Кіріспе
Пафос ауданындағы Куклия (Κούκλια, Kukla) ауылы – Жерорта теңізіндегі Кипр аралында, Пафос қаласынан шығысқа қарай орналасқан ауыл. Ауыл "Палаепафос" (Παλαίπαφος) (Ескі Пафос) аймағында салынған, бұл грек махаббат және сұлулық құдайы Афродитаның мифтік туған жері, және ежелгі әлемде оған табынудың орталығы болған. Көне діни маңызы мен архитектурасының арқасында Куклия 1980 жылы Като Пафоспен бірге ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. 2006 жылдан бері қазба жұмыстары жалғасып келеді, және ежелгі қала мен қасиетті орынның қалдықтарын бүгін де көруге болады.
Kouklia (Κούκλια, Kukla) is a village in the Paphos District, about east from the city of Paphos on the Mediterranean island of Cyprus. The village is built in the area of "Palaepaphos" (Παλαίπαφος) (Old Paphos), mythical birthplace of Aphrodite, Greek goddess of love and beauty, which became the centre for her worship in the ancient world. Because of its ancient religious significance and architecture, Kouklia was inscribed on the UNESCO World Heritage List along with Kato Paphos in 1980. Recent archaeology has been continuing on the site since 2006, and remains of the ancient city and the sanctuary can be seen today.
Тарих
Б.з.д. 1200 жылдары Палепафос бүкіл Кипрде және Жерорта теңізі аймағында танымал болған маңызды діни орталық еді. Сонымен қатар, ол қала және билік ортасы ретінде де дамыды, бірақ оның тарихы туралы бүгінде көп мәлімет белгілі емес. Пафос патшалықтың астанасы болған және аймақты басқарған. Палепафостың соңғы патшасы Никокл б.з.д. 4 ғасырдың соңында астанасын батысқа қарай 16 шақырым жердегі, жаңадан құрылған Неа Пафосқа көшіргенімен, ескі қала Афродитаға арналған ғибадатханадағы құлшылықты сақтау арқасында маңыздылығын жоғалтпады. Рим кезеңінде ол жаңадан құрылған "Koinon Kyprion" ("Кипрліктер конфедерациясы") орталығына айналды, ол діни мәселелермен, Рим императорына табынумен және аралдың қола монеталарын бақылаумен айналысты.
Афродитаның киелі үйі
Кипрліктер балалылық құдайына Халколит дәуірінде (б.з.д. 3900–2500 жылдар) табынып келген. Олар оны аналық белгілері айқын әйел ретінде бейнелеген, одан тас немесе сазdan жасалған мүсіндер жасаған. Үлкен мүсіндер құлшынып тілек тілеу орындары болса, кішілері денеге тағылған. Ал кейбіреулерін өлгендерді қорғау үшін қабірге қойған. Гректердегі Венера (грекше Афродита) құдайының Кипр аралында туғандығы туралы миф осы балалылық құдайына табынумен байланысты болуы мүмкін. Б.з.д. 12 ғасырдан бастап осы құдайға табыну айқын түрде күшейе бастады. Ахаилер келгенге дейін Палепафос қаласының әсем киелі құрбандық аласы бар бай қала болғандығы айтылады. Дәстүр бойынша Пафос патшасы Кинирас өте бай және Венераның жұбайы болған. Тағы бір аңыз бойынша, Тегея және Аркадия патшасы Агапинорас Троя соғысынан кейін Пафосқа келіп, қала мен Венераның қасиетті құрбандық аласын құрған. Пафос құдайының ұлылығына тәнті болған гректер оған арнап үлкен құрбандық аласын салған, оның бір бөлігі бүгінге дейін сақталған. Палепафоста құдайға арнап жабық ғибадатхана салынбаған, керісінше, киелі құрбандық аласы Гомердің айтуынша, қабырғалармен қоршалған және түрлі түсті есіктермен жабдықталған ашық ауада тұрған. Оған мүсін түрінде емес, конус тәрізді тас түрінде табынылған. Ежелгілер оны "материалы белгісіз ақ пирамида" деп сипаттаған. Бұл символдық тас Пафоста ежелгі заманнан бері сақталған және тік тастарға табыну шығыс діндерінің ерекшелігі болғандықтан, жақын жердегі Петра ту Ромиу (Афродита тасы) оның туған жері туралы мифтің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Бұл конус тәрізді тас киелі құрбандық аласының жанынан табылған және қазір Куклиа мұражайында қойылған. Алайда, тас қара түсті, ал ежелгілер оны ақ деп сипаттаған, бірақ ғасырлар бойы тозығы жеткен болуы мүмкін. Тас римдіктер келгенге дейін киелі құрбандық аласының орнында тұрған, олар оны үш бөліктен тұратын ашық ғимараттың ортасына орналастырған. Бұл құрбандық аласы Гомер заманында хош иіс жағу орыны ретінде белгілі болған. Аңыз бойынша, алтаңның кереметтігі соншалықты болған, жаңбыр жауса да тас суға малшынбаған. Сондай-ақ, бұқа мүйіздерінің бейнесі салынған және өмір ағашы түріндегі бағаналар да болған. Киелі құрбандық аласына қызмет ететін әртүрлі ғимараттар, құдайдың жұбайы мен оның серіктеріне арналған тұрғын үйлер де сол жерде болған. Жақын жердегі Ероскипу ауылының атын алған киелі бақ болғандығы да мүмкін. Бұл бақ Венераға арналған ағаштар мен бұталармен, құдайдың сүйікті құсы – көгершіндермен толы болған. Ежелгі ыдыстардағы суреттерде адамдар бұталардың, гүлдердің және құстардың арасында бейнеленген. Құдайға табыну рәсімдерін басқарған жұбай басшылық еткен. Кейбір дереккөздерде алғашқы жұбай Кинирас болған делінеді. Оның ұрпақтары жұбай болып қызмет етіп, киелі құрбандық аласының маңында жерленген. Пафостың кейінгі патшалары да жұбай болғандығы белгілі. Алайда Тацит өзінің "Тарихында" бұл жерді Аэрий патша құрғанын айтады. Шығыс діндерінде Астартеге құрмет көрсету үшін "қасиетті некелер" рәсімі болған, онда жұбай әйел жұбайға үйленіп, жер мен халықтың балалы болуын қамтамасыз еткен. Құдайдың қалай көрінгені туралы түсінік археологиялық қазбалардан алынған жәдігерлерден білуге болады, олар әсем киінген әйелді көрсетеді. Венераға табыну көне заманда айқын болған, діни рәсімдер вазалар немесе қола ыдыстар сияқты артефактілерде бейнеленген. Ежелгі жазушылар Венераға арналған құрбандықтарды қазіргі Түркиядағы Мирадан келген темекі немесе бальзам ретінде сипаттаған. Сондай-ақ, олар ұн мен майдан пісірілген нан, балдан жасалған сусын әкелген. Ағаш бұтақтары құдайға ұнағандықтан, адал адамдар мирт гүлдерін, жел гүлдерін және раушан гүлдерін әкелген, өйткені олар Адонистің қанынан және Венераның жас көздерінен алынған. Бұл жерде жануарлар құрбандыққа шалынғаны туралы әртүрлі мәліметтер бар, кейбір дереккөздер құдайдың құрбандық аласы қанмен суланбағанын және шошқалар құрбандыққа шалынбағанын айтады, өйткені Венера Адонисті жабайы шошқа өлтіргеннен кейін оларды жек көреді. Ал басқалары шошқалар құрбандыққа шалынды деп мәлімдейді. Жақтастары кейде құдайды немесе құдайдың өзін бейнелейтін мүсіндерді құрбандыққа шалған, әйелдің әсем киінген түрінде немесе жалаңаш Астарте түрінде. Бағаналарды белгілермен, мүсіндермен, бағалы сыйлықтармен және алтынмен безенгендер де болған. Жазбалардан Венераның киелі құрбандық аласы көптеген сыйлықтармен жабдықталғандығы және римдіктер оның көптеген қазыналарын Римге алып кеткені көрінеді. Птолемейлер мен римдіктер құрбандық аласын сәнсіздендіру үшін императорлар мен басқа да құдайларға табынуды әкелуге тырысқан. Сол кездегі валютада конус тәрізді тас әлі орнында тұрған киелі құрбандық аласы бейнеленген. Құдайға табыну христиандық дін пайда болғаннан кейін мағынасын жоғалтты. 2-ғасырдан бастап құдайдың құрбандық алалары біртіндеп тасталып кетті. 4-ғасырда болған үлкен жер сілкінісі киелі құрбандық аласын қиратты және оның "сайысқандық" құрылыс материалдары патшалық ғимараттарды салу үшін пайдаланылды.
Византия және кейінгі дәуірлер
Византия империясы кезінде (шамамен 306–1453) бұл ауыл, әлдебір Кувикулариос деген византиялық шенеуніктің меншігі болған болуы мүмкін. Грек тілінде «кувуклион» сөзі қабірлік бөлме дегенді білдіреді, бірақ византия императорларының жатақханасын да білдіруі мүмкін. Императорлық жатақхананы күзеткен византия императорларының қауіпсіздік қызметкерлері кувикулариой деп аталды және оларға қызметтері үшін көбінесе жер берілді. Осылайша, мұндай кувикулариостың бірі ауылдың иесі немесе қожайыны болуы мүмкін, сол себепті ауыл Ку(ву)клия деп аталған. Басқаша айтқанда, егер Куклия кувикулариосқа тиесілі болмаса, онда бұл византиялық шенеуніктердің шағын үйлермен толы аймақ болған болуы мүмкін. Ауыл «Кувуклия» атауын 12 ғасырда франктардың үстемдігі орнағанға дейін сақтап келді және «Куклия» деп қысқартылды. Де Масс Латринің мәлімдемесіне сәйкес, франктардың үстемдігі кезінде бұл ауыл кең патшалық меншігі болған, онда қант қамысы өсірілген. Османдық кезеңде Куклия жаңа жаулап алушылар тарапынан тартылып алынып, енді поместьеге айналды. 1881 жылы Куклияның халқы 404 адамды құрады, ал 1921 жылы 520 адамға өсті. 1946 жылға қарай бұл көрсеткіш 791 адамға (437 грек кипрлігі және 354 түрік кипрлігі) жетті, ал 1973 жылы 1110 адамды (613 грек кипрлігі, 494 түрік кипрлігі) құрады. 1974 жылы түрік басқыншылығынан кейін ауылдың түрік кипрлік тұрғындары, өздерінің саяси көшбасшыларының ықпалымен, ауылды тастап, басылып алынған аймақтарға көшіп кетті. 1976 жылы Куклия халқы 732 адамды құрады, кейін 1982 жылы 681 адамға, ал 2001 жылы 669 адамға дейін азайды.
Археология
Бүкіл аймақ маңызды археологиялық орын болып табылады, оған Афродитаның қасиетті орны, оны қоршаған қала және бекіністердің қалдықтары кіреді. Археологиялық мұражайда ортағасырлық виллада орналасқан түрлі артефакттар қойылған. Жақын жердегі Леда мен Аққу мозаикасы бар римдік вилла – қазірге дейін қазба жұмыстары жүргізілген жалғыз ғимарат, бірақ ол қаланың кейінгі уақыттардағы байлығын көрсетеді (б.з.д. III ғасыр). Сент-Эндрю университеті мен Ливерпуль қалалық мұражайы 1950 жылдан 1955 жылға дейін Куклия орынын қазып зерттеді. Марчеллостағы қабырғалардың сыртында қоршау төбесі табылды, онда ауыр тас шарлар, найза ұштары мен жебелер сияқты көптеген қару-жарақтар, сондай-ақ Кипрдің буынды жазуымен жазылған архитектуралық фрагменттер мен тақталар бар. Бұл Ион бүлігі кезінде б.з.д. 498/497 жылдары парсылар қаланы қоршағанда салған және қала ішіне снарядтарды атқылау үшін пандус ретінде пайдаланған үйінді деп есептеледі, бұл туралы Геродот жазған. Мүсін фрагменттері архаикалық кезеңнің соңына (б.з.д. VII–VI ғасырлар) жатады. Ең маңызды табыс – Жоғарғы жұбын мүсіні болды. Сонымен қатар, египеттік шаш үлгісімен екі әдемі әйел басы және 12 жас жігіттің мүсіні (коурой) табылған. Алайда, 2006 жылдан бері Кипр университетінің жүргізген жаңа зерттеулері топографиялық деректер мен геофизикалық зерттеулерді пайдаланып, басқаша түсіндірме ұсынды; архитектуралық фрагменттердің саны көп болғандықтан, қалдықтар ежелгі акропольдің қорлары болуы керек, онда сарай және қасиетті орын сияқты монументалды ғимараттар болған, олар б.з.д. V ғасырының басында қиратылған. Афродита қасиетті орнынан шығысқа қарай 1 км қашықтықтағы Хаджиаптуллас үстірті патша сарайының орны ретінде анықталды, ал 2016 жылы Кипр университеті Кипр классикалық кезеңінің ірі қоймасы мен өнеркәсіптік кешенін тапты. Хаджиабдулла кешенінің солтүстігіндегі Лаона төбесі 100 x 60 м және 10 м биіктіктегі монументалды оба ретінде анықталды, ол ежелгі Кипрде өте сирек кездеседі. Ол б.з.д. III ғасырына, Птолемейлер дәуіріне жатады. 2016 жылы қазба жұмыстары кезінде Кипр архаикалық кезеңінің соңына, б.з.д. VI ғасырына жататын обаның астында ежелгі қоршау табылды.
География
Куклияда орташа жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен ... құрайды. Жүзім (шарап жасау және асханалық сорттар), банан, түрлі цитрус жемістері, авокадо, абрикос, киви, зәйтүн, шегіртке бұршағы, бұршақтар, жер жаңғағы және көкөністердің көптеген түрлері ауылдың құнарлы жерінде өсіріледі. Оңтүстік-шығыстағы Ранди орман және солтүстік-шығыстағы Орити орманның бір бөлігі Куклияның әкімшілік шекарасына кіреді. Ауылда мал шаруашылығы жақсы дамыған. Ауылға кіреберістегі басты көшеге пальма ағаштары отырғызылған.
Туризм
Аймақтың табиғи ортасы, Петра ту Ромиу орны, аймақтағы археологиялық жаңалықтар, Афродита төбелері курортының жақындығы және теңізге қарай көтеріңкі көріністер Куклияны туристер тартатын жерге айналдырады.
Ауыл
Ауылда облыстық бастауыш мектеп бар, оған Куклиядан және көршілес Никоклея ауылынан оқушылар барады. Сонымен қатар полиция бөлімшесі, денсаулық сақтау орталығы және мемлекеттік жылыжай (бақша) бар. Ауыл алаңында бірнеше кофеханалар мен таверналар орналасқан. Орталық алаңда апостол және евангелист Лұқаның шіркеуі тұр. Ауыл тұрғындарының діндарлығымен және қасиетті шіркеулерге немесе шіркеулердің қираған жерлеріне деген құрметімен белгілі. Христос Милтиадус – Куклияның қазіргі мэрі. Ауыл тұрғындарының көпшілігі ауыл шаруашылығымен айналысады, кейбіреулері туризм саласында, ал қалғандары "Афродита Хиллс" курорттық кешенінде жұмыс істейді.