Кіріспе

Американдық жазушы Лин Картердің қысқа әңгімелер сериясы. Ксотикалық аңыздар циклі – американдық жазушы Лин Картердің Ктулху мифологиясына негізделген қысқа әңгімелер сериясы, негізінен Лавкрафттың «Ктулхудың шақыруы» және «Айондардың сыртында» атты туындыларына сүйенген. Цикл Ктулхудың «ұлы» дейтін үш құдайға арналған: Гатанотоа, Итохта және Зот Оммог. Циклді құрайтын бес әңгіме (хронологиялық тәртіппен): «Қабірдегі тұрғын» (1971), «Ерлерден тыс» (1975), «Галереядағы қорқыныш» (1976), «Шұңқырдағы нәрсе» (1980) және «Уинфилд мұрасы» (1981). Бұл әңгімелердің барлығы «The Xothic Legend Cycle: The Complete Mythos Fiction of Lin Carter» (Chaosium, 1997) жинағында, басқа туындылармен бірге табылады.

Бастапқыда Картер осы әңгімелердің бір бөлігін «The Terror Out of Time» деп аталатын жинаққа біріктірген. Осы жинаққа кіруі жоспарланған әңгімелер: «Қабірдегі тұрғын» («Занту» деп аталды); «Уинфилд мұрасы»; «Зот Оммог» («Уақыттан тыс қорқыныш» деп аталды); «Ерлерден тыс» және «Сырттан келгендер». Жинақ DAW Books және Arkham House-қа жіберілді, бірақ Картердің өмірінде жарияланбады. «Зот Оммог» (алғашқыда «Галереядағы қорқыныш») Эдвард Берлундтың редакторы болған «Ктулху шәкірттері» (Ктулху мифологиясын қараңыз) атты DAW Books басылымының алғашқы нұсқасында жарық көрді, бірақ осы антологияның Chaosium қайта басылымынан алынып тасталды; алайда, әңгіме өзінің бастапқы атауымен «Ксотикалық аңыздар циклі: Лин Картердің толық мифологиялық фантастикасы» жинағында пайда болды. «Сырттан келгендер» «Ктулхудың кішкене қабірлері» журналының бір санында «Сырттан келгендер туралы» деген тақырыппен жариялануға жоспарланған. Циклде Занту тақталары, Понапе жазбалары, Әке Убб және юггтар сияқты әртүрлі мифологиялық элементтер, сондай-ақ екі жаңа Ұлы Ежелгілер: Итохта және Зот Оммог енгізілген. Циклде сонымен қатар (құрастырылған) Тынық мұхиты көнеліктері институты – бұл, мүмкін, Лин Картердің Лавкрафттың Мискатоник университетіне берген жауабы. Сонымен қатар, құрлық Му және оның батуына әкелген оқиғалар циклде маңызды орын алады.

Жын-шайтанның Үштік

Картердің "Шайтан Үштігі" (Гатанотоха, Итохта және Зот Оммог) қос жұлдыз Ксотқа жақын бір планетада дүниеге келді. Олар Ктулху мен жартылай әйелді Idh-yaa арасындағы қоспалы ұрпақ.

Гатанотоа

Гатанотоа Ктулхудың тұңғышы деп есептеледі. Ол өте қорқынышты сыртқы түрімен және Медуза сияқты қорқынышты қабілетімен әйгілі – оның көзіне тиген адамның терісі қатаңданып, былғарыға айналады, бірақ миы сақталады, нәтижесінде құрбан жылжымайтын қабықшаға тірідей қамалып, ақырында ақылдан адасады. Мұ ғибадат етілген сансыз құдайлардың арасында Гатанотоа ең құрметті және ең қорқыныштысы саналды. Мұ құрылыстан бұрын Гатанотоаға табынушылардың саны құрлықтағы ең күшті күшке айналды. Кейбір зерттеушілер Гатанотоаның Лавкрафттың Хейзел Хилд үшін жазған "Айондардың сыртынан" әңгімесінде алғаш рет пайда болғанын, ал Лавкрафт оны Ктулхудың тағы бір аты ретінде ойластырғанын болжайды.

Қалған

Итохта – Ктулхудың екінші ұлы, алып денелі, адам тәрізді бақаға немесе Терең Тұрғынға ұқсайды, маңдайының ортасында циклоп сияқты жалғыз ғана көзі бар. Басынан қалың жүнді, қозғалмалы мүжілдерден тұратын сақал өседі. Картердің өзінің әңгімелерінде толық сипатталмағанмен, Итохта өте зор; сиқыршы дін қызметкері Занту оны түрмеден босатуға тырысқанда, оның құдайының тырнақты, шырышты саусақтарын тау сияқты қабылдайды. Ежелгі Құдайлар Итохтаны Ихе тұңғиығына қамаған. Оған Югг сияқты жолақты құрттар және олардың билеушісі Убб, Құрттардың Әкесі қызмет етеді. Итохта туралы аңыз Занту тақташаларында жазылған.

Зоф-Оммог

Зот Оммог – Ктулхудың үшінші ұлы. Оның денесі конус тәрізді, қабырғалы тістері бар, Тираннозавр Рекс сияқты бауыры, төрт кең, жалпақ, теңіз жұлдызына ұқсас сорғыштары бар қолдары және шашақтардан тұратын маңдайшасы бар. Оның теңіз түбінде қалай жүзетіні немесе қалай жүретіні белгісіз, бірақ оның Ит Ұлы Жартысына ұқсас жұмсақ аяғы болуы мүмкін. Зот Оммогты Ескі Құдайлар Понапе мен Р'льеге жақын теңіз түбінде түрмеге қамаған. Үлкен ағасы Итохта сияқты, Зот Оммогқа да Әке Убб пен Юггтар қызмет етеді. Зот Оммогтың жырлары Р'льех Мәтіні мен Понапе Кітабында жазылған. (Ескі Құдайлардың Ежелгілерді жазалаушы ретінде (Құдай мен шайтан тақырыбы) Лавкрафттың туындысы емес, бұл мифке Август Дерлетт енгізген, ал одан кейін Брайан Ламли және Лин Картер сияқты көптеген миф авторлары дамытқан.)

Санборн Тынық мұхит көнеліктер институты

Санборн Тынық мұхиты көнеліктері институты "Қабірдегі тұрғын" (алғаш рет осы фильмде пайда болған), "Ерлерінен тыс" және "Галереядағы қорқыныш" фильмдерінде еске алынады. Институт – Тынық мұхиты аймағының мәдениеттерін зерттеуге арналған антропологиялық зерттеу орталығы. Ол Калифорния штатының Сантьяго қаласында орналасқан және қайтыс болған Калтон Санборн II-нің ұлы құрған, ал оның әкесі тунец өңдеу индустриясының ірі кәсіпкері болған.

Өлеңдер

Әр оқиға 20-шы ғасырдың басында өтеді және ғылыми зертеуші баяндаушының көзқарасынан айтылады. Әр баяндаушы кезегімен келесі оқиғаның басты кейіпкері болады. Оқиғалардың толық мазмұны қолжетімді.

"Қабірдегі адам"

Циклдің алғашқы оқиғасы Тынық мұхит мәдениетін зерттеудегі белгілі археолог Гарольд Хэдли Коплендті таныстырады. Оқиғаны Генри Стивенсон Блейн, Ph.D., Санборн институтының қолжазбалар жинағының мұрағатшысы баяндайды. Оқиғаның басым бөлігі профессор Коплендтің күнделік жазбаларынан құралған және 1913 жылы Орта Азияға жасалған Копленд-Эллингтон экспедициясының қасіретті сапары туралы, онда Копленд жалғыз тірі қалғандығы туралы мәліметтерді қамтиды.

"Елден-елге"

Бұл әңгіме Гарольд Хэдли Копленд алғаш ұсынған "Хот аңыздары циклы" теориясымен таныстырады. Оқиғада сондай-ақ тереңдікте мекендейтін Зот Оммогты бейнелейтін қасіретті мүсін – "Понап мүсіні" де кездеседі.

"Көрермендер галереясындағы қорқыныш"

Бұл әңгіме (алғашқыда "Зот Оммог" деп аталды) Понапе мүсіні және оны жоюға тырысқан басты кейіпкердің төңірегінде өрбиді. Әңгімеде Лавкрафттың Мискатоник университеті көрсетілген. Бұл әңгіменің мәнісі Зоф Оммог, әкесі Ктулху сияқты, адамның түсіне кіріп, оны ақылдан шығаруы мүмкін – бірақ мұны істеу үшін, адам оның бір мүсінінің жанында болуы керек. Мұндай мүсіннің бірі Понапе теңізінің түбінен табылған және Хотик аңыздары циклын зерттейтін, дарынды, бірақ ерекше археолог профессор Гарольд Хэдли Коплендке жеткізілген. Профессор Копленд психиатриялық ауруханада қайтыс болғаннан кейін, мүсін Санборн Тынық мұхиты көнеліктері институтына қойылған. Баспасөз оны "Понапе мүсіні" деп атады, бірақ әңгімелерде ол қарғыс екені айтылады. Алайда, мұражайдың қолжазбалар жинағының кураторы доктор Генри Стивенсон Блейнге беймәлім, мүсін сезімтал (Сақина Билеушідегі Бір сақина сияқты) және көп ұзамай оны ақылдан шығарады. Бір түні, теңізші кейпіндегі Терең Тұрғын институтка бұзып кіріп, мүсінді ұрлауға тырысады. Түнгі күзетшіні өлтіргеннен кейін, Терең Тұрғын мүсінді алуға асығып жатыр, бірақ доктор Блейннің жас көмекшісі Артур Уилкокс Ходжкинс оның жолын кеседі. Ходжкинс мүсінге "жұлдыз тасын" лақтырып, оны жояды. Нәтижесінде болған жарылыс Терең Тұрғынды да өлтіреді. Тағдырдың тәлкеуімен, Ходжкинс түнгі күзетшінің өліміне кінәлі деп танылады, өйткені Терең Тұрғынның денесі лайға еріп, бірнеше сағаттан кейін буланып кеткен, тек күйген киімдері ғана қалған. Ходжкинс қайтаруға келмейтін ақылсыздыққа шалдыққан деп танылып, Данхилл институтына қамалады, онда оның ұстазы және жақын досы доктор Блейн де түрмеде отыр. Соңғы бұрылыс ретінде Ходжкинс "Понапе мүсінінің қарғысының соңғы құрбаны" деп аталады.

"Құдықтағы зат"

Төртінші әңгіме Мудың құлауына соққан оқиғаларды баяндайды. Ытохтаның бас жұбаны Занту, оның жұбандары Мудағы барлық басқа діндерді тыйым салғаннан кейін, Гатанотохаға табынушылықты құлатуды жоспарлайды. Гатанотохаға табынушылық, Гхатанотаның билігін мәңгілікке жеңуге тырысқан Шуб Ниггураттың бас жұбаны Т’ёгтың жеңілісінен кейін Муда басым дін болды. Занту Ытохта құдайының Ежелгі Құдайлар тұтқындаған Ихе тұңғиығынан босатылып, Гатанотоханың табынуын жоюға үміттенді. Бұл құдайды қаралау әрекеті Ежелгі Құдайлардың назарынан қашқан жоқ, олар Муды құрып, теңіздің түбіне батырды. Занту өзі бұл рәсімнен бас тартып, құдайдың нағыз өлшемі мильдермен өлшенетінін білген соң қашып кетті. Му құрылғаннан кейін Занту мен оның ізбасарлары Ішкі Монғолиядағы Цанг үстіртіне қашып, кейіннен қайтыс болды. Өліміне дейін Занту өзінің тарихын он немесе он екі қара жаде тақташадан тұратын Занту тақташаларына жазды, онда Ытохтаның қасиетті рәсімдері мен құпиялары да қамтылған.

"Уинфилд мұрасы"

Бұл циклдың соңғы әңгімесі қалған төртеумен тығыз байланысты емес. Осы әңгіме юггтардың нағыз мәнін ашады. "Есікте сақшы" кейіпкері осы оқиғада мифологияға табынушы болады.