Кіріспе

Криминологиядағы ой мектебі. Позитивист мектебін Чезаре Ломброзо құрды, ал оны Энрико Ферри және Рафаэле Гарофало басқарды. Криминологияда қылмыстық мінез-құлықты өлшеу және сандық тұрғыдан бағалау үшін ғылыми объективтілік табуға тырысты. Оның әдісі қылмыскерлердің ерекшеліктерін бақылау арқылы олардың іс-әрекеттерінің немесе мінез-құлқының түпкі себептерін анықтауға бағытталған. Позитивизм мектебінің пайда болуынан бері, оның идеяларына негізделген зерттеулер "қылмыскер" деп есептелгендер мен есептелмегендер арасындағы маңызды айырмашылықтарды анықтауға ұмтылды, көбінесе "қылмыскер" ұғымының дұрыс еместігін ескермей. Білімді іздеудегі басты үлгі ретінде ғылыми әдіс қалыптасқан кезде, Классикалық мектептің әлеуметтік философиясы сарапшылар ашатын ғылыми заңдарды табу іздестіруімен ауыстырылды. Ол биологиялық, психологиялық және әлеуметтік заңдарға бөлінеді.

Биологиялық позитивизм

Егер Чарльз Дарвиннің эволюция теориясы жануарларға қатысты ғылыми болса, онда "адам" да "жануар" ретінде сол тәсілмен қарастырылуы керек. Дарвиннің эволюция теориясы эволюция процесі арқылы жаңа түрлердің пайда болатынын айтады. Бұл, тіршілік иелері өз ортасына бейімделіп, соның нәтижесінде уақыт өте келе жаңа түрлер қалыптасады дегенді білдіреді. Биологиялық позитивизм – адамның генетикалық қалыптасуын құрайтын ерекшеліктері мен мінез-құлқы оны қылмыскерлікке итермелейтін теория немесе көзқарас. Биологиялық позитивизм теориясы бойынша, адамдар қылмыскер болып дүниеге келеді де, ал кейбіреулері солай болмайды.

Физикалық сипаттамалары

Тарихи тұрғыдан алғанда, медицина қылмыс мәселесіне қызығушылық танытып, физиогномияны зерттеуге кірісті (Жохан Каспар Лаватер мен Франц Йозеф Галл есімдері белгілі) және френология ғылымын дамытты, ол мидың қасиеттерін бас сүйегі арқылы көрінетін ми пішінімен байланыстырды. Бұл теориялар қоғамды және оның үкіметінің кемшіліктерін қылмыстық мінез-құлық үшін жауапкершіліктен босатып, кең таралды. Мәселе жеке қылмыскерлердің бейімділіктерінде жатты, олар биологиялық тұрғыдан заңды өмір сүретін азаматтардан ерекшеленеді. Бұл идея итальян мектебі және Чезаре Ломброзоның еңбектері арқылы (L'Uomo Delinquente, «Қылмыстық адам» және антропологиялық криминологияға қараңыз) күшейтілді. Ол дегенерациямен байланысты физикалық белгілерді анықтады, бұл қылмыскерлердің эволюцияның ертерек кезеңіне қайта оралуы екенін көрсетті. Чарльз Горинг (1913) бұл белгілерді растай алмады, бірақ қылмыскерлердің бойы кішкентай, салмағы жеңіл және интеллектісі төмен екенін анықтады, яғни ол қылмыстылықты «патологиялық» емес, «қалыпты» деп санады (ал Хутонның зерттеулері биологиялық кемтарлыққа дәлелдер тапты). Уильям Шелдон үш негізгі дене типін немесе соматотипті (яғни эндоморфтар, мезоморфтар және эктоморфтар) анықтады және әр адамның қай типке жататынын өлшеу үшін шкала енгізді. Ол қылмыскерлердің көбінесе мезоморфтарға жататынын тұжырымдады. Қазіргі зерттеулер дене мөлшері мен спорттық қабілетті, сондай-ақ агрессияны байланыстыруы мүмкін, себебі физикалық жағынан күшті адамдар зорлық-зомбылық қолдануға және кез келген қарсылыққа ұшырамауға бейім. Дегенмен, мұндай ерте зерттеулердің нәтижелері қазіргі таңдағы талаптарға сай келмейді. Генетиканың дамуы қылмыстың тағы бір мүмкін себебін көрсетті, хромосомалар мен басқа да генетикалық факторлар қылмыстың себебі ретінде тұқым қуалаушылықты, ал емес қоршаған ортаны анықтау үшін маңызды деп саналды (қараңыз: табиғат пен тәрбие). Алайда, отбасылық, егіздер және асырап алу зерттеулерінің нәтижелері ешбір себептің басымдығын нақтылайтын эмпирикалық деректерді көрсетпейді.

Ақпараттық қызмет

Көптеген беделді зерттеулер төмен интеллект пен қылмыстың арасындағы байланысты көрсетеді. Дегенмен, түрмедегілер арасында жүргізілген зерттеулер тек қана ұсталған қылмыскерлерді қарастырады. Яғни, интеллектісі төмен адамдардың қылмыс жасауына бейімділігінен гөрі, олардың ұсталғанына байланысты болуы мүмкін. Мысалы, жоғары интеллектісі бар адамдар қамаудан қашуға бейім. Эмоционалды интеллект те агрессиямен және қылмыскерлермен тығыз байланысты. Эмоционалды интеллектісі төмен адамдар өз эмоцияларын басқаруда қиындық көріп, осының салдарынан қылмыстық әрекеттерге барады.

Басқа медициналық факторлар

Тестостерон және адреналин агрессия мен зорлық-зомбылықпен, сондай-ақ оларға байланысты ояну мен қозғырғыштық күймен байланысты. Алкогольді тым көп ішу қандағы қант деңгейін төмендетіп, агрессивтілікке ұшыратады, ал тағам мен сусындардағы химиялық заттардың қолданылуы гиперактивтілікке және кейбір қылмыстық әрекеттерге себеп болуы мүмкін.

Психологиялық позитивизм

Зигмунд Фрейд тұлғаны id – бастапқы биологиялық жетекші күштер, суперэго – ішкі қабылдаған құндылықтар, және эго – есте сақтау, қабылдау және таным деп бөліп көрсетті. Ол қылмыстық мінез-құлықтың психикалық аурудың немесе әлсіз ар-ұжданның салдары болып табылатынын ұсынды. Джон Боулби бейімділік теориясын ұсынды, онда аналық қамқорлықтан айырылу деликвенттілікке алып келуі мүмкін фактор болып табылады. Бұл жалпы кемсіну (Майкл Раттер: 1981) немесе "бұзылған отбасылар" (Глюк: 1950) пайдасына жол берілді, онда үйден шығып жүретін немесе қамқорлықсыз ата-аналар нашар мінез-құлықты балалар өршітуге бейім. Ханс Эйзенк (1987) "кейбір тұлғалық типтер қоршаған ортаның әртүрлі факторларына антиәлеуметтік немесе қылмыстық мінез-құлықпен жауап беруге көбірек бейім" деп мәлімдеді. Ол тұлғаның үш өлшемін ұсынды: интроверсия/экстраверсия, невротизм және психотизм. Осы мақсаттар үшін, тұлға – адамның ағымдағы жағдайға қатысты тұрақты анықтамалық аясы және қалай әрекет етуді шешетіні. Кейбір қасиеттер кейде басым болады, содан кейін басқа қасиеттермен теңдестірілген қарым-қатынаста болады, бірақ әр адамның қасиеттері жеткілікті түрде тұрақты және болжамды болады (Маршалл: 1990 және Сейдман: 1994). Сондықтан, қылмыстық өмір салтына бейімделгеннен кейін, тиісті тұлғалық қасиеттер, егер қарсы күш қалыпты әлеуметтік шектеулерді қайта орнатпаса, сақталуы мүмкін. Сексуалдық қылмыстар сияқты қылмыстық мінез-құлықтың кейбір түрлері жазалаумен қатар емдеумен медициналық көмекке ие болды.

Әлеуметтік позитивизм

Жалпы алғанда, позитивизм классикалық теорияның ерік-жігерге сенуін жоққа шығарып, қылмыстық мінез-құлыққа бейімділікті анықтайтын нақты себептерді табуға тырысты. Классикалық криминология мектебі қылмысқа тағайындалған жазаның қылмыстың өзіне сай болуы керек екенін, және оның артық болмауы тиіс деп санайды. Бұл мектеп теңдік құқығының негізгі екеніне және әрбір адам заң алдында бірдей қаралуы керек дегенге сенеді. Мектептің бұл бағыты биологиялық немесе психологиялық себептерден гөрі, себептің "қоғам" екенін анықтайды. Сондықтан экологиялық криминология және оның басқа да салалары қылмыстар мен қылмыскерлердің кеңістікте таралуын зерттейді (мысалы, Адольф Квелет қылмыс деңгейі салыстырмалы түрде тұрақты екенін ашқан, ал Роберт Э. Парктің басшылығымен Чикаго мектебі қаланы үнемі шабуылдау, үстемдік құру және жаңару процесіндегі аймақтарға бөлінген суперорганизмнің бір түрі ретінде қарастырған). Осы орайда Эмиль Дюркгейм қоғамды жеке тұлғалардан тыс тұратын әлеуметтік құбылыс ретінде анықтады, ал қылмыс – сау қоғамның қалыпты бір бөлігі. Алқыстық мінез-құлық – бұл тек «шекара белгілеу» ғана, ол мораль мен қабылдаудың қазіргі шектерін анықтауға бағытталған күш-жігер.