Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чех ақыны, драматург және суретші (1914–2002)
Czech poet, playwright, and artist (1914–2002)
Жири Коляр (24 қыркүйек 1914, Противин – 11 тамыз 2002, Прага) – чех ақыны, жазушы, суретші және аудармашы. Оның шығармалары әдебиет пен бейнелеу өнерін қамтиды.
Jiří Kolář (24 September 1914, Protivín – 11 August 2002, Prague) was a Czech poet, writer, painter and translator. His work included both literary and visual art.
Өмір
Коляр 1914 жылы 29 қыркүйекте Противин қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Оның әкесі нан пісіруші, анасы тігінші болған, ал ол өзі жас кезінде ағаштан жиһаз жасаушы болып оқыған (сол кезде бір саусағын жоғалтқан). Кейін ол бірнеше рет мамандығын ауыстырып, құрылысшы, күзетші, бармен және басқа да жұмыстар істеген. 1943 жылы Кладнода тұрып, жұмыс істегенде толық уақытты жазушы болып қалам қадаған. 1945 жылы Družstvo Dílo баспа үйінің редакторы болып жұмыс істеу үшін Прагаға көшіп келді. Коляр 1945 жылы Коммунистік партияға қосылды, бірақ сол жылы партиядан шығып кетті. Режимге сынды пікір білдіргендіктен, 1948 жылы Чехословакияда коммунистер билікке келгеннен кейін оның еңбектерін жариялауға тыйым салынды. 1949 жылы Бела Хельцловаға үйленді. 1952 жылы полиция оның «Prométheova játra» қолжазбасын Вацлав Черныйдың үйінен тапқанда тұтқындалып, бірнеше ай түрмеде отырды. Коляр Вацлав Гавел, Вацлав Черный, Ян Владислав және Йозеф Хиршал сияқты бірнеше суретшілер тобының мүшесі болды. Олар Прага көктеміне дейін, коммунистік режимнің басымдығы азайған кезде де, содан кейін қалыпқа келтіру кезеңінде де Café Slavia кафесінде жиналып, әңгімелесетін. Колярдың салқын мінезі бұрынғы достарынан айырды (мысалы, ол Йозеф Хиршальдың көйлегіне кофе құйып жіберді, ал оған жауап ретінде газдалған су құйылып кетті). 1968 жылы Прага көктемінің сәтсіз аяқталуы Коляр мен оның туындыларын тағы да жаман жағдайға түсірді. 1970 жылы миға қан құйылып, оң қолы қозғалмай қалды. Коляр Charta 77 хартасына қол қойды, ал Батыс Берлинде стипендия алып оқып жүргенде, үкімет оны эмиграцияға мәжбүрлеуді шешті; сондықтан оған туған жеріне қайтуға рұқсат берілмеді. 1980 жылдан бастап Парижде тұрды. 1989 жылдан кейін туған еліне жиі бара бастады. 1999 жылы Коляр омыртқасын жарақаттап, соңғы жылдарын Прага ауруханасында өткізді.
Kolář was born in Protivín on September 29, 1914, in a working class environment. His father was a baker and his mother a seamstress, and he himself trained early in life as a cabinet maker (which cost him a finger). He later changed trades several times, working as a construction worker, security guard, and bartender, among other jobs. In 1943 he became a full time writer while living and working in Kladno. He moved to the capital Prague in 1945 to work as an editor of the publishing house Družstvo Dílo. Kolář joined the Communist Party in 1945 but left the Party the same year. Because of his critical stance towards the regime he was not allowed to publish after communists took control in Czechoslovakia in 1948. He married Běla Helclová in 1949. When in 1952 police found his manuscript, Prométheova játra, in the property of Václav Černý he was arrested and spent several months in prison. Kolář was one of a group of several artists, among whom Václav Havel, Václav Černý, Jan Vladislav and Josef Hiršal, who met and discussed in Café Slavia, both during the period leading up to the Prague Spring when the communist regime grew more permissive, and in the period of normalization after the Prague Spring. Kolář's wild behavior lost him former friends (e. g. he threw coffee on Josef Hiršal's shirt and had his soda water poured on him in return). The failure of the Prague Spring in 1968 brought Kolář and his work into disrepute again. In 1970 cerebral apoplexy stiffened his right arm. Kolář signed Charta 77 and while on a scholarship to West Berlin, the government decided to force him to emigrate; he was therefore not allowed to return home. From 1980 on he lived in Paris. After 1989 he visited his homeland more and more often. In 1999 Kolář injured his spine and he spent his last years in a Prague hospital.
Әдеби шығармашылық
Колярдың поэзиясы алғаш рет 1938 жылы жеке басылымда жарық көрді; бұл ертедегі өлеңдер оның толық жинағына енбеген, себебі олар ашық түрде эротикалық, ауыздық жыныстық қатынасты («Устнице»), жыныстық позаларды («Svícen a trakař») және проституткамен қарым-қатынасты («Růže Večernice») сипаттайды. Осылайша «Křestný list» («Баптистік куәлік», 1941) оның тұңғыш дебюті саналады. «Křestný list» және Колярдың 1940-шы жылдардағы тағы үш өлеңдер жинағы («Sedm kantát», «Limb a jiné básně», «Ódy a variace») стилі жағынан «Skupina 42» экзистенциалистік көркемдік тобына жатады, оның құрамында Коляр да болды; осы топқа сондай-ақ Jindřich Chalupecký, Ivan Blatný, Josef Kainar, Jiřina Hauková және Kamil Lhoták кірді. Чехословакияда сталиндік режим жылдары (1948–1953) Коляр поэзиялық күнделіктер жазды – «Očitý svědek» («Көз куәсі», 1949), «Prométheova játra» («Прометейдің бауыры», 1950). 1957 жылы ол Сун Цзының ежелгі қытай классикасы – «Соғыс өнері» атты еңбегін шығармашылық тұрғыдан жаңаша интерпретациялады, оны «Mistr Sun o básnickém umění» («Поэзия өнері туралы шебер Сун») деп атады. 1964 жылы оның 1940-шы жылдардағы өлеңдерінен құралған «Náhodný svědek» («Кездейсоқ куә») атты жинақ жарық көрді, ал 1966 жылы 1950-ші жылдардағы шығармаларының цензураланған іріктемесі «Vršovický Ezop» («Вршовицелік Эзоп») деген атпен басылды. 1960-шы жылдары ол тәжірибелік поэзия жазуға кірісіп, поэзияның жаңа формаларын жасады, оларға «арифметикалық грамма» және «квокограмма» сияқты атаулар берді. Осы жаңа поэзия формаларында әдебиет пен бейнелеу өнері арасындағы шекара бірте-бірте нашарлап, нәтижесінде ол бейнелеу өнері саласында тәжірибе жүргізуге бейімделді.
Kolář's poetry was first published in 1938 in a private edition; these early poems are not included in his complete work, probably because they are openly erotic, describing oral sex (Ústnice), sex positions (Svícen a trakař) and sex with a prostitute (Růže Večernice). Thus Křestný list (Baptism Certificate, 1941) is considered his debut. Křestný list and Kolář's three other collections of poems from the 1940s (Sedm kantát, Limb a jiné básně, Ódy a variace) belong stylistically to the existentialist artistic movement of Skupina 42 of which Kolář was a member; other members included Jindřich Chalupecký, Ivan Blatný, Josef Kainar, Jiřina Hauková and Kamil Lhoták. During the years of Stalinism in Czechoslovakia (1948–1953) Kolář wrote poetic diaries – Očitý svědek (Eyewitness, 1949), Prométheova játra (Prometheus' Liver, 1950). In 1957 he wrote a creative re interpretation of Sun Zi's The Art of War, an ancient Chinese classic on the art of warfare, under the name Mistr Sun o básnickém umění (Master Sun on the Poetic Arts). In 1964 Náhodný svědek (Accidental Witness), a selection of his work from the 1940s was published, and in 1966 a censored selection from his 1950s work came out under the name Vršovický Ezop (Aesop from Vršovice). In the 1960s he started writing experimental poetry, creating new forms of poetry which he gave names such as analfabetogram and cvokogram. In these new forms of poetry the line between the literary and the visual increasingly started to blur, which ultimately led to his experiments in visual art.
Бейнелеу өнері
1937 жылы оның алғашқы көрмелері коллаждарына арналды. 1960 жылдары Коляр сурет салу мен поэзияны бірінші рет біріктірді, бірақ ол біртіндеп бейнелеу өнеріндегі тәжірибелерге толығымен көшті. Ол жұмысында скальпельмен журналдардан суреттерді қиып алатын. Коллаждарында түрлі көздерден алынған қағаз үзінділерін жапсыру арқылы түстерді жасады. Оның коллаждары көрерменнің өмірге деген көзқарасына әсер етуге бағытталған; әртүрлі көздерден алынған мәтін фрагменттері мен суреттерді пайдалану техникасы, Коляр тұрған әлемнің бұзылуын және бөлінуін көрсету арқылы, оның қалаған әсеріне жетуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, осы әртүрлі фрагменттерді қатар қою және салыстыру арқылы коллаж техникасы таң қалдыратын және көзге ұнатарлық жаңа комбинацияларды жасауға көмектесті, мысалы, астрономиялық карталарды Брайль әрпімен үйлестіру. Коляр коллаж жасаудың жаңа әдістерін ойлап тапты немесе дамытуға көмектесті – конфронтаж, фруассаж, роллаж, хиазмаж және басқалар. 1960 жылдан бастап Колярдың бейнелеу өнері галереялар мен мұражайлардағы көрмелерде үнемі көрсетілді. Оның ең танымал көрмелерінің кейбіреулері 1975 жылы Нью-Йорктегі Гуггенхайм мұражайында, 1994 жылы Прагадағы Dům U Černé Matky Boží, 1996 жылы Мадридтегі Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia мұражайларында өтті.
His first exhibitions in 1937 focused on his collages. In the 1960s Kolář first combined painting and poetry but he gradually turned completely to experiments in visual art. In his work he used a scalpel to cut pictures out of magazines. He produced colors in his collages by gluing on printed fragments of paper from various different sources. His collages were intended to influence the viewer's outlook on life; the technique of using fragments of text and images from various different sources was well suited to achieve the effect Kolář wanted, by showing the destruction and fragmentation of the world Kolář inhabited. Simultaneously, by juxtaposition and contrasting of these different fragments the technique of the collage served to create surprising and visually striking new combinations; for instance, the combination of astronomical maps with Braille writing. Kolář invented or helped to develop new techniques of collage – confrontage, froissage, rollage, chiasmage and others. From the 1960s Kolář's visual artwork was featured regularly in exhibitions by galleries and museums. Some of the more prominent exhibitions of his work were in the New York Guggenheim museum in 1975, in Prague in 1994 in Dům U Černé Matky Boží, in Madrid in 1996 in the Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia.