Кіріспе

Уильям Блейктің мифологиялық жүйесіндегі кейіпкер Тириел. Тириел – Уильям Блейктің шамамен 1789 жылы жазылған және оның пророқтық кітаптарының біріншісі саналатын поэманың есімді кейіпкері. Тириел кейіпкері көбінесе Уризеннің көре алушылық бейнесі ретінде түсіндіріледі, ол конвенция мен үйлесімділіктің символы және Блейктің әлі толыққан толыққан мифологиялық жүйесіндегі маңызды кейіпкерлердің бірі.

Қысқаша мазмұны

Көп жылдар бұрын, өлең басталмас бұрын Хар мен Хеваның ұлдары көтеріліс шығарып, ата-аналарын тастап кетті. Тириел батыста өзін тиран деп жариялап, ағаларының бірі Ижимді шөлге қуды, ал екіншісі Зәзелді тау үңгірінде зыңкірлеп байлады. Тириел өз балаларын құлдарға айналдырды, соңынан үлкен ұлы Хексос бастаған олар да көтеріліп, әкесін құлатты. Тириел өлген соң, сарайдағы пана ұсынысын қабылдамай, әйелі Миратанамен бірге тауларға жер ауды. Бес жыл өткен соң, өлең қазір соқыр Тириелдің өліп бара жатқан әйелімен бірге патшалыққа оралуымен басталады. Ол балаларының өлімін көргісі келеді, оларды кінәлі деп санайды және бес жыл бұрынғы сатқындықтары үшін қарғыс айтады. Біраз уақыттан соң Миратана қайтыс болады, Тириелдің балалары оны қалуға шақырады, бірақ ол бас тартады және кетіп, оларды қайта қарғып, кек алатынын айтады. Көшпенділікте жүріп, Тириел Хар аңғарларының "әдемі бақтарына" (2:10) жетеді, онда ата-анасы Хар мен Хеваны табады. Бірақ олар екеуі де ескіргендіктен балалар сияқты болып кеткен. Тириел өзінің кім екені туралы жалған айтады, құдайлар оны жер аударғанын және оның тайпасын жойғанын мәлімдейді. Хар мен Хева оның келгеніне қуанып, Тириелді құстарды ұстауға көмектесуге шақырады және "үлкен қоршауда" Хардың әнін тыңдайды (3:21). Тириел сапары аяқталмағанын айтып, қалудан бас тартады және жолына түседі. Ол орманға кіріп, жақында кейіп өзгертетін рухтан қорқытылған бауыры Ижиммен кездеседі. Ижим Тириелді көргенде, оның рухтың тағы бір көрінісі екенін ойлайды. Тириел Ижимге өзінің нағыз Тириел екенін сендіреді, бірақ Ижим оған сенбейді және нағыз Тириелді көру үшін Тириел сарайына оралуға шешім қабылдайды, осылайша рухты алаяқ ретінде әшкерелеуді көздейді. Бірақ сарайға келген соң Хексос Ижимге өзімен бірге келген Тириелдің шынымен де нағыз Тириел екенін айтады, бірақ Ижим бүкіл сарай мен ондағы адамдардың бәрі рухтың алдауы екеніне күдіктенеді. Сондықтан ол кетеді, ал ол кеткеннен кейін Тириел, ақылынан айырылып, балаларына бұрынғыдан да қатты қарғыс айтады. Табиғат апаттарына шақырып, оның бес қызының төртеуі мен жүз отыз ұлының жүзі, соның ішінде Хексос та жойылады. Тириел енді ең кіші және жалғыз тірі қалған қызы Хеладан оны Хар аңғарларына алып келуін талап етеді. Ол неге болса да келіседі, бірақ жолда оның іс-әрекеттерін айыптайды. Тириел ашуланып, оның шашын жыланға айналдырады, бірақ егер ол оны Хар аңғарына жеткізсе, шашын қалпына келтіретініне уәде береді. Таулар арқылы өтетін жолда олар Зәзел мен оның ұлдары тұратын үңгірден өтеді, Хеланың азасы оларды оятып, Тириел мен Хелаға топырақ пен тас лақтырады. Соңында Тириел мен Хела Хар аңғарларына жетеді, бірақ оның оралуын тойлаудың орнына Тириел ата-анасын және оны тәрбиелегенін айыптайды, ол әкесінің заңдары мен өзінің даналығы енді "бір қарғысқа бірігеді" деп жариялайды (8:8). Тириел ата-анасының аяғында қайтыс болады; "Ол Хар мен Хеваның аяқтарына қорқынышты өліммен құлап түсті" (8:29).

Өмірбаян

Батыстың бұрынғы патшасы ретінде Тириел Блейктің мифологиялық жүйесінде денеге жатады, онда батыс сезімдердің өкілі Тармасқа тағайындалады. Алайда, ол Хар аңғарларына барған кезде Тириел солтүстіктен келгенім деп жалған айтады, ал солтүстік – қиялдың өкілі Уртонаға тағайындалған. Көптеген ғалымдар Тириел есімінің Генрих Корнелий Агриппаның «De occulta philosophia libri tres» (1651) еңбегінен алынғанын айтады, онда бұл есім Меркурий планетасымен және күкірт пен сынап элементтерімен байланысты. Бірақ, Гарольд Блум бұл есімнің «тиран» сөзі мен Құдайды білдіретін еврейше «Эль» сөзінің қосындысы екенін санайды. Тириелдің мінезі туралы Дэвид В. Эрдман 1788 және 1789 жылдары ақыл-есінен айырылған үшінші Георг патшаға негізделгенін айтады. Эрдман «Тириелдің «ақылсыздығы мен терең қайғысы» Георг патшаның жағдайына ұқсас» деп дәлелдейді, сондықтан поэма «Британ империясының билеушісінің символдық бейнесі болып табылады. [Блейк] заң мен азаматтық биліктің негізгі өкілі болған монархтың қазіргі уақытта ақылдан адасқанын білген». Дәлел ретінде Эрдман, Георг ақыл-есінен айырылған кезде бес қызының төртеуінің алдында гистерияға ұшырағанын, тек кішісі (Амелия) оны тыныштандыра алатынын айтады (поэмада Тириел төрт қызын жояды, бірақ кішісін, сүйіктісін аман қалдырады). Блумның пікірінше, Тириел ішінара Уильям Шекспирдің «Король Лир» трагедиясына негізделген, сонымен қатар ол «деистік ортодоксальдық Ехобаның ашулы және ақылға сыймас рационализмі» сатирасы болып табылады. Алисия Острикер бұл кейіпкердің Софоклдің «Эдип Рекс» пьесасының Эдипі мен Езекиел кітабындағы Тир князінен (28:1-10) негізделгенін айтады, оны Езекиел өзін Құдай деп көрсетуге тырысқаны үшін айыптайды.

Блейктің мифологиясы

Тириелдің өзі Блейктің кейінгі туындыларында кездеспесе де, ол көбінесе Уризеннің алдын ала хабар берушісі ретінде қарастырылады – адамдардың құштарлықтарын шектеуші, дәстүр мен қалыптылықты бейнелейтін және Блейктің мифологиясындағы маңызды кейіпкер, «Альбионның қыздарының көріністері» (1793), «Американың болжауы» (1793), «Еуропаның болжауы» (1794), «Уризеннің кітабы» (1794), «Аханияның кітабы» (1795), «Лос кітабы» (1795), «Лос әндері» (1795), «Вала немесе Төрт Зоа» (1796–1803), «Милтон поэмасы» (1804–1810) және «Иерусалим – алып Альбионның шығуы» (1804–1820) шығармаларында. Тириелдің Уризенмен ұқсастығы «оның да көтеріліс жасауында, өзін тиран деп жариялауында, екі жүзділікке салынуында, балаларын қарғыс арқылы құртуында және соңында құлауында» көрінеді. Блейктің мифологиясының басқа да элементтері де кейіпкердің іс-әрекеттерінде көріне бастайды. Мысалы, С. Фостер Деймон Тириелдің төрт қызын өлтіруінің және бесіншісін талқандауының Блейктің төрт сезімнің өлімі мен сезімдік құштарлықтың бұзылуының алғашқы бейнесі екенін айтады; «сезімге негізделген барлық қияли әрекет автоматты жыныстық көбеюден басқа жоғалады. Тіпті бұл оның моральдық қасиеттеріне артық болып көрінеді». Деймондың түсіндіруінше, «Хеланың Медуза шашы – жасырылған құштарлықтың азапты ойлары». Тириел бастаған сезімдердің бұзылуы «Еуропаның болжауында» («бес сезім топан суға ұшырады / жер бетінде туған адам»), «Уризеннің кітабында» («Сезімдер ішке қарай жирылып, / инфекцияның қараңғы торының астында»), «Лос әндерінде» («Осылайша Лос пен Энихармонның қорқынышты руы / Хардың ұлдарына заңдар мен діндер сыйлады, оларды көбірек / және көбірек Жерге байлады: жауып, шектеді /: Бес сезім философиясы толыққанша»), «Төрт Зоада» («Өздерінің шегінен тыс сезімдеріне енуге батыл болмайды») және «Иерусалимде» («Адамдардың сезімдері қышқыл пышақ астында бірге таяды») маңызды рөл атқарады. Кейінгі мифологиямен тағы бір айқын байланыс Тириелдің отыз ұлынан басқа барлық ұлдарын өлтіруі кезінде байқалады; «Бір түні төсектердегі барлық балалар қырқылып тасталды / Тириелдің отыз ұлы қалды. Сарайда күнін күтуге / Жек көрінішті. Дүмпуіл. Қара өлімді күтеді» (5:32–34). Деймон бұл «Уризеннің кітабын» алдын ала хабарлайды деп санайды, онда Уризен Африканың отыз қаласының құлауын әкеледі; «Олардың отыз қаласы екіге бөлінеді / Адам жүрегінің пішінінде», «Отыз қала қалды / Тұзды су тасқынымен қоршалған» (27:21–22 және 28:8–9).