Кіріспе
Ирандағы ассириялықтар (; آشوریان ایران), немесе ирандық ассириялықтар, қазіргі Ирандағы этникалық және тілдік азшылық. Иранның ассириялықтары ассириялық нео-арамей тілінде сөйлейді, бұл классикалық сирия тілінен және аккад тілінің элементтерінен тараған нео-арамей тілі. Олар негізінен Шығыс Ассириялық шіркеуіне, сондай-ақ Шығыс Ежелгі шіркеуіне, Ассириялық Пентикост шіркеуіне, Халдейлік Католик шіркеуіне және Ассириялық Евангелистік шіркеуіне жататын Шығыс обрядындағы христиандар. Олар ортақ тарихымен және этникалық бірегейлігімен, ортақ тілдік, мәдени және діни дәстүрлермен Ирактағы ассириялықтармен, Түркиядағы ассириялықтармен және Сириядағы ассириялықтармен, сондай-ақ ассириялық диаспорамен байланысты. 1979 жылғы Ислам революциясына дейін Ирандағы ассириялық қауымның саны шамамен 200 000 адамды құрады. 1987 жылы Тегеранда шамамен 50 000 ассириялық тұрды. Алайда, революциядан кейін көптеген ассириялықтар елден кетіп, негізінен АҚШ-қа қоныс аударды; 1996 жылғы Иран халық санағында тек 32 000 ассириялық тіркелді. Қазіргі кезде Ирандағы ассириялық халқының саны шамамен 7 000-ы Шығыс Ассириялық шіркеуінің және Халдейлік Католик шіркеуінің мүшелерінен, ал 10 000-нан аз Ассириялық Евангелистік шіркеуінің мүшелерінен тұрады. Иран астанасы Тегеранда Иран ассириялықтарының көп бөлігі тұрады; алайда шамамен 15 000 ассириялық Иранның солтүстігінде, Урмияда және оның төңірегіндегі түрлі ассириялық ауылдарында тұрады. Ассириялық диаспорасының ішінде Калифорния мен Ресейде тұратын ассириялықтардың көпшілігі Ираннан шыққандығын атап өткен жөн. 1979 жылы бекітілген Иран Ислам Республикасының Конституциясы ассириялықтарды діни және этникалық азшылық ретінде мойындайды және оларға Иран Парламенті – Ислам Кеңесінде бір орын береді. 2004 жылғы мәліметтер бойынша, бұл орынды 2000 жылы сайланған және 2004 жылғы заңнамалық сайлауда қайта сайланған Йонатан Бетколия иеленді. 2010 жылы Урмия қаласының тарихи орталығында шамамен 5 000 ассириялық қалғандығы есептелді.
Assyrians in Iran (; آشوریان ایران), or Iranian Assyrians, are an ethnic and linguistic minority in present day Iran. The Assyrians of Iran speak Assyrian Neo Aramaic, a neo Aramaic language descended from Classical Syriac and elements of Akkadian, and are Eastern Rite Christians belonging mostly to the Assyrian Church of the East and also to the Ancient Church of the East, Assyrian Pentecostal Church, Chaldean Catholic Church and Assyrian Evangelical Church. They share a common history and ethnic identity, rooted in shared linguistic, cultural and religious traditions, with Assyrians in Iraq, Assyrians in Turkey and Assyrians in Syria, as well as with the Assyrian diaspora. The Assyrian community in Iran numbered approximately 200,000 prior to the Islamic Revolution of 1979. In 1987, there were an estimated 50,000 Assyrians living in Tehran. However, after the revolution many Assyrians left the country, primarily for the United States; the 1996 Iranian census counted only 32,000 Assyrians. Current estimates of the Assyrian population in Iran consist of 7,000 combined members of the Assyrian Church of the East and Chaldean Catholic Church in addition to less than 10,000 members of the Assyrian Evangelical Church. The Iranian capital, Tehran, is home to the majority of Iranian Assyrians; however, approximately 15,000 Assyrians reside in northern Iran, in Urmia and various Assyrian villages in the surrounding area. To note among the Assyrian diaspora, the Assyrians residing in California and Russia tend to be originally from Iran. The Constitution of the Islamic Republic of Iran, ratified in 1979, recognizes Assyrians as a religious minority and ethnic minority and reserves for them one seat in the Islamic Consultative Assembly, the Iranian parliament. as of 2004, the seat was occupied by Yonathan Betkolia, who was elected in 2000 and reelected in the 2004 legislative election. In 2010, it was estimated that there were only around 5,000 Assyrians left in the historical center of the city of Urmia.
Тарих
Ирандағы ассириялықтардың тарихы 4000 жылға дейін, ежелгі заманға дейін жетеді. Ассирия, қазіргі Иран халқының бұл аймаққа шамамен б.з.д. 1000 жылы келгенге дейін, ежелгі Иран тарихында маңызды рөл атқарды. Ежелгі Ассирия империясы (б.з.д. 2025-1750) және Орта Ассирия империясы (б.з.д. 1365-1020) кезеңдерінде ассириялықтар Иранға дейінгі солтүстік және батыс Иранның бір бөлігін биледі. Жаңа Ассирия империясы (б.з.д. 911-605) кезінде Ассирия парсылар, мидиялықтар және парфяндықтар сияқты ирандықтарды, сондай-ақ ежелгі Иранға дейінгі эламдықтар, касситтер, манейліктер және гутийліктерді, Кіші Азияның киммерийліктері мен Кавказдың скифтерін өз империясына қосты. Ирандағы ассириялықтар дәстүрлі түрде Урмия көлінің батыс жағалауында, Салмас аймағынан Урмия жазығына дейін қоныстанды. 1979 жылғы революциядан кейін көптеген адамдар эмиграцияға кетті, бірақ 1987 жылы Иранда кем дегенде 50 000 ассириялық тұрғаны бағаланды. 1900 жылы Иранның солтүстік-батысындағы ассириялықтардың саны 76 000-нан асып, Әзірбайжан провинциясы халқының төрттен бірін құрады және Урмиядағы мұсылман емес халықтың ең ірі тобы болды. Урмия маңындағы 300 ауылдың 60-ы ассириялықтарға, ал 60-ы ассириялықтар, армян және әзербайжандықтардың бірлескен қоныстары болды. Дегенмен, 1918 жылға дейін Урмия көлінің батысында 115-тен астам ассириялық ауылы болғаны құжатталған. 1914 жылы басталған геноцидтің Осман империясының «Джихад» жариялауымен басталғаны айтылады, бұл ассириялықтардың христиан дініне сенуіне байланысты этникалық және діни айырмашылықтарға негізделген, бірақ шын мәнінде Османдықтардың ықпалын ассириялық территориядан тысқары жерлерге тарату үшін «қасиетті соғысты» кеңейту ниеті болды. Османдықтар 1843-1845 жылдары Тияри, Тхума, Жилу және Баз сияқты бірнеше ассириялық тайпаларын қырғынға ұшыратты, олардың мақсаты – олардың атамекенін басып алып, оларды Осман империясының құрамына қосу болды. Бұл тайпалардың барлығы Османдықтардың бұйрықтарын орындаудан бас тартты. Британдық кеңестердің мәліметінше, осы кезеңде 10 000-ға жуық ассириялық қаза тапты. Әйелдер мен балалар тұтқынға алынды, ал ассириялық көшбасшылар Осман әскерінен қуылды. Ассириялықтар орыс, француз немесе британдық көмек алу үшін католик немесе орыс православиесіне ауысуға мәжбүр болды. Кейбіреулері Ассириялық евангелистік шіркеуі, Ассириялық Пентикост шіркеуі және 1900 жылдардың басында Урмиядағы орыс шіркеуінің миссиясының нәтижесінде орыс православиесі сияқты протестанттық бағыттарды ұстанды.