелдерде – қызылшаның түбір бөлігі (crus clitoridis) орналасқан. Оның бүйірлік жиегі жұқа және өткір, және обтуратор тесігінің медиалды жиегінің бір бөлігін құрайды.
Клиникалық маңызы
Клиникалық тұрғыдан, ишиальды түбіршектің жыртылу сынығы болуы мүмкін. Жасақ сүйегінің жыртылу сынықтары (ишиальды түбіршектің сынуы немесе жыртылуы) жасөспірімдер мен жас ересектерде кенеттен үдеу немесе тежелу күштерін қажет ететін спорт түрлерінде, мысалы, жүгіру, футбол, секіру, баскетбол және жекпе-жекте кездесуі мүмкін. Бұл сынықтар шығыңқыларда (екіншілік сүйектелу орталықтары жоқ сүйек шығыңқылары) пайда болады. Жыртылу сынықтары бұлшықеттер бекітілетін жерлерде пайда болады: алдыңғы жоғарғы және төменгі иік сүйек тірекшелері, ишиальды түбіршектік шығыңқылар және ишиопубикалық тармақтар. Сүйектің кішкентай бөлігіне сіңір немесе байланыс тінінің бөлігі қосылып, жыртылып шығады. Ишиальды бурсит (кейде тоқымашының отырығы деп те аталады) – бұл үлкен қанат бұлшық еті мен ишиальды түбіршектің арасында орналасқан синовиальдық қапшықтың қабынуы, көбінесе қатты бетке ұзақ отырудан туындайды.
Тарих
Ишиум терминінің ағылшын тіліндегі медициналық әдебиетке енуі шамамен 1640 жылға дейін барады; латынша термин грекше ἰσχίον iskhion сөзінен шыққан, ол "жамбас буыны" дегенді білдіреді. Ацетабулумды ишиум (ἰσχίον) және илий (λαγών, os lagonicum) бөлігіне бөлу Галеннің "De ossibus" еңбегімен байланысты. Дегенмен, Гален жамбас сүйегін жеке сүйек ретінде көрсетпейді.
Динозаврлар
Динозаврлар клады жамбас құрылысына, оның ішінде ішектің құрылысына байланысты Saurischia және Ornithischia болып бөлінеді. Динозаврлардың көпшілігінде ішектің сүйегі илиумнан төмен қарай және жануардың құйрығына қарай созылады. Ацетабулумды "жамбас ойысы" деп қарастыруға болады – бұл жамбас белдеуінің екі жағында ішек, илиум және ұйқасүйек жиналатын, аяқ сүйегінің басы кіретін шоқ тәрізді ашық кеңістік. Ацетабулумның бағыты мен орны – динозаврлардың тік қадам басып, аяқтары денелерінің тікелей астында орналасуына себеп болған негізгі морфологиялық ерекшеліктердің бірі.