Кіріспе

1-ғасырдағы грек философы Мессендік Аристокл (/ə/'/r//ɪ//s//t//ə/,/k//l//iː//z/;), Сицилияда, шамамен 1-ғасырда өмір сүрген перипатетикалық философ болған.

Өмір

Аристоклдің өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Ол Сицилиядағы Мессенадан (Мессана, қазіргі Мессина) шыққан, Пелопоннестегі Мессена қаласынан емес. Кейбір деректер оның Александрияда болғанын көрсетеді. Алдыңғы зерттеулерде ол белгілі перипатетик Александр Афродизийдің ұстазы деп жаңылыс қарастырылған. Александр өз ұстазы ретінде айтқан Митилендік Аристотель философының ішкі түрінде Аристокл болды және "Аристотель" есімі қате жазылған деген қате пікірге келді. Бұл болжам Аристоклдің өмір сүрген уақытын II ғасырдың екінші жартысына жатқызды. Бірақ, соңғы зерттеулерде ол мыңжылдықтардың тоғысында өмір сүрген деп есептеледі. Бұған тілдік деректер де, оның б.з.б. I ғасырдың бірінші жартысына жататын философ Энесидемнің еңбегіне сілтеме жасауы да дәлел, бұл еңбек жақында жарияланғанын көрсетеді.

Философия

Аристокл Аристотельдің нағыз шәкірті екенін көрсетеді және оның ілімін таратуға ниеттенген. Асклепий Тральский мен Иоанн Филопон Никомах Герасскийдің «Арифметикаға кіріспе» еңбегіне жазған түсіндірмелерінде «Философия туралы» трактатта баяндалған «ақылды» сөзінің бес мағынасын қайта жазды. Аристокл осы сөздің бес қолданысын адам мәдениетінің бес деңгейі туралы теориямен байланыстырды. Осы ілімге сәйкес, табиғи апаттардан (обалардан, әсіресе Деукалион заманындағы үлкен су тасқынынан) аман қалғандар азық-түлік тапшылығына байланысты ауыл шаруашылығы сияқты жаңалықтарды қайта ашуға мәжбүр болды. Мұндай ойлап табу сол кезде «нағыз даналық» деп есептелді. Дамудың екінші кезеңінде олар өмірді сақтау үшін ғана емес, сонымен қатар сәулет сияқты эстетикалық мақсаттарға да қызмет ететін өнерлерді ойлап тапты. Мұндай жаңалықтар сол кезде даналықтың белгісі саналды. Үшінші дәуірде адамдар саяси істерге бет бұрып, қалаларда бірлесіп өмір сүруді ұйымдастыруға көмектесетін заңдар мен ережелерді енгізді. Саяси ғылымды ашқан жеті дананың қызметі де осындай болды. Төртінші дәуірде денелерді (табиғи нәрселерді) және оларды жасайтын табиғатты (физисті) түсіну пайда болды, бұл табиғатты зерделеу деп аталды. Оны зерттеушілер табиғи философиямен айналысатын даналар деп аталды. Мәдениеттің бесінші деңгейінде адамдар құдайлық, трансценденттік және өзгермейтін нәрселерге бет бұрды, ал осы саладағы білім ең жоғары мағынадағы даналық (метафизика) деп аталды. Зерттеу Аристоклдің тарих философиясының, оның кезең-кезеңмен даму тұжырымымен, жас Аристотельдің «Философия туралы» диалогы мен «Протрептик» сияқты жоғалған еңбектеріне негізделген болуы мүмкін деген гипотезаны қарастырады. Аристокл Аристотельге қатысты сынды қарсы алып, олардың ақылға сыймайтындығын дәлелдеуге тырысады. Платонға үлкен құрмет көрсеткенімен, ол басқа философиялық бағыттарға қарсы пікір таластырып, олардың ілімдерін аристотельдік аргументтермен қорғауға тырысты, бұл оны философия тарихындағы басқа философиялық ілімдер туралы құнды дереккөз – әсіресе Пирронизм туралы маңызды мәліметтерді ұсынады. Алайда, оның басқа философиялық ілімдерді сипаттауы кейде оның пікір таластылығынан немесе жеткіліксіз білімінен туындаған бұрмалауларға ұшырайды. Оның еңбегінде ерте Пиррондық скептиктер – Элистік Пирр және Флиус Тимонның көзқарастары ғана емес, сонымен қатар Энезидем сияқты кейінгі Пирроншылдар туралы да мәліметтер бар. Ол скептиктердің қағидаларын сынап, олардың принциптері бойынша тұрақты өмір сүру мүмкін емес екенін көрсетуге тырысады: үкімдерден бас тарту және оның нәтижесінде моральдық ұғымдардың жойылуы заңға деген құрметті жояды және қылмысқа есік ашады. Скептикалық принциптерге сәйкес өмір сүру табиғатқа қайшы келеді, адамның пікірі болмауы мүмкін емес. Аристокл өзінің аргументтерін пікір талас түрінде ұсынады, риторикалық сұрақтарды жиі қолданады және скептиктердің маңызды қарсы аргументтерін атамайды; ол қарсыласының ұстанымын толық білмегені немесе қарсы аргументтерді әдейі жасырғаны белгісіз. Оның эпикурейлердің көзқарастарымен пікір таласы, туралы ол жақсырақ хабардар болған, әлдеқайда жоғары деңгейде жүзеге асырылған. Бір жағынан ол эпикурейлердің қабылдауға негізделген теорияларының сезімталдық және субъективті сипатына қарсы тұрады, ал екінші жағынан қарама-қарсы ұстанымға қарсы тұрады, оған сәйкес, қабылдауға тәуелді емес ақыл-ой танымы ғана сенімге лайық (Элеаттар және, Аристоклдің түсінігінше, Мегара мектебі). Алайда, ол Киреналықтардың эпистемологиясын polemikaлық бұрмалаулармен қайта жазады.