Кіріспе

Флоренция Батыс Рим империясының құлдырауынан аман қалып, Еуропаның қаржы орталығына айналды, онда Медичи әулеті сияқты саяси ықпалды банктер де орналасқан. Қаланың байлығы Италия Ренессансы кезеңінде өнердің дамуына көмектесті, ал оның тарихымен қызығушы туристердің келуі бүгінге дейін жалғасуда.

Тарихилық шығу тегі

Төртінші дәуірдің көп бөлігінде Флоренция-Прато-Пистоя жазығын батыста Монте-Альбано, солтүстікте Монте-Джови және оңтүстікте Кианти тауларының етегімен шектелген үлкен көл алып жатқан. Судың көп бөлігі тартылғаннан кейін де, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан жазық көлдер мен батпақтарға толы болды, олар 18-ғасырға дейін сақталды, содан кейін жер қайта өңделді. Батпақтардың көп бөлігі Кампи-Бисенцио, Сигна және Багно-а-Риполи аймақтарында орналасқан. Муньон өзенінің Арно өзенімен қосылатын жерінде б.з.д. 10-8 ғасырлар аралығында қоныс болған деп есептеледі. Б.з.д. 7-6 ғасырларда этрусқалар осы қосылған жерге жақын, солтүстік және оңтүстік төбелерге жақын Арно өзенінің қайыңын (фордын) тапты және пайдаланды. Бұл жерде қазіргі Понте-Веккиодан шамамен он метр қашықтықта, бірақ фордқа жақын жерде көпір немесе паром салынған болуы мүмкін. Дегенмен, этрусқалар қорғаныс тұрғысынан жазықта қалалар салуды қаламай, алты шақырымдай қашықтықтағы төбеде қоныстанды. Бұл қоныс Vipsul (қазіргі Фиезоле) бекінілген орталығының алғабасы болды, ол кейіннен солтүстікке қарай Эмилия және оңтүстікке қарай Лационың ірі этрус орталықтарына жолмен қосылды.

Классикалық Флоренция

Кейбір тарихшылар Флоренцияда Римге дейінгі елді мекеннің болғанын әлі де мойындайды, оның Сулла тарапынан қиратылған қалалық орталық болғаны мүмкін екенін айтады. Флоренцияның жазба тарихы дәстүрлі түрде б.з.д. 59 жылы римдіктердің әскери ардагерлерге арналған ауылды құруымен басталады, және ол Марс құдайына арналған деп есептеледі. Кейбір деректерге сәйкес, қала нақты саяси және стратегиялық мақсаттармен құрылған; б.з.д. 62 жылы Фиезоле (Флоренция аймағы) Катилиннің тығыны болған, ал Цезарь жолдар мен байланыстарды бақылау үшін жақын жердегі бекініс қалашығын салғысы келген. Бастапқыда екі өзеннің арасында салынғандықтан, қала Флуэнтия деп аталған, бірақ кейін Флоренция ("гүлдену") деп өзгертілген. Римдіктер Арно және Мугноне өзендерінде тиімді көлік құру үшін порттар салған; ежелгі Флоренция Кассия жолында орналасқан, Арноның Апеннин аңғарының соңы мен Пизаға қарай теңізге жететін жазықтықтың басын бақылайтын стратегиялық тұс болған. 123 жылы Арно өзенінің үстінен көпір салынды. Римдік әскери лагерьдің маңында ғимараттар бой көтерді, олардың ішінде акведук (Монте-Мореллодан), форум (қазіргі Пьяцца-делла-Республика), термальды ванналар, Флоренцияның рим театры және Флоренцияның рим амфитеатры болды, ал айналасындағы жерлер центуриондық жүйе бойынша ұйымдастырылды. Жақын жердегі өзен порты Пизаға дейін сауда жасауға мүмкіндік берді. Римдік қаланың жоспары қаланың жоспарында, әсіресе қала қабырғаларында көрініп тұрады. 285 жылы Диоклетиан Флоренцияда Тускияның барлық аймағына жауапты қолбасшылық орын құрды. Шығыс саудагерлері (олардың кейбіреулері Олтрарно ауданынан) Изида культін, ал кейін христиан дінін әкелді. Флоренция келесі бірнеше ғасырларда және орта ғасырларда қарқынды дамығандықтан, Рим дәуірінен сақталған ескерткіштердің саны азайып кетті. Қалған құрылыстардың ішінде Пьяцца-делла-Синьорияда табылған термальды кешен, амфитеатр (немесе оның жол құрылымының қалдықтары) және Флоренцияның Ұлттық археологиялық мұражайындағы және "Florenze com'era" мұражайындағы (ағылш. "Florence as it Was") артефакттар бар.

Ерте орта ғасырлар

Біздің заманымыздың 4-ші ғасырының басынан бері епископтық орын болған қала, Византия және Остгот билеушілерінің кезекпен басқаруында болды, екі күшті держава қаланың бақылауы үшін күресті. Қала бірнеше рет қоршауға алынып, бірақ кейін екі державаның бірі оны қайтадан жоғалтып алатын. VI ғасырда, осы тұрақсыз кезеңнің соңында, халық саны шамамен 1000 адамға дейін төмендеді деп есептеледі. VI ғасырда Ломбардтар билігі орнағаннан кейін бейбітшілік қайта келді. 774 жылы Ұлы Карл Флоренцияны жаулап алғаннан кейін, қала Лукка астанасы болған Тоскана маршының құрамына енді. Халық саны қайтадан өсе бастады және сауда гүлденді. 854 жылы Флоренция мен Фиезоле бір округке біріктірілді.

Орта ғасырлар

Марграф Гю "Ұлы" Тоскананың Флоренцияны шамамен 1000 жылы Лукканың орнына өз резиденциясы ретінде таңдады. Бұл Флоренция өнерінің алтын ғасырын бастады. 1013 жылы Сан-Миниато-аль-Монте базиликасының құрылысы басталды. Баптистеридің сыртқы жағы 1059 және 1128 жылдар аралығында романдық стильде қайта жаңартылды. Флоренция 10 ғасырда басталган азаматтық қайта жаңғырудың ұзақ кезеңін бастан өткізді және 1115 жылдан бастап тәуелсіз ортағасырлық коммунамен басқарылды. Бірақ қайта жаңғыру кезеңі 13 ғасырда қаланың гибеллиндер, неміс императорының жақтастары, мен папалық гвельфтер арасындағы күреске түсуімен тоқтатылды. Бұл күрес Буондельмонти дель Буондельмонти атты ақсүйек адамның Амидей отбасының қыздарының біріне үйлену туралы келісімінен бас тартуынан кейін басталды. 1257 жылы қалаға гвельф Лука Гримальди подстаста ретінде билік етті. Гвельфтер жеңіске жетіп, жақын арада Виери де' Серки мен Корсо Донати басшылығымен "ақ" және "қара" фракцияларға бөлінді. Бұл күрес ақырында ақ гвельфтердің жер аударылуына әкелді, олардың бірі - ақын Данте Алигьери болды. Бұл фракциялық күресті кейін ақ гвельф Дино Компаньи өзінің Флоренция хроникасында жазды. Дегенмен, саяси қақтығыстар қаланың өзінің мықты алтын валютасының көмегімен Еуропадағы ең қуатты және гүлденген қалалардың біріне айналуына кедергі келтірмеді. Флоренция Республикасының "fiorino d'oro" немесе флорині 1252 жылы енгізілді, бұл 7 ғасырдан бері маңызды коммерциялық рөл атқару үшін жеткілікті мөлшерде соғылған алғашқы еуропалық алтын монета болды. Флоренцияның көптеген банктерінде Еуропа бойынша филиалдары болды, ал Перуцци компаниясының әйгілі хроникашысы Джованни Виллани сияқты білікті банкирлер мен саудагерлер Брюггеге дейінгі алыс сауда-саттықтармен айналысты. Флорин тез арада Батыс Еуропаның басым сауда монетасына айналып, күміс таяқшаларды алмастырды. Осы кезеңде Флоренцияның бұрынғы қуатты қарсыласы Пизаның күші де әлсіреді, ол 1284 жылы Генуямен жеңіліп, 1406 жылы Флоренцияға бағындырылды. Билік аристократиядан сауда элитасына және ұйымдасқан гильдиялардың мүшелеріне Джано делла Белла бастаған антиаристократиялық қозғалыстан кейін Әділет жарлықтарын қабылдау арқылы көшті. 1300 жылы юбилейлік тойлау кезінде Римнің қираған жерлерін зерттеген банкир және хроникашы Джованни Виллани (шамамен 1276-1348 жж.) қаланың танымал тарихын, ескерткіштерін және жетістіктерін атап өтті, содан кейін өзінің Флоренция қаласының әмбебап тарихын жазуға шабыттанды. Сондықтан ол Флоренция тарихын жылдық форматта "Жаңа Хроникасында" жазуға кірісті, оны 1348 жылы Қара өлімнен қайтыс болғаннан кейін оның ағасы мен жүрегі жалғастырды. Виллани тарихшылар тарапынан статистика, өмірбаян және тіпті бүкіл Еуропа бойынша орын алған оқиғалар туралы құнды ақпаратты сақтағаны үшін мақталады, бірақ оның еңбегі көптеген қателіктері, оқиғалардың нәтижесін түсіндіру үшін табиғаттан тыс және илаһи құдайлықты пайдалануы және Флоренция мен папалық биліктің дәрежесін жоғары қоюы үшін де сынға ұшырады.

Қайта өрлеу дәуірі

1338 жылы қалада шамамен 17 000 сұраныш иесі болған. Төрт мыңы мемлекеттік жәрдем алып отырған. Алты бастауыш мектепте 10 000 оқушы, оның ішінде қыздар оқыды. Төрт гимназияда 600 студент білім алды, соның ішінде қыз балалар да болды. Олар әдебиет және философияны оқыды. 1529–1530 жылдар аралығындағы испандықтардың Флоренцияны 10 ай бойы қоршауы Флоренция Республикасының құлауына әкелді, ал Алессандро де Медичи қаланың билеушісі атанды. Қоршау қала маңындағы аудандарды қиратты, экспорттық бизнесті жойды және азаматтардың мүлкін тартып алды. 1531–1537 жылдары билік құрған Алессандро Флоренция герцогы атағын алғаш рет қолданған Медичи болды, бұл атақ 1532 жылы Киелі Рим императоры Карл V-тің тікелей қатысуымен берілді. 1569 жылы герцог Козимо I Папа Пий V-тің жарлығымен Тоскананың Ұлы герцогы дәрежесіне көтерілді. Медичилер 1737 жылға дейін Тосканада Ұлы герцогтар ретінде билік етті. 1554 жылы Марчано шайқасынан кейін Флоренцияның тарихи қарсыласы Сиена басып алынды, ал Флоренциядан басқарылмаған Тосканадағы жалғыз аймақ Лукка Республикасы болды (кейін Герцогтікке айналды). Ренессанс Флоренциясында наразылар көптеп кездесіп, зор ықпалға ие болды. Отбасылар билік үшін үздіксіз күресте болды. Саяси жағдайда адалсыздық пен сатқындық жиі кездесетін, тіпті отбасы мүшелері арасында да болатын. Саяси зорлық-зомбылыққа, фракциялық тартыстарға және жемқорлыққа қарамастан, Ренессанс Флоренциясы азаматтық үкіметтің әртүрлі формаларын және билікті бөлісу жүйелерін сынап көрді. Соғысқан топтар мен отбасыларды келістіру мақсатында билікті бөлісу механизмі ретінде күрделі сайлау жүйесі құрылды. Қызметкерлер мен тағайындалғандар үш-төрт жыл сайын жасырын дауыс беру рәсімін өткізді. Олар сайланғандардың есімдерін қаланың әрбір алтыншы бөлігіне (сесто) бір-бірден салынған қаптарға жазып қойды. Әр екі ай сайын әрбір қаптан бір есім тарталып, қаланың жоғары атқарушы органы – Синьория құрылатын. Бұл іріктеу жүйесі бір отбасының екі мүшесінің бірдей алты есімдік тізімге кірмеуін қадағалап отырды. Осы лотереялық жүйе Флоренцияның саяси құрылымын 1434 жылға дейін ұйымдастырды, содан кейін Медичи отбасы билікті өз қолына алды. Бақылауды нығайту үшін Медичилер таңдау процесін әлсіретіп, қорқыту мен жақсылыққа ұмтылу арқылы тиімді басқара алатын сайланған комитеттер жүйесін енгізді. Азаматтық лотереялар өткізіліп тұрды, бірақ нақты билік Медичилердің қолында болды. 1465 жылы азаматтық лотереяларды қайта енгізуге бағытталған қозғалыс Медичи жақтастарынан құралған ерекше комиссия тарапынан тоқтатылды.

Өнердегі, әдебиеттегі, музыкалық және ғылыми рөлі

Флоренцияда 14-16 ғасырлардағы көркемдік, әдеби және ғылыми зерттеулердің қарқынды дамуына флоренциялықтардың ақша, банк ісі, саудаға негізделген және байлық пен демалысты көрсетуге мүмкіндік берген күшті экономикасы жағдай жасады. Экономиканың күшті болуымен бірге демалыс уақытының кеңеюіне сәйкес, католик шіркеуінің дағдарысы (әсіресе француздық Авиньон Папалығы және Ұлы Скизма туралы даулар) және Қара өлімнің қатты әсерлері ортағасырлық құндылықтарды қайта қарауға алып келді, нәтижесінде Петрарка мен Боккаччоның еңбектерімен ынталандырылған гуманистік мәдениет дамыды. Бұл классикалық антикалық дәуірді қайта қарастырып зерттеуге түрткі болды, соның нәтижесінде Ренессанс туды. Бұл қайта жандану шамамен 1434-1534 жылдар аралығында жергілікті жерде гүлденді. Ол әлеуметтік, моральдық және саяси құлпырулардың ортасында тоқтап қалды. Одан кейін оның шақырган шабыты Батыс Еуропаның қалған бөлігін жаңа идеялармен тұтандырды. Флоренция осы әлеуметтік санадағы үлкен өзгерістен материалдық және мәдени тұрғыдан үлкен пайда көрді. Өнер саласында флоренциялық суретшілердің, сәулетшілердің және музыканттардың туындылары Еуропаның көптеген аймақтарына әсер етті. Гуманистік ғалымдардың ежелгі грек драмасының мәні туралы жасаған белгілі бір болжамдары 1590 жылдары операның дүниеге келуіне себеп болды.

Қазіргі заман

Медичи әулетінің жойылуы және 1737 жылы Мария Терезияның күйеуі, Лотарингия герцогы Франциск Стефанның таққа отыруы Тоскананың Австрия тажының құрамына енуіне әкелді. Габсбургтердің билігі 1859 жылы Франция мен Сардиния-Пьемонт Корольдігінің қолынан жеңіліс тауып, 1861 жылы Тоскана біріккен Италия Корольдігінің провинциясы болды. 1865 жылы Флоренция Туриннің орнын басып Италияның астанасы болды және қаланы жаңғырту мақсатында Пьяцца-дель-Меркато-Веккьодағы ескі базар мен көптеген ортағасырлық үйлер бұзылып, орнына жаңа үйлермен бірге жоспарлы көшелер салынды. Пьяцца (алғаш Пьяцца Витторио Эммануэле II, содан кейін Пьяцца делла Република деп аталды, қазіргі атауы осы) айтарлықтай кеңейтіліп, батыс жағына үлкен триумф аркасы орнатылды. Бұл өзгеріс халыққа ұнамай, қалада тұратын британдық және американдық азаматтардың күш-жігері арқасында тоқтатылды. XIV ғасырда ақын Антонио Пуччи: «Флоренциялықтардың көзі мен талғамы тойғандай, осындай асыл бақ ешқашан болған емес» деп жазған. Алайда, бұл аймақ бастапқы ортағасырлық сұлулығынан айнып кеткен. Бүгінде жанында бұл қирауды баяндайтын мұражай тұр. Француз әскерлерінің шығуынан кейін алты жыл өткен соң, ол Корольдыққа қосылу мүмкіншілігі пайда болды. Осы жылдары әйгілі флоренциялық Giubbe Rosse кафесі негізі қаланғаннан бастап бүгінгі күнге дейін маңызды рөл атқарады.

20 ғасыр

19 ғасырда Флоренция халқы екі есеге артып, 230 000-нан асты, ал 20 ғасырда туризмнің, сауданың, қаржылық қызметтердің және өнеркәсіптің дамуымен бірге 450 000-ға жетті. 19 ғасырдың екінші жартысында және одан кейін шетелдік қауым қала халқының төрттен бірін құрады. Джеймс Ирвинг сияқты жазушылар мен Рафаэльге дейінгі суретшілер қаланың романтикалық бейнесін туындыларында бейнеледі. Осы кезеңде, негізінен ағылшын барондарына тиесілі, өнердің эклектикалық жинақтарымен бірге көптеген виллалар қалаға қалды. Бүгінде оларда Хорн мұражайы, Стибберт мұражайы, Вилла Ла Пьетра және т.б. орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала бір жылға жуық неміс оккупациясының астында болды (1943–1944). 1943 жылдың 25 қыркүйегінде одақтас бомбалаушылары Флоренцияның орталық бөлігін нысанаға алып, көптеген ғимараттарды қиратты және 215 бейбіт тұрғынды қаза тапты. 1944 жылдың шілдесінің соңында британдық 8-ші армия Тоскананы азат еткенде жақындады. Жаңа Зеландия әскерлері қалаға қарап тұрған Пьян-деи-Серри төбелеріне шабуыл жасады. Бірнеше күнге сосқан шайқастан кейін неміс әскерлері шегініп, жеңіліске ұшырады. Неміс әскерлері шегінген кезде Флоренция Гаага конвенциясына сәйкес қорғалмаған "ашық қала" деп жарияланды, бұл одан әрі артиллериялық оққа тұсу мен бомбалауға тыйым салды. 4 тамызда шегініп келе жатқан немістер Ольтрарно ауданын қаланың қалған бөлігімен байланыстыратын Арно өзенінің көпірлерін жарғызуға шешім қабылдады, бұл Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және британ әскерлерінің азат ету алдында өтуін қиындатты. Жарылыс жұмыстарына жауапты неміс офицері Герхард Вольф Понте-Веккио көпірін сақтап қалуға бұйрық берді. 1944 жылдың 4 тамызында сағат 04:00-де Оңтүстік Африка Императорлық Жеңіл Атқыштар және Кимберли полкінің бронетехникалық тобы Понте-Веккио көпірін бұзылмаған күйде тапты, ауыр неміс оқтары астында көпірден өтіп, Флоренцияға кірген алғашқы одақтас әскерлері болды. Вольф соғыстан бұрын қалада студент болып оқыған, ал оның шешімі көпірдегі ескерткіш тақтамен құрметтелді. Оның орнына, көпірден оңтүстікке қарай орналасқан тарихи көшелер аймағы, соның ішінде Вазари дәлізінің бір бөлігі миналар арқылы жойылды. Содан бері көпірлер бұрынғы түріне келтірілді, бірақ Понте-Веккионың айналасындағы ғимараттар ескі және заманауи стильдің үйлесімін көрсететін архитектуралық шешімдермен қайта салынды. Флоренция үшін соғыстың соңғы күндері өте қарқынды болды, себебі итальян фашистерінің қарсыластары, "Франчи Тиратори" деп аталған партизандық отрядтары қақтығысқа түсті. Немістерден Тоскананы азат етуге қатысқан одақтас әскерлері қала сыртындағы зираттарда жерленген (мысалы, британдық және Достас әскерлері Арно өзенінің солтүстік жағалауындағы орталықтан бірнеше шақырым қашықтықта, ал американдықтар қаланың оңтүстігінде). 1966 жылдың 4 қарашасында Арно өзені тасып, қала орталығының бір бөлігін су басып, кем дегенде 40 адамның өмірін қиды және миллиондаған құнды өнер туындылары мен сирек кітаптарға зақым келтірді. Су тасқыны жақындап келе жатқанын білетін билік өкілдері Понте-Веккиодағы зергерлерге телефон арқылы ескерту жасады, бірақ басқа ешқандай шара қолданбады. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген еріктілер кітаптар мен өнер туындыларын құтқаруға көмектесті, ал бұл күш-жігер өнерді сақтаудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. Содан кейін 40 жыл өткен соң да, кейбір туындыларды қалпына келтіру жұмыстары жалғасты. 1993 жылдың 28 мамырында Уффици галереясының артында, Виа де Джоргофилиде қуатты автокөлік бомбасы жарылып, бес адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды, сондай-ақ Torre dei Pulci, мұражай және оның коллекциясының бір бөлігіне ауыр зақым келтірді. Жарылыс Мафиямен байланысты болды.

21 ғасыр

2002 жылы Флоренция қаласы бірінші Еуропалық әлеуметтік форумының өтеу орны болды. Сонымен қатар, бірнеше жаңа құрылыс және мәдени жобалар жүзеге асырылуда, мысалы, Parco della Musica e della Cultura, бұл Parco delle Cascine (Cascine паркі) аумағында салынып жатқан кең музыкалық және мәдени кешен. Онда 2000 орындық лирикалық театр, 1000 көрерменге арналған концерт залы, 3000 орындық зал және 3000 орындық ашық амфитеатр болады. Бұл кешенде көптеген балет қойылымдары, концерттер, лирикалық опералар мен түрлі музыкалық фестивальдер өтеді. Театр 2011 жылғы 28 сәуірде Италияның бірігуінің 150 жылдығы құрметіне ашылды.

Негізгі дереккөздер

Бруккер, Джин А., ред. Флоренция Ренессансы қоғамы: құжаттық зерттеме (1971)

Басқа көрсеткіштер

Линда Праудтың "Күнге арналған шатыр" романынан басталатын трилогиясы Флоренцияның Ренессанс дәуіріне, оның мәдениетіне, тарихына және философиясына тамаша кіріспе болып табылады. http://www.lindaproud.com/
Ева Борсук, "Флоренцияға серік", қаланың және оның аудандары мен ғимараттары тарихы туралы өте толыққанды нұсқаулық. Оливер Даулен, "Ретке келтірілген: Азаматтық лотереялар және қоғамдық қатысудың болашағы". (MASS LBP: Торонто, 2008)