Кіріспе
Сальтерио – итальян, испан және португал тілдеріндегі цитраның екі түрін атау үшін қолданылатын термин: соққылы домбыра немесе псалтери.
Salterio is the Italian, Spanish, and Portuguese term for either of two types of zither: the hammered dulcimer or psaltery.
Тұжырымдама, этимология
"Salterio" / "saltério" итальян және испан тілдерінде қолданылады, онда испан тілінде "psaltery" және "dulcimer", француз тілінде "psaltérion" және "tympanon", латын тілінде "psalterium" атаулары қолданылады. Бұл терминдердің арасында әрдайым шатасушылық болған, және соңғы 100 жылда ғалымдар ғана оларды ажыратуға тырысты, "psaltery" аспабының тартылғанын, ал "dulcimer" аспабының соғылғанын айтады, сондай-ақ екеуі де жалпы "цитра" отбасының құрамына жатады (музыканттар өз аспаптарын "цитра" деп атаған нақты аспаптардан өзгеше); бірақ бұл қолдану абстракция ғана, және бұл атаулардың дәстүрлі қолданылуында ешқандай негіз жоқ: "psaltery" аспабының соғылатын суреттері де, "dulcimer" аспабының тартылған дәстүрлері де жетерлік. Негізгі мәселе – шамамен 1500 жылдан бастап, жіптер әртүрлі жазықтықта орналасқан, ерекше тип пайда болды, бұл оларды балғамен соққанда оңайрақ ажырату үшін жасалған болуы мүмкін, бірақ содан кейін де олар көптеген ойнау дәстүрлерінде тартыла берді.
Италия
Пол Гиффорд пен Карл Хайнц Шикхаус 18 ғасырдағы Италияда сальтерио аспабын зерттеді; бір курсқа дейін сегіз ішек бар аспаптар кездеседі (яғни, бір нотаға келтірілген және бірге тартылатын 8 ішек, 12 ішекті гитара немесе фортепианоның ортаңғы және жоғарғы ноталары сияқты), олар Венеция, Флоренция, Бреша, Милан және Триенте сияқты жерлерде жасалған және он түрлі шебердің қолынан шыққан. Аспаптар мен ноталар схемаларында бес тіреуіш және толық хроматикалық ноталар келтірілген. Олар жоғары әлеуметтік топтарда симфония мен соната сияқты жазылған музыканы орындау үшін қолданылды. Антонио Вивальди жұмыс істеген кезде Ospedale della Pietà үшін сальтерио сатып алынған; оның бағасы арзан скрипкадан жоғары, ал қымбат скрипкадан төмен болған. 20 ғасырдың басындағы кейбір авторлар Италиядағы дульцимерді "salterio tedesco" ("неміс сальтериосы") деп атаған, бірақ Бонаннидің "Gabinetto Armonico" еңбегінен белгілі болғандай, қалыпты атауы – жай ғана сальтерио, ал оның "salterio tedesco" деп аталған суреті Рим көшелерінде осы аспапта ойнаған неміс кедей қызды бейнелейді.
Испания
Пабло Минге және Ирольдің "Reglas y advertencias" (Мадрид 1752) еңбегінде сальтериода ойнаушының жазба музыкадан би күйін орындауы бейнеленген. Ал 1779 жылғы "Los amantes chasqueados" операсында сопрано солисі Мария Герреро сахнада ән айта келе сальтериода ойнаған: ол, әрине, өте жақсы ойнаған, тіпті виртуоз деуге болады. Брюссельдегі бір аспап Канар аралдарынан келгендігі және 1779 жылы Барселонада жасалғандығы анықталды.
Мексика
XVI ғасырдағы псалтериядан бастау алған сальтерио кейде тікелей эфирде орындалады. Мексикалық псалтерия трапеция пішіндес, ағаштан жасалады және қос немесе үш ішекті болады. Жоғарғы тақташаға 5 тіреуіш орналастырылады, олардың үстінен металл ішектер бір жағынан екінші жағына дейін керіледі. Ішектерге екі қолдың бармақтарына кигізілген металл таспамен тартылады. Әр түрлі өлшемдегі, ұзындығы бір метрге дейінгі сальтериолар бар, олардың дыбық қатары тенор, сопрано және реквинто болып келеді. Сальтерио реквинтода 3 қатарда 90 ішек бар, оның диапазоны Си4-тен Фа#9-ға дейін. Сальтерио тенор 3-4 қатарда 100-ден астам ішекке ие, оның диапазоны Си3-тен Фа#8-ге дейін.
Бразилия
Рожерио Будаш 1820 жылдар шамасында Антонио Виейра дос Сантостың «Saltério үшін музыкалық нотациялар» атты қолжазбасының әдемі факсимилесін, сонымен қатар түсірмесін, талдауын және библиографиясын жариялады.