Кіріспе

Салам тоқу – саламды өріп тоқыма мата жасау әдісі және осы саламнан жасалған бұйымдарды өндіруге байланысты өнеркәсіп. Саламнан шляпалар мен әшекейлер сияқты өнімдер жасалады, ал бұл процесс әлемнің көптеген елдерінде қолданылады.

Этимология

"To plait" сөзі 14 ғасырдың соңында пайда болған, "жиырып бүктеу", сондай-ақ "өру немесе тоқу" мағыналарын білдіреді. Көне француз тіліндегі "pleir" ("бүктеу") сөзінен, "ploier" мен "ployer" ("бүктеу, иілу") сөздерінің нұсқасынан шыққан, ал олар латын тіліндегі "plicare" ("бүктеу") сөзінен келген.

Қолданбалар

Саламды көптеген мақсаттар үшін тоқуға болады, мысалы: шатырды сабанмен жабу, қағаз жасау үшін материал дайындау, кішкентай беттерді "салам мозаикасы" арқылы әсемдеу, есік төсемелерін, үстел төсемелерін, матрастарды тоқу, сондай-ақ жеңіл себеттер тоқу және жасанды гүлдер жасау. Саламнан бас киімдер мен шляпалар да тоқылады.

Беларусь

Шаныш тоқу – Белоруссияның ежелгі халықтық қолөнері. 2022 жылы ол ЮНЕСКО-ның адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілді.

Англия

Бұрын Букингемшир, Бедфордшир, Беркшир және Гертфордшир округтерінде сабан тоқумен мыңдаған әйелдер мен жас балалар айналысып, жұмыспен қамтылған, бірақ 20 ғасырдың басында бұл кәсіп тоқтап қалды: 1907 жылы ағылшын сабан тоқушыларының саны барлығы бірнеше жүзді ғана құрады, ал 1871 жылы 30 000-ға жеткен еді. Бедфордширдегі Лутон және оған жақын округтер 17 ғасырдың басынан бері британдық сабан тоқу өнеркәсібінің орталығы болып келді. Осы аймақта өсірілетін бидайдың кейбір сорттарының сабақтары қолайлы жағдайда әдемі, жарқын түске, беріктікке және мықтылығына ие. Сабақтарды әдеттегі еңдіріс сияқты кеседі, бірақ байлаудан бұрын күнде кептіріледі. Кейін қаптамалардан сабақтар таңдалып алынады, олардың екі жоғарғы буындары тоқу үшін қолданылады. Сабақтар өлшемі бойынша сұрыпталып, қызыл сымдармен жасалған тесіктер арқылы өткізіледі, ал жақсы түстілері күкірт газымен ақтартылады. Дақтанған және түсі өзгерген сабақтар түтікшеде немесе тоқымада боялады. Тоқушылар материалды ылғалды күйде, тұтас немесе тілімделген сабақтардан тоқуға қолданады. Тілімделген сабақтарды дайындау үшін кішкентай құрал қолданылады, оның ұшы сабаққа еніп, одан сабақты тілімдеуге арналған пышақ тәрізді кескіштер шығады. Сабақтарды тегістеу үшін кішкентай престен өткізеді. Содан кейін оларды тоқып, жолақ жасап, шапка, себет және басқа да бұйымдар жасаушыларға сатады. Бұл жұмыс әйелдер мен балалардың арасында кең таралған, олар тоқу мектептерінде осы өнерді үйренетін. 19 ғасырдың басында әйелдер тоқу арқылы еркектерге қарағанда көбірек табыс таба алатын. Бұл өнеркәсіп еркектердің жарамсыздыққа және жалқаулыққа ұшырауына әкелуі мүмкін деген алаңдаушылық болды. Бұл туралы келесідей хабарланды:

Жұқа кілемдер кокос талшығынан, ал нәзік кілемдер панданус жапырақтары мен сабақтарынан тоқылады. Білгір фиджилік кілемнің қай аралдан жасалғанын анықтап бере алады. Жұқа кілемдер еденге төсеуге және үйді безендіруге қолданылады, ал жұмсақтары желкендерге, төсекке немесе балаларға арналады. Кілемдердің ұзындығы 5-тен 8 метрге дейін, ал желкендердікі 100 метрден астам болуы мүмкін. Төсек кілемдері екі түрлі болады – қалың, жатуға арналған, және жұқа, жабуға арналған; ең бағалы түрлерінің бірі әрбір тоқыма жолағының ортасынан өтетін қаптамаға ие. Шеттері қара түсті жолақтармен безендіріледі; ақ қауырсындар мен еуропалық маталардың қалдықтары тоқымаға енгізіледі. Бұл өнердің ең әдемі туындыларының бірі – әйелдердің ликуы, вау ағашының (гибискус түрінің) жолақтарынан тоқылған белбеу, жабайы өсетін түбір талшықтарымен және шөптермен толықтырылады. Жұмсақ кілемдерді жіп тәрізді өсімдіктің сабақтарын біріктіріп, ағаш бөліктерін бүгіп, соққымен алып тастау арқылы жасауға болады. Қаптар мен себеттер керемет тоқылады; желдеткіштер де пальма жапырақтарынан, шеттері қатайтылып, тілімделген немесе шөптен тоқылған. Бірақ бұлардың бәрінен де жоғары – жіп пен кабельдер, ең жақсылары кокос талшығынан, ал нашар түрлері вау ағашының сабағынан жасалады. Фиджи аралдарында олар сәнді түрде шарлар, овалдар, ораулар және т.б. түрінде жасалады. Жаңа Каледониямен салыстырғанда, Шығыс Меланезия осы өнерде қаншалықты жоғары тұрғанын көруге болады. Жаңа Каледонияның бір желдеткішін Фиджидің бір желдеткішімен салыстырып қараңыз. Бірақ Жаңа Гвинеяда да әр түрлі әдемі тоқыма бұйымдар өндіріледі.